Қавла , таъолӣ : « вмни أҳсни қўлои ммни дуои إлии аллоҳ . ( ۳۳/Фслт ) . »

قوله، تعالی: «وَمَنْ أحْسَنُ قَوْلاً مِمَّنْ دَعا إلَی اللّهِ. (۳۳/فصّلت).»

Ва низ гуфт : « қавли маърӯф ( ۲۶۳/олбқраҳ ) . »

و نیز گفت: «قَوْلٌ مَعروفٌ (۲۶۳/البقره).»

Ва низ гуфт : « қўлўои мно . ( ۱۳۶/олбқраҳ ) . »

و نیز گفت: «قُولُوا منّا. (۱۳۶/البقره).»

Бидон ки гуфтор аз ҳақ ба банда фармонаст , чун иқрор ба ягонагии вай ва саноҳои вай ,у халқро ба даргоҳи ваии хондану нутқи неъматӣ бузургаст аз ҳақи таъолӣ ба банда ва одамӣ бидон мумайизаст аздигри ҳайвонот ; қавла , таъолӣ : « влқди крмно банӣ одам ( ۷۰/олإсроء ) . » як қавли муфассирони андари ин , қавласт . Пас ҳар чанд ки гуфтор аз ҳақ ба бандаи неъматӣ зоҳираст офати он низ бузургаст ; лқўлаҳ , алайҳи ассалом : « أхўФи мо أхоФи алии أмтии аллсон . »

بدان که گفتار از حق به بنده فرمان است، چون اقرار به یگانگی وی و ثناهای وی، و خلق را به درگاه وی خواندن و نطق نعمتی بزرگ است از حق تعالی به بنده و آدمی بدان مُمیِّز است ازدیگر حیوانات؛ قوله، تعالی: «وَلَقَدْ کَرَّمَنا بَنی آدَمَ (۷۰/الإسراء).» یک قول مفسران اندر این، قول است. پس هر چند که گفتار از حق به بنده نعمتی ظاهر است آفت آن نیز بزرگ است؛ لقوله، علیه السّلام: «أخْوَفُ ما أخافُ عَلی أمَّتی اللّسانُ.»

Ва дар ҷумлаи гуфтор чун хамраст ки ақлро суст кунаду мард чун андари шурб он афтод ҳаргизи берун натавонад омад ва худро аз он боз натавонад дошт . Ва чун ин маълуми аҳл тариқат шуд ки гуфтор офатаст , сухани ҷуз ба зарурат нагуфтанд ; яъне дар ибтидо ва интиҳои сухани худ нигоҳ карданд , агар ҷумлаи ҳақро буд бигуфтанду ало хомӯш буданд ; аз он чаҳ муътақид буданд ки худованди олам алосрораст ва мазмуманд хилоиқ агар худованди тъолти кбрёؤаҳи ҷуз чунин донанд ; лқўлаҳ , таъолӣ : « أми иҳсбўни أнои лонсмъи сарҳаму нҷўиҳми балӣу рслнои лдиҳми иктбўн ( ۸۰/олзхрФ ) . » ё мепиндоранд ки ман намедонам наонеҳои эшон ? балӣ медонаму млоикаҳ низ бар эшон менависанд ва ман олами алғибу матлаъи алосрорм . Ва қавла , алайҳи ассалом : « ман самт наҷо . Он ки хомӯш бошад наҷот ёбад . » пас андари хомӯшии фавойиду футуҳ бисёраст ва дар гуфтани офат бисёр .

و در جمله گفتار چون خمر است که عقل را سست کند و مرد چون اندر شرب آن افتاد هرگز بیرون نتواند آمد و خود را از آن باز نتواند داشت. و چون این معلومِ اهل طریقت شد که گفتار آفت است، سخن جز به‌ضرورت نگفتند؛ یعنی در ابتدا و انتهای سخن خود نگاه کردند، اگر جمله حق را بود بگفتند و الا خاموش بودند؛ از آن‌چه معتقد بودند که خداوند عالِم الاسرار است و مذموم‌اند خلایق اگر خداوند تعالت کبریاؤه جز چنین دانند؛ لقوله، تعالی: «أمْ یَحْسَبونَ أنّا لانَسْمَعُ سِرَّهم و نَجْویهُم بَلی و رُسُلُنا لَدَیْهم یَکْتُبُونَ (۸۰/الزّخرف).» یا می‌پندارند که من نمی‌دانم نهانی‌های ایشان؟ بلی می‌دانم و ملایکه نیز بر ایشان می‌نویسند و من عالم الغیب و مطلع الاسرارم. و قوله، علیه السّلام: «مَنْ صَمَتَ نجا. آن که خاموش باشد نجات یابد.» پس اندر خاموشی فواید و فتوح بسیار است و در گفتن آفت بسیار.

Ва гуруҳе аз машойихро бар каломи фазл ниҳодаанду гуруҳеи каломро бар сукут . Аз он ҷумла ҷунайд гуфт разии аллоҳи анҳу ки : « иборати ҷумла даъовӣаст ва он ҷо ки исбот маъонӣаст даъовӣ ҳзр бошад . » ва вақт бошад ки ба суқӯти қавли андари ҳоли ихтиёр маъзӯр гардад ; яъне андари ҳоли тақияи андари ҳоли хавф , бо вуҷӯди ихтиёру қудрат бар қавлу инкори қавлаши мари ҳақиқати маърифатро зиён надорад ва ба ҳеҷ вақти банда бемаънӣ ба муҷарради даъвӣ маъзӯр набошаду ҳукми ин ҳукм мунофиқон кунанд . Пас даъвӣ бемаънӣ нифоқ омаду маънӣ бе даъвии ихлос ; « лони ман أсс банӣона алии баёни астғнии Фимои байнау байни рабаи ман аллсон » ; яъне чун роҳ бар банда кушода шуд , аз гуфтори мустағнии гашт ; аз он чаҳ иборати мроъломи ғайрро буд ,у ҳақи таъолӣ бениёзаст аз таъбири аҳволу ғайри ваии кроӣ он накунад ки ба ваии машғӯл бояд шуд ва мؤкд шавад ин сухан ба қавли ҷунайд ки гуфт : « ман урфи аллоҳи кули лисона . » он ки ба дили ҳақро бишнохт забонаш аз баёни бозмонд ; ки андари аён , баёни ҳиҷоби намояд .

و گروهی از مشایخ را بر کلام فضل نهاده‌اند و گروهی کلام را بر سکوت. از آن جمله جنید گفت رضی اللّه عنه که: «عبارت جمله دعاوی است و آن‌جا که اثبات معانی است دعاوی هذر باشد.» و وقت باشد که به سقوط قول اندر حال اختیار معذور گردد؛ یعنی اندر حال تقیه اندر حال خوف، با وجود اختیار و قدرت بر قول و انکار قولش مر حقیقت معرفت را زیان ندارد و به هیچ وقت بنده بی معنی به مجرد دعوی معذور نباشد و حکم این حکم منافقان کنند. پس دعوی بی معنی نفاق آمد و معنی بی دعوی اخلاص؛ «لِانَّ مَنْ أَسِّسَ بُنْیانُه علی بیانٍ اسْتَغْنی فیما بَیْنَه و بینَ ربِّه مِنَ اللّسانِ»؛ یعنی چون راه بر بنده گشاده شد، از گفتار مستغنی گشت؛ از آن‌چه عبارت مراِعلام غیر را بود، و حق تعالی بی نیاز است از تعبیر احوال و غیر وی کرای آن نکند که به وی مشغول باید شد و مؤکّد شود این سخن به قول جنید که گفت: «مَنْ عَرفَ اللّهَ کلَّ لِسانُه.» آن که به دل حق را بشناخت زبانش از بیان بازماند؛ که اندر عیان، بیان حجاب نماید.

Ва аз шблии разии аллоҳ анҳу меояд ки : андари маҷлиси ҷунайди разии аллоҳи анҳу бар пой хост ва ба овоз баланд гуфт : « ё Муродӣ » ,у ишорат ба ҳақ кард . Ҷунайд гуфт : « ё бобикр , агар муродат ҳақаст ин ишорат чаро кардӣ ? ки вай аз ин мустағнӣаст ва агар муродат на ҳақаст хилоф чаро гуфтӣ ? ки ҳақи таъолӣ ба қавли ту алӣамаст ? » шблӣ бар гуфта худ истиғфор кард .

و از شبلی رضی اللّه عنه می‌آید که: اندر مجلس جنید رضی اللّه عنه بر پای خاست و به آواز بلند گفت: «یا مرادی»، و اشارت به حق کرد. جنید گفت: «یا بابکر، اگر مرادت حق است این اشارت چرا کردی؟ که وی از این مستغنی است و اگر مرادت نه حق است خلاف چرا گفتی؟ که حق تعالی به قول تو علیم است؟» شبلی بر گفتهٔ خود استغفار کرد.

Ва он гуруҳе ки каломро бар сукут фазл ниҳоданд , гуфтанд ки : « баёни аҳвол аз ҳақ ба мо амраст ки даъвӣ ба маънии қоим буд вогар касе ҳазор сол ба дил ва ба сар ориф бошаду заруратӣ монеъ набӯд , то иқрор ба маърифати нпиўндди ҳукмаши ҳукм кофарон бошад ;у худованди таъолии муъминонро бҷмлгии шукру ҳамд ва сано фармуд ; қавла , таъолӣ : « вأмои бнъмаҳи рбки Фҳдс ( ۱۱/олзҳӣ ) » ,у саноу тҳдси неъмати ҳроинаҳи гФторўӣ буд . Пас гуфтори мо таъзими рубубиятро бошад ; лқўлаҳ , таъолӣ : « أдъўнии астҷби лакам ( ۶۰/олмؤмн ) » , ва низ гуфт , ҷли ҷалола : « аҷиби дъўаҳи алдоъи إзои дъон ( ۱۸۶/олбқраҳ ) » ва монанди ин .

و آن گروهی که کلام را بر سکوت فضل نهادند، گفتند که: «بیان احوال از حق به ما امر است که دعوی به معنی قایم بود واگر کسی هزار سال به دل و به سر عارف باشد و ضرورتی مانع نبود، تا اقرار به معرفت نپیوندد حکمش حکم کافران باشد؛ و خداوند تعالی مؤمنان را بجملگی شکر و حمد و ثنا فرمود؛ قوله، تعالی: «وأمّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ (۱۱/الضّحی)»، و ثنا و تحدث نعمت هراینه گفتاروی بود. پس گفتار ما تعظیم ربوبیت را باشد؛ لقوله، تعالی: «أُدْعُونی استَجِبْ لکُم (۶۰/المؤمن)»، و نیز گفت، جل جلاله: «اُجیبُ دعوةَ الدّاعِ إذا دَعانِ (۱۸۶/البقره)» و مانند این.

Ва яке гуяд аз машойих , разии аллоҳи анҳуам : « ҳар киро беоне набошад аз рӯзгори хеши варо рӯзгор набошад ; ки нотиқи вақти ту вақт туаст . »

و یکی گوید از مشایخ، رضی اللّه عنهم: «هر که را بیانی نباشد از روزگار خویش ورا روزگار نباشد؛ که ناطق وقت تو وقت توست.»

Ва андар ҳикоёт ёфтам ки : рӯзии абии бикри шблии разии аллоҳи анҳу дар крх Бағдод мерафт . Якеро дид аз муддаӣон ки мегуфт : « алскўти хайри ман алклом . » Фқол : « скўтки хайри ман кломк ; лأни кломки лағву скўтки ҳазл ,у каломии хайри ман сукутӣ ; лأни сукутии ҳаламу каломии илм . » хомӯшии ту беҳтар аз гуфтори ту ; аз он чаҳ гФтортў лағвасту хомӯшии ту ҳазлу гуфтори ман беҳтар аз хомӯшии ман ; аз он чаҳ сукути ман ҳаламасту каломи ман илм . Агар илм нагӯям ҳалам бар он дорадам , ва агар бигӯям илмам бар он дорад чун нагӯям ҳалим бошам ва чун бигӯям алӣам бошам .

و اندر حکایات یافتم که: روزی ابی بکر شبلی رضی اللّه عنه در کرخ بغداد می‌رفت. یکی را دید از مدعیان که می‌گفت: «السّکوتُ خیرٌ مِنَ الکلامِ.» فقال: «سکوتُک خیرٌ من کلامِکَ؛ لأنّ کلامَکَ لغوٌ و سکوتَکَ هَزْلٌ، و کلامی خیرٌ من سُکوتی؛ لأنَّ سکوتی حِلْمٌ و کلامی علمٌ.» خاموشی تو بهتر از گفتار تو؛ از آن‌چه گفتارتو لغو است و خاموشی تو هزل و گفتار من بهتر از خاموشی من؛ از آن‌چه سکوت من حلم است و کلام من علم. اگر علم نگویم حلم بر آن داردم، و اگر بگویم علمم بر آن دارد چون نگویم حلیم باشم و چون بگویم علیم باشم.

Ва ман ки алии бен Усмон алҷлобӣ ам мегӯям : каломҳо бар ду гӯна бошанду сукутҳо бар ду гӯна : калом , яке ҳақ буд ва яке ботилу сукут , яке ҳусӯли мақсӯд ва он дигари ғифлат . Пас ҳар касеро гиребони худ бояд гирифт андари ҳоли нутқу сукут , агар каломаш ба ҳақ буд гуфтораши беҳтар аз хомӯшӣ ва агар ботил буд хомӯшии беҳтар аз гуфтор , ва агар хомӯшӣ аз ҳусӯли мақсӯду мушоҳида буд хомӯшии беҳтар аз гуфтор ва агар аз ҳиҷобу ғифлат буд гуфтори беҳтар аз хомӯшӣ .

و من که علی بن عثمان الجلابی‌‌ام می‌گویم: کلام‌ها بر دو گونه باشند و سکوت‌ها بر دو گونه: کلام، یکی حق بود و یکی باطل و سکوت، یکی حصول مقصود و آن دیگر غفلت. پس هر کسی را گریبان خود باید گرفت اندر حال نطق و سکوت، اگر کلامش به حق بود گفتارش بهتر از خاموشی و اگر باطل بود خاموشی بهتر از گفتار، و اگر خاموشی از حصول مقصود و مشاهده بود خاموشی بهتر از گفتار و اگر از حجاب و غفلت بود گفتار بهتر از خاموشی.

Ва олимии андари ин ду маънӣ саргардонанд . Гуруҳе аз муддаӣони муштии ҳзру ҳавасу иборатӣ аз маъонии холӣ бар даст гирифтаанд , ва мегӯйанд ки : « гуфтори фозилтар аз сукут » ,у гуруҳе аз ҷҳол , ки минора аз чоҳ нашносанд , сукут ба ҷаҳли худ бозбстаҳанд ва мегӯйанд : « хомӯшии беҳтар аз гуфтор . » ва ин ҳар ду ҳамчун як дигар бошанд .

و عالمی اندر این دو معنی سرگردانند. گروهی از مدعیان مشتی هذر و هوس و عبارتی از معانی خالی بر دست گرفته‌اند، و می‌گویند که: «گفتار فاضل‌تر از سکوت»، و گروهی از جهال، که مَناره از چاه نشناسند، سکوت به جهل خود بازبسته‌اند و می‌گویند: «خاموشی بهتر از گفتار.» و این هر دو همچون یک‌دیگر باشند.

Пас то киро фарои гуфтори оранд ва киро хомӯш кунанд ; ки асли ин маъонӣ онаст ; « лأни ман нутқи أсоби أўи ғалат ва ман антқи ъсми ман алштт . » ҳарки бигӯед , ё хато гуяд ё савобу ҳаркиро бгўённд аз хатоу халалаш нигоҳ доранд ; чунон ки чун Иблис бигуфт : « أно хайр манеҳ ( ۱۲/олأъроФ ) » , то дид он чаҳ дид , ва чун одамро бгўёниднд : « рбнои злмнои анФсно ( ۲۳/олأъроФ ) » гуфт , тоаш баргузеданд .

پس تا که را فرا گفتار آرند و که را خاموش کنند؛ که اصل این معانی آن است؛ «لِأنَّ مَنْ نَطَقَ أصابَ أوْ غَلِطَ و مَنْ اُنطِقَ عَصِمَ مِنَ الشّطَطِ.» هرکه بگوید، یا خطا گوید یا صواب و هرکه را بگویانند از خطا و خللش نگاه دارند؛ چنان‌که چون ابلیس بگفت: «أنا خَیْرٌ مِنه (۱۲/الأعراف)»، تا دید آن‌چه دید، و چون آدم را بگویانیدند: «ربَّنا ظَلَمْنا انْفُسَنا (۲۳/الأعراف)» گفت، تاش برگزیدند.

Пас доъёни ин тариқати андари гуфтори худ мأзўн ва музтар бошанду андари хомӯшӣ шарм задау бечора . « ман кони сукутаи ҳёءи кони каломаи ҳиўаҳ . » онро ки хомӯшӣ аз ҳаё буд каломаши мари дилҳоро ҳаёт буд ; аз он чаҳ гуфтори эшон аз дидор буд ва гуфт бедидор ба наздики эшон хор буду ногуфтани дӯсттар аз гуфтан доранд то бо худ буданд ва чун ғоиб шуданд халқи мари қавли эшонро бар ҷон нигоранд . Аз он буд ки он пер гуфт , разии аллоҳи анҳу : « ман кони сукутаи ?лаи зҳбо , кони каломаи лғираҳи мзҳбо . » пас бояд то толиб , забониро ки хавзаши андари убудийят буд , хомӯш кунад то зӣоне ки нутқаш ба рубубият буд фаро гуфтан ояду ибороти ваии сайёди дилҳои мурӣдон гардад .

پس داعیان این طریقت اندر گفتار خود مأذون و مضطر باشند و اندر خاموشی شرم زده و بیچاره. «مَنْ کانَ سَکُوتُه حیاءً کانَ کَلامُه حَیوةً.» آن را که خاموشی از حیا بود کلامش مر دل‌ها را حیات بود؛ از آن‌چه گفتار ایشان از دیدار بود و گفت بی دیدار به نزدیک ایشان خوار بود و ناگفتن دوست‌تر از گفتن دارند تا با خود بودند و چون غایب شدند خلق مر قول ایشان را بر جان نگارند. از آن بود که آن پیر گفت، رضی اللّه عنه: «مَن کانَ سُکوتُه لَهُ ذَهَباً، کانَ کَلامُه لِغَیرهِ مَذْهَباً.» پس باید تا طالب، زبانی را که خوضش اندر عبودیت بود، خاموش کند تا زیانی که نطقش به ربوبیت بود فرا گفتن آید و عبارات وی صیاد دل‌های مریدان گردد.

Ва адаби андари гуфтор онаст ки беамр нагӯяд , ва агар хомӯш буд ҷоҳил набошаду ғофилу мурӣдро бояд то андари сухани перони дахл втсрФ накунад ва ба иборат бар эшон ғариб наёрад вбдони забон ки шаҳодат гуфтааст дурӯғ ва ғайбат нагӯяду мусулмононро наранҷоанду даравишонро ба ном муҷаррад нахонд ва то чизе аз вай напурсанд нагӯяду сухани гуфтан ибтидо накунаду шарти хомӯшии дарвеши он буд ки бар ботил хомӯш набошад ва шарт гуфт он ки ҷуз ҳақ нагӯяд ва инро фаръ бисёрасту латоифи бишмори Фомои бад-ӣни миқдор басанда кардам мари хавфи ттўилро . Ва аллоҳи аълами болсўобу илайҳи алмрҷъу алмоб .

و ادب اندر گفتار آن است که بی امر نگوید، و اگر خاموش بود جاهل نباشد و غافل و مرید را باید تا اندر سخن پیران دخل وتصرف نکند و به عبارت بر ایشان غریب نیارد وبدان زبان که شهادت گفته است دروغ و غیبت نگوید و مسلمانان را نرنجاند و درویشان را به نام مجرد نخواند و تا چیزی از وی نپرسند نگوید و سخن گفتن ابتدا نکند و شرط خاموشی درویش آن بود که بر باطل خاموش نباشد و شرط گفت آن که جز حق نگوید و این را فرع بسیار است و لطایف بیشمار فامّا بدین مقدار بسنده کردم مر خوف تطویل را. و اللّه اعلم بالصّواب و الیه المرجِعُ و المآب.