Аллоҳи аллоҳ ! чаҳ хазона Эйаст маъонӣ ки аз абтдоءи хилқати ашёъ , асҳоби шароеъу аҳўо ба ихтилофи мазоҳибу оро , дар аҳкоми савобу хато , ба муроду муддао аз он сарф май намоянд . Ва чаҳ силкӣаст калом ки дарҳои он хазонаро донаи донаи чунон ба силсила забт кашида ки ҳеҷ маънӣ бе он сӯратии нми‏‎гирду итмом наме пазирад .

الله الله‌! چه خزانه‌ای است معانی که از ابتداء خلقت اشیاء‌، اصحاب شرایع و اهوا به اختلاف مذاهب و آرا، در احکام صواب و خطا، به مراد و مدعا از آن صرف می‌نمایند. و چه سلکی است کلام که دُرهای آن خزانه را دانه دانه چنان به سلسلهٔ ضبط کشیده که هیچ معنی بی آن صورتی نمی‏‎گیرد و اتمام نمی‌پذیرد.

Таъолии аллоҳ чаҳ дрокӣаст дил ки ҳамеша аз он хазонаи ҷавоҳири маориф берун оварда ба ришта иборат мекашад ва чаҳ машшота Эйаст забон ки он ҷавоҳири манзӯмаро гарданбанди шоҳиди рӯзгори сохта , ҳам ҷавоҳирро қимат ва ҳам шоҳидро зинат меафзоед :

تعالی الله چه درّاکی است دل که همیشه از آن خزانه جواهر معارف بیرون آورده به رشتهٔ عبارت می‌کشد و چه مشاطه‌ای است زبان که آن جواهر منظومه را گردنبند شاهد روزگار ساخته‌، هم جواهر را قیمت و هم شاهد را زینت می‌افزاید:

Ҳар оинаи беҳтарини каломӣ ки тӯтии нотиқаро дар шкрстони шавқу завқи он , рағбат такаллум меафзоед , замзамаи зикр мутакаллимӣаст ки нозими қудраташ аз иборати сувари малику мазмуни маъонии малакӯт , силсилаи ои Фриншро ба латофатӣу назокатӣ назм дода ки назарбозони олами сӯрат дар мутолиаи ҳасани ибораташ ба баҳри таҳайюр фитодаанду соҳиби мазоқони хлўтсрои маънӣ дар мулоҳизаи тадқиқи мазмуни он , меҳри хомӯшӣ бар лаби ниҳода а над :

هر آینه بهترین کلامی که طوطی ناطقه را در شکرستان شوق و ذوق آن‌، رغبت تکلم می‌افزاید، زمزمهٔ ذکر متکلمی است که ناظم قدرتش از عبارت صور ملک و مضمون معانی ملکوت‌،‌ سلسلهٔ آ‌فرینش را به لطافتی و نزاکتی نظم داده که نظربازان عالمِ صورت در مطالعهٔ حسن عبارتش‌ به بحر تحیر فتاده‌اند و صاحب‌مذاقان خلوتسرای معنی در ملاحظهٔ تدقیق مضمون آن‌، مهر خاموشی بر لب نهاده‌ا‌ند:

Ва некӯтарин сурӯдӣ ки насими тараннуми он ғунчаи дилраборо лаб ба табассуми кушояд , срири санои сухан офаринаст ки дар нҳонхонаҳи ғайб аз ҷавоҳири маориф , хзоӣни ғайри маҳсӯра ибдоъ намӯда ва аз инқилоби ҳуруф ба ҳар хазонае калидии ихтироъи фармӯда ки муттасил , ба ҳар калидии хазонаеро дар гушойанду сҳоиФи назму насрро ба ҷавоҳири гӯногӯни бёроинд :

و نیکوترین سرودی که نسیم ترنم آن غنچهٔ دلربا را لب به تبسم گشاید، صریر ثنای سخن‌آفرین است‌ که در نهانخانهٔ غیب از جواهر معارف‌، خزائن غیر محصوره ابداع نموده و از انقلاب حروف به هر خزانه‌ای کلیدی اختراع فرموده که متصل‌، به هر کلیدی خزانه‌ای را در گشایند و صحایف نظم و نثر را به جواهر گوناگون بیارایند:

Алҳақ шоҳи байти Муҳамадати субҳониро қофия аз мадҳат султонӣ сазад ки калак ангушт намой ангушти мӯъҷизаш дар сафҳаи фалаки панҷаи моҳро ба тақтеъи ду мисроъи матлаъи назми силсила мӯъҷизот карда :

الحق شاه بیت محمدت سبحانی را قافیه از مدحت سلطانی سزد که کلک انگشت نمای انگشت معجزش در صفحهٔ فلک پنجهٔ ماه را به تقطیع دو مصراع مطلع نظم سلسلهٔ معجزات کرده‌:

Ва манзӯмаи ситоиши раббониро радиф аз дуруди подшоҳии зебад ки дар назми калимоти ташаҳҳуд ки асл имонаст , шаҳодати рисолаташ ба масобаи мисроъи сонии абёти шеър ки мукаммали мисроъ аввал бошад , мутаммими шаҳодат тавҳид гашта :

و منظومهٔ ستایش ربانی را ردیف از درود پادشاهی زیبد که در نظم کلمات تشهد که اصل ایمان است‌، شهادت رسالتش به مثابهٔ مصراع ثانی ابیات شعر که مکمل مصراع اول باشد، متمم شهادت توحید گشته‌:

Сли аллоҳами алии соҳиби алрсолаҳу силами алии ?алаи алъзому асҳобаи алкроми аллазӣнаи ҳамлаи алоъломи аддӣн ва нақулла шарҳи аҳкоми алшръи улмубини ризвони аллоҳи таъолии алӣами аҷмъин

صل اللهم علی صاحب الرسالة و سلم علی آله العظام و اصحابه الکرام الذین حملة الاعلام الدین و نقلة شرح احکام الشرع المبین رضوان الله تعالی علیم اجمعین

Аммо баъд , фақири мстҳоми фузулии бечора бесаранҷом , шамае аз кайфияти ҳол бе такаллуфи саволи бад-ӣни минвол ба забон меоварад ва чунин арза медорад ки : чун дар ҳангоми сбоўти назари эътибор ба корхонаи олами андохтаму шоҳиди иктисоби маорифро манзуру маъшӯқи худ сохтам , дар аснои он ъшқбозӣ , гоҳе муҳаррики шавқи фитрӣ бар рӯй истеъдодам , абвоби муҳаббат назм мегушӯд аммо ғайрати ҳиммати иктисоби маориф , манъам менамӯд ки ин Ҷамила агар чаҳ марғӯбаст чун монеъи таҳсили камол ва илм мешавад , на хубаст . То вақте ки муддати манъи сухани саромад . Рӯзии носеҳи мушфиқи такаллум ба хлўтсрои ъзлтм дар омад ва гуфт :

اما بعد، فقیر مستهام فضولی بیچارهٔ بی‌سرانجام‌، شمه‌ای از کیفیت حال بی تکلف‌ سؤال بدین منوال به زبان می‌آورد و چنین عرضه می‌دارد که‌: چون در هنگام صباوت نظر اعتبار به کارخانهٔ عالم انداختم و شاهد اکتساب معارف را منظور و معشوق خود ساختم، در اثنای آن عشقبازی‌، گاهی محرک شوق فطری بر روی استعدادم‌، ابواب محبت نظم می‌گشود اما غیرت همت اکتساب معارف‌، منعم می‌نمود که این جمیله اگر چه مرغوب است چون مانع تحصیل کمال و علم می‌شود، نه خوب است‌. تا وقتی که مدت منع سخن سرآمد. روزی ناصح مشفق تکلم به خلوتسرای عزلتم در آمد و گفت:

Бидон ки фазилати шеър низ илмӣаст ба истиқлол ва навъеаст муътабар аз анвоъи камол ки баъзе ки инкори ин кор намӯдаанд , аз завқаши воқиф ва ба тасарруфаши қодир набӯдаанд :

بدان که فضیلت شعر نیز علمی است به استقلال و نوعی است معتبر از انواع کمال که بعضی که انکار این کار نموده‌اند، از ذوقش واقف و به تصرفش‌ قادر نبوده‌اند:

Ман чун ин тарғибу тҳризи шунӯдам ба адои маъзират лаб гушӯдам ки : эй мушфиқи равшани дил ! чунон гуфтаанд : « аввали алФкр , охири алъамал » яъне ҳар корӣ ки шурӯро шояд , тафаккури ғояташи мақдам бар шурӯ бояд . Мабодо ки ин амал ба навъе ки ғалаба иштиҳор ёфта дар нафаси аламр мазмум бошаду муртакиби ин суханон аз таваққуъи истеҳсон маҳрӯм гардад .

من چون این ترغیب و تحریض شنودم به ادای معذرت لب گشودم که‌: ای مشفق روشن دل‌! چنان گفته‌اند: «اول الفکر، آخر العمل» یعنی هر کاری که شروع را شاید، تفکر غایتش مقدم بر شروع باید. مبادا که این عمل به نوعی که غلبهٔ اشتهار یافته در نفس‌الامر مذموم باشد و مرتکب این سخنان‌ از توقع استحسان محروم گردد.

Ҷавоб дод ки : эй фақири ҳақир ! Фсҳои маҳорати пешау фузалои савоби андеша ки ғайр аз таҳқиқи кайфияти ин кор , корӣ надоштаанд , дар маҳосину мҳомд , ин фанро ба истидлоли оёту ҳадис , рисолатҳои муътабари навишта , шоиба Эй нагузоштаанду ҳазрати рисолат - алайҳи алслоаҳу ассалом - низ фармӯдаанд :

جواب داد که‌: ای فقیر حقیر! فصحای مهارت پیشه و فضلای صواب اندیشه که غیر از تحقیق کیفیت این کار، کاری نداشته‌اند، در محاسن و محامد، این فن را به استدلال آیات و حدیث، رسالت‌های معتبر نوشته‌، شائبه‌ای نگذاشته‌اند و حضرت رسالت -‌علیه الصلاة و السلام - نیز فرموده‌اند:

« алшъри каломи ҳасанаи ҳасану қабеҳаи қабеҳ » яъне ки : агар шеър хуб хоҳад буд , бетакаллуф касе агар ба назари таъаммул дар орад , сухани хуби хосиятҳои хуб дорад . Аввали он ки қоилро бе таъассуфи сарфи зару тأлми хисорати моли фараҳҳои гӯногӯн ба дил май расонад . Дувуми он ки , ба воситаи он номи қоил бар сафҳаи олам боқӣ мемонад . Сиўми он ки , назм ӯ ғайрро низ шаҳд тараб мечашонд :

«الشعر کلام حسنه حسن و قبیحه قبیح» یعنی که: اگر شعر خوب خواهد بود، بی تکلف کسی اگر به نظر تأمل در آرد، سخن خوب خاصیت‌های خوب دارد. اول آن که‌ قائل را بی تأسف صرف زر و تألم خسارت مال فرح‌های گوناگون به دل می‌رساند. دوم آن که‌، به واسطهٔ آن نام قائل بر صفحهٔ عالم باقی می‌ماند. سیوم آن که‌، نظم او غیر را نیز شهد طرب می‌چشاند:

Гуфтам эй ёри дилпазир ! фани шеърро адавоту олот бисёраст ва бе олати шурӯ дар санъат душвораст . Шуъарои собиқ ки ин бодияро тай намӯдаанду бад-ӣни фан машғӯл бӯдаанд , ба мурооти салотини ҳамидаи ахлоқу ихтилоти акобри соҳиби мазоқу сайри боғҳои биҳишти осору нишоти шаробҳои хушгувору истимоъи нағмаҳои дилкашу мушоҳидаи шоҳидони маҳваш , авқот гузоронидаанду фунуни камолро ба сад Комронӣ ба камол расонидаанд :

گفتم ای یار دلپذیر! فن شعر را ادوات و آلات بسیار است‌ و بی آلت شروع در صنعت دشوار است‌. شعرای سابق که این بادیه را طی نموده‌اند و بدین فن مشغول بوده‌اند، به مراعات سلاطین حمیده اخلاق و اختلاط اکابر صاحب مذاق و سیر باغ‌های بهشت آثار و نشاط شراب‌های خوشگوار و استماع نغمه‌های دلکش و مشاهدهٔ شاهدان‌ مهوش‌، اوقات گذرانیده‌اند و فنون کمال را به صد کامرانی به کمال رسانیده‌اند:

Аз ман савдо зада таваққуъи ин фан аҷабаст ки муваллиду мақомами Ироқ арабаст . Зеро буқъа Эйаст аз сояи салотини давр ва ба воситаи сегон бешуъӯр , номаъмур . Бӯстонӣаст сарвҳои хиромонаши гирдбодҳои сарсари сумуму ғунчаҳои ношукуфааш қуббаҳои мазори шаҳидони мазлӯм . Бзмгоҳӣаст шаробаши хуноби ҷигарҳои пораи порау нағмааш нолаҳои ғарибони овора . На насими роҳатиро ба саҳрои меҳнати физоишгузорӣ ва на биёбони пари балояшро аз саҳоби рأФти умеди таскини ғуборӣ . Дар чунин риёзи риёзати ғунчаи дил чигуна кушояду булбули забон чаҳ сарояд ?

از من سودا زده توقع این فن عجب است که مولد و مقامم عراق عرب است‌. زیرا بقعه‌ای است از سایهٔ سلاطین دور و به واسطهٔ سگان بی‌شعور، نامعمور. بوستانی است سروهای خرامانش گردبادهای صرصر سموم و غنچه‌های ناشکوفه‌اش قبه‌های مزار شهیدان مظلوم‌. بزمگاهی است شرابش‌ خوناب جگرهای پاره پاره و نغمه‌اش ناله‌های غریبان آواره. نه نسیم راحتی را به صحرای محنت فزایش گذاری و نه بیابان پر بلایش را از سحاب رأفت امید تسکین غباری.‌ در چنین ریاض ریاضت غنچهٔ دل چگونه گشاید و بلبل زبان چه سراید؟

Ҷавоб дод ки : эй дардманд ! суҳбати салотин , сармоя ҳасадасту нашъаи шароби мӯҷиби азоб абадаст ва мусоҳибат надамо монеъи хилват хаёласту касрати мол , боиси ғифлати аҳли ҳол . Алмнаҳи ллаҳи диёрии дорӣ аз ин офатҳо давру мақомии гирифтае асбоби фавоҳиш дар ӯ номақдӯр . Бидон ки аксари авлиёу слҳоу машойиху уламо ки сармастони бодаи шавқи илоҳӣу ошиқони ҷамоли маҳбӯб ҳақиқӣ бӯдаанд ва ҳамеша тарки лаззоти дунёу мухолифат ҳаво менамӯдаанд , чун ба теғи муҳаббати ҳалок шудаанд , ҳама дар ин диёр , хок шудаанд . Ҳолои хоки ин диёр ба хоки он мазлӯмон омехтаасту хӯни он шаҳидон бар ин хок рехтаасту қазои тинати туро бад-ӣн хок сириштау насиби Муқаддаротро бар ин хоки навишта . Чун дар ин маҳди меҳнат ба шери машаққати парвардае ва дар ин об ва ҳаво нашав ва намо кардае , медонам ки дар ҷабалат , асари дарди дорӣу асар дардаст сармояи сухангузорӣ . Магӯ ки асбоби айшу ъушрат , сухани сароеро ба кор ояд . Аз дарди сухани гӯй ки гӯии суханро дард мерибоед :

جواب داد که‌: ای دردمند! صحبت سلاطین، سرمایهٔ حسد است و نشئهٔ شراب موجب عذاب ابد است و مصاحبت ندما مانع خلوت خیال است و کثرت مال‌، باعث غفلت اهل حال.‌ المنة لله دیاری داری از این آفت‌ها دور و مقامی گرفته‌ای اسباب فواحش در او نامقدور. بدان که اکثر اولیا و صلحا و مشایخ و علما که سرمستان بادهٔ شوق الهی و عاشقان جمال محبوب حقیقی بوده‌اند و همیشه ترک لذات دنیا و مخالفت هوا می‌نموده‌اند، چون به تیغ محبت هلاک شده‌اند، همه در این دیار، خاک شده‌اند. حالا خاک این دیار به خاک آن مظلومان آمیخته است و خون آن شهیدان بر این خاک ریخته است‌ و قضا طینت تو را بدین خاک سرشته و نصیب مقدرات را بر این خاک نوشته. چون در این مهد محنت به شیر مشقت پرورده‌ای و در این آب و هوا نشو و نما کرده‌ای‌، می‌دانم که در جبلت‌، اثر درد داری و اثر درد است سرمایهٔ سخن گذاری.‌ مگو که اسباب عیش و عشرت‌، سخن‌سرایی را به کار آید. از درد سخن گوی که گوی سخن را درد می‌رباید:

Чун маъзиратро маҷол намонаду мҷозбаҳи сухани маро ба сари ҳади рағбати расонад , камари иҳтимом бар миёни ҷони бастам ва пас зонуӣ тафаккур нишастам гоҳе ба ашъор арабӣ пардохтаму Фсҳои арабро ба фунуни тозии фии алҷмлаҳи маҳзузи сохтам . Ва он бар ман осон намӯд , зеро забони мубоҳисаи илмии ман буд . Ва гоҳе дар майдони туркии саманди табиати дўонидму зарифони таркро ба латофати гуфтори туркии таматтуъии расонидам . Он низ чандон ташвишами надод . Чун ба салиқаи аслии ман мувофиқ афтод . Ва гоҳе ба риштаи иборати форсӣ гуҳар кашидам ва аз он шохсор , миваи коми дили чидам . Аммо ба воситаи рағбати ағлоқи иборату маваддати диққати мазмун ки дар ҷабалати доштам , ҳамеша табиатам ба муаммоу қасида майл менамӯд . Хаёли ғазал ба хотирам наме гузашт ,у сайёҳи фикрами ҳаволии тасарруфи он наме гашт чаро ки ғазал , иборат аз шарҳи дарди дил ошиқаст ба маъшӯқи мушфиқу баёни кайфият маъшӯқаст ба ошиқи содиқ . Ва ин пайванд , миёнаи ҷавонони нави расидаи сӯрат май бандад ва ба таҳрики мусоҳибати наврасони содаи дил ба зуҳӯр май пайвандад .

چون معذرت را مجال نماند و مجاذبهٔ سخن مرا به سر حد رغبت رساند، کمر اهتمام بر میان جان بستم و پس زانوی تفکر نشستم‌ گاهی به اشعار عربی پرداختم و فصحای عرب را به فنون تازی فی‌الجمله محظوظ ساختم‌. و آن بر من آسان نمود، زیرا زبان مباحثهٔ علمی من بود. و گاهی در میدان ترکی سمند طبیعت دوانیدم و ظریفان ترک را به لطافت گفتار ترکی تمتعی رسانیدم‌. آن نیز چندان تشویشم نداد. چون به سلیقهٔ اصلی من موافق افتاد. و گاهی به رشتهٔ عبارت فارسی گهر کشیدم و از آن شاخسار، میوهٔ کام دل چیدم. اما به واسطهٔ رغبت اغلاق عبارت و مودت دقت مضمون که در جبلت داشتم‌، همیشه طبیعتم به معما و قصیده میل می‌نمود. خیال غزل به خاطرم نمی‌گذشت‌، و سیاح فکرم حوالی تصرف آن نمی‌گشت‌ چرا که غزل‌، عبارت از شرح درد دل عاشق است به معشوق مشفق و بیان کیفیت معشوق است به عاشق صادق‌. و این پیوند، میانهٔ جوانان نو رسیده صورت می‌بندد و به تحریک مصاحبت نورسان ساده دل به ظهور می‌پیوندد.

Мазмунҳои мубҳаму лафзҳои мғлқ , дар ин услуб касеро аз ҷо бар наме орад . Забони махсӯсу иборат муайянӣ дорад . Шоироне ки ба мусоидати тақдими замонӣ , дам аз сабқат задаанд ва ба муовинати сабқат , иттифоқан пеш аз ман омадаанд , ҳамаи идроки баланду табъ дурандеш доштаанд ва ҳар иборати латифу мазмуни нозук ки ғазалро ба кор ояд , чунон бардоштаанд ки қатъан дар зоҳир чизе нагузоштаанд . Касро бар ҷамеъи гуфтори эшон итилоъ бояд то съишро шоибаи тўорд зойеъ нанамояд .

مضمون‌های مبهم و لفظ‌های مغلق‌، در این اسلوب کسی را از جا بر نمی‌آرد. زبان مخصوص و عبارت معینی دارد. شاعرانی که به مساعدت تقدیم زمانی‌، دم از سبقت زده‌اند و به معاونت سبقت‌، اتفاقاً پیش از من آمده‌اند، همه ادراک بلند و طبع دوراندیش داشته‌اند و هر عبارت لطیف و مضمون نازک که غزل را به کار آید، چنان برداشته‌اند که قطعا در ظاهر چیزی نگذاشته‌اند. کس را بر جمیع گفتار ایشان اطلاع باید تا سعیش را شائبهٔ توارد ضایع ننماید.

Вақт ҳо бӯда ки шаб то саҳари заҳр бедорӣ чашидаам ва ба сад хӯни ҷигари мазмуниро ба иборат кашидаам ва чун рӯз шуда , онро ба айби тўорд қалам задаам ва аз тасарруфи он боз омадаам . Ва вақтҳо шуда ки рӯз то шаб ба дарёии фикрати фурӯ рафтааму гавҳари хосӣ ба алмоси сухан суфтаам . Чун гуфтаанд ки ин мазмун аз фаҳм давраст ва ин лафз дар миёни қавми номаъмӯл ва номшкўраст аз назар андохтаам ва ба силсилаи тсўиди муқайяд насохтаам . Аҷаб ҳолеаст ки гуфтаро ҷиҳати он ки гуфтаанд , набояд тасарруф намӯд ва нагуфтаро ҷиҳати он ки нагуфтаанд , мутасарриф набояд буд :

وقت‌ها بوده که شب تا سحر زهر بیداری چشیده‌ام و به صد خون جگر مضمونی را به عبارت کشیده‌ام‌ و چون روز شده‌، آن را به عیب توارد قلم زده‌ام و از تصرف آن باز آمده‌ام‌. و وقت‌ها شده که روز تا شب به دریای فکرت فرو رفته‌ام و گوهر خاصی‌ به الماس سخن سفته‌ام‌. چون گفته‌اند که این مضمون از فهم دور است و این لفظ در میان قوم نامعمول و نامشکور است‌ از نظر انداخته‌ام و به سلسلهٔ تسوید مقید نساخته‌ام. عجب حالی است که گفته را جهت آن که گفته‌اند، نباید تصرف نمود و نگفته را جهت آن که نگفته‌اند، متصرف نباید بود:

Ҳқо ки ҳамин эҳтирози иллати ихтиёри тахаллуси воқеъ шуда чаро ки дар ибтидои шурӯи назм , ҳар чанд рӯзии дил бар тахаллусӣ май ниҳодам . Ва баъд аз муддатӣ ба воситаи зуҳӯри шарикӣ , ба тахаллуси дигар тағйир медодам . Охири аламр маълум шуд ки ёроне ки пеш аз ман бӯдаанд , тахаллусҳоро беш аз маъонӣ рабӯдаанд . Хаёл кардам ки агар тахаллуси муштараки ихтиёри намоям дар интисоби назм бар ман ҳайф равад , агар мағлуб бошам ва бар шарик зулм шавад , агар ғолиб оем . Бинобари рафъи млобсти алтбос « фузулӣ » тахаллус кардам ва аз ташвиши ситами шарикони паноҳ ба ҷониби тахаллуси барадам .

حقا که همین احتراز علت اختیار تخلص واقع شده چرا که در ابتدای شروع نظم‌، هر چند روزی دل بر تخلصی می‌نهادم‌. و بعد از مدتی به واسطهٔ ظهور شریکی‌، به تخلص دیگر تغییر می‌دادم‌. آخر الامر معلوم شد که یارانی که پیش از من بوده‌اند، تخلص‌ها را بیش از معانی ربوده‌اند. خیال کردم که اگر تخلص مشترک اختیار نمایم در انتساب نظم بر من حیف رود، اگر مغلوب باشم‌ و بر شریک ظلم شود، اگر غالب آیم‌. بنابر رفع‌ ملابست التباس «فضولی» تخلص کردم‌ و از تشویش ستم شریکان پناه به جانب تخلص بردم‌.

Ва донистам ки ин лақаб , мақбул касе нахоҳад афтод ки бими ширкат ӯ ба ман ташвишӣ натавонад дод . Алҳақ абвоби озори ширкатро бад-ӣни лақаб бар худ бастам ва аз дағдағаи интиқолу ихтилоли рустам :

و دانستم که این لقب‌، مقبول کسی نخواهد افتاد که بیم شرکت او به من تشویشی‌ نتواند داد. الحق ابواب آزار شرکت را بدین لقب بر خود بستم و از دغدغهٔ انتقال و اختلال رستم‌:

Фии алўқъи тахаллусии во қъ шуд мувофиқи ҳавои ману лақабӣ иттифоқ афтод мутобиқи даъвои ман ба чандини вуҷӯҳ :

فی‌الوقع تخلصی وا‌قع شد موافق هوای من و لقبی اتفاق افتاد مطابق دعوای من به چندین وجوه‌:

Аввали он ки ман худро ягонаи рӯзгор май хостам . Ва ин маънӣ дар ин тахаллус ба зуҳӯри пайваст ,у домани Фрдитм аз дасти қайд ширкат раст . Дигари он ки ман ба тавфиқи ҳиммат , истидъои ҷомеъияти ҷамъи улӯму фунуни доштам , тахаллусӣ ёфтам мутазаммини ин мазмун . Чаро ки дар луғат , ҷамъ фазласт бар вазни улӯму фунун . Дигар , мафҳуми фузулӣ ба истилоҳи авом , хилоф адабаст ва чаҳ хилофи адаб аз ин бартар ки маро бо вуҷӯди қиллати муоширати уламои олии миқдору адами тарбияти салотини номдори марҳамати шиору нафрати саёҳати ақолиму амсор , ҳамеша дар мубоҳисаи ақлӣа , дасти таъарруз дар гиребони аҳком мухталифа ҳукамост ва дар масоили нақлия , доъияи эътибори усӯл ихтилоф фуқаҳост ва дар ин фунуни сухан ба устоди як фана ҳар фани мубоҳисаи ҳасани иборату муноқиша лутф адост агар чаҳ ин равиши нишонаи камол фузулӣаст аммо нишонаи кол фузулӣаст :

اول آن که من خود را یگانهٔ روزگار می‌خواستم‌. و این معنی در این تخلص به ظهور پیوست‌،‌ و دامن فردیتم‌ از دست قید شرکت رست‌. دیگر آن که من به توفیق همت‌، استدعای جامعیت جمع علوم و فنون داشتم‌، تخلصی یافتم متضمن این مضمون‌. چرا که در لغت‌، جمع فضل است بر وزن علوم و فنون‌. دیگر، مفهوم فضولی به اصطلاح عوام‌، خلاف ادب است و چه خلاف ادب از این برتر که مرا با وجود قلت معاشرت علماء عالی مقدار و عدم تربیت سلاطین نامدار مرحمت شعار و نفرت‌ سیاحت اقالیم و امصار، همیشه در مباحثهٔ عقلیه‌، دست تعرض در گریبان احکام مختلفهٔ حکماست و در مسائل نقلیه‌، داعیهٔ اعتبار‌ اصول اختلاف فقهاست و در این فنون سخن به استاد یک فنهٔ هر فن مباحثهٔ حسن عبارت‌ و مناقشهٔ لطف اداست اگر چه این روش نشانهٔ کمال فضولی است اما نشانهٔ کال فضولی است‌:

Алмнаҳи ллаҳ ки айёми иртикоби ин фани гиромӣу авқоти таъаллуқи ин номи номӣ , ҳамеша бар ман ба хайри гузашт . Ва аз миёни хоки авлиё , ба такмил ҳар рисолае ки тавваҷуҳ намудем , итмоми он ба осонии муяссари гашти ғайр аз ғазалҳои форсӣ ки сӯрати ттмими он дар пардаи таъхири монда буду шурӯ дар он , бавоситаи мавонеъӣ ки қабл аз ин мазкӯр шуд , мушкил менамӯд , то он ки рӯзии гузорам ба мактабӣ афтод . Прпчҳраҳ Эй дидам форсии нажод . Сеӣ сарвӣ ки ҳайрати назораи рафтораши алифро аз ҳаракат андохта буду шавқи мутолиаи мусҳафи рухсораш , дидаи нобӣнои содро айни басари сохта буд :

المنة لله که ایام ارتکاب این فن گرامی و اوقات تعلق این نام نامی‌، همیشه بر من به خیر گذشت. و از میان خاک اولیا، به تکمیل هر رساله‌ای که توجه نمودم‌، اتمام آن به آسانی میسر گشت‌ غیر از غزل‌های‌ فارسی که صورت تتمیم آن در پردهٔ تأخیر مانده بود و شروع در آن‌، بواسطهٔ موانعی که قبل از این مذکور شد، مشکل می‌نمود، تا آن که روزی گذارم به مکتبی افتاد. پرپچهره‌ای دیدم فارسی نژاد. سهی سروی که حیرت نظارهٔ رفتارش الف را از حرکت انداخته بود و شوق مطالعهٔ مصحف رخسارش‌، دیدهٔ نابینای صاد را عین بصر ساخته بود:

Чун тавваҷуҳ ман дид , аз гуфтҳои ман чанд байтӣ талабед . Ман низ чанд байтӣ аз арабӣу туркӣ ба ӯ адо намудем . Ва латоиф чанд низ аз қасидау муаммо бар ӯ фузудам . Гуфт ки : инҳо забон ман нест , ва ба кор ман намеояд . Марои ғазалҳои ҷигарсӯзи ошиқонаи форсӣ май бояд !

چون توجه من دید، از گفت‌های من چند بیتی‌ ‌طلبید. من نیز چند بیتی از عربی و ترکی به او ادا نمودم‌. و لطایف چند نیز از قصیده و معما بر او فزودم‌. گفت که‌: این‌ها زبان من نیست‌، و به کار من نمی‌آید. مرا غزل‌های جگرسوز عاشقانهٔ فارسی می‌باید!

Бетакаллуф аз ин сухани марои хиҷолатӣ даст доду оташӣ дар дил афтод ки хирмани андӯхтаи марои ҳамаи сӯхт ва дар шабистони хаёлам , шамъи шавқи ғазали форсӣ бар афрӯхт . Шабӣ чанд , худро дар оташ тафаккур гудохтам ва дар ғазалиёти форсии девонии мураттаби сохтам ки ҳам мдққони комилро мазмунҳои мубҳамаши дил фиребаст ва ҳам зарифони содаи дилро аз моидаи мазоқаши насиб .

بی تکلف از این سخن مرا خجالتی دست داد و آتشی در دل افتاد که خرمن اندوختهٔ مرا همه سوخت و در شبستان خیالم‌، شمع شوق غزل فارسی بر افروخت‌. شبی چند، خود را در آتش تفکر گداختم و در غزلیات فارسی دیوانی مرتب ساختم که هم مدققان کامل را مضمون‌های مبهمش دل فریب است و هم ظریفان ساده دل را از مائدهٔ مذاقش نصیب‌.

Илоҳӣ ба ҳурмати маъсӯмони аҳли байт ки ин чанд байти парокандаро [ ки ] ҷиҳати иқомати худ аз гули расвоӣу санги надомат бар оварда , банно кардам ва дарандӯду ороиши он хуноб ҳо хӯрдам , назаргоҳи ҷамъии соз ки рӯзҳо дар андешаи маъонӣ ба шаби расонидау шабҳо дар фикри кайфияти иборат ба рӯз оварда бошанд ва донанд ки чаҳ миқдори машаққат бояд кашид то гавҳари хосӣ аз кони табиат берун ояд .

الهی به حرمت معصومان اهل بیت که این چند بیت‌ پراکنده را [که] جهت اقامت خود از گل رسوایی و سنگ ندامت بر آورده، بنا کردم و در اندود و آرایش آن خوناب‌ها خوردم‌، نظرگاه جمعی ساز که روزها در اندیشهٔ معانی به شب رسانیده و شب‌ها در فکر کیفیت‌‌ عبارت به روز آورده باشند و دانند که چه مقدار مشقت باید کشید تا گوهر خاصی از کان طبیعت بیرون آید.

На поймол ҷамъӣ кун ки ба чанд байти ракик ки олати ҷаррорӣ худ намӯдау мҳзли маҷолису маҳофили сохта , ифтихори намоянду бинобари истидъои изҳори ҳайсият ба дақоиқи алфозу маъонии абвоби эътирозҳои номуваҷҷаҳ гушойанд .

نه پایمال جمعی کن‌ که به چند بیت رکیک که آلت‌ جراری خود نموده و مهزل مجالس و محافل ساخته‌، افتخار نمایند و بنابر استدعای اظهار حیثیت‌ به دقایق الفاظ و معانی ابواب اعتراض‌های ناموجه گشایند.

Таваққуъ чунонасту трқби он аз фузалои комил ҳар диёру Фсҳои равшани дили рӯзгор ки агар дар таркиб ё дар мазмуни баъзе злтӣ ё хушунатӣ ки хилофи ин фанаст воқеъ шуда бошад , ба зайли афв мастур гардонанд ва ин наврасидагони рӯзгори надида ва ин ятемон ғурбат накашида ки аз хоки Наҷафу хиттаи Карбалои сар бар овардаанд ва дар обу ҳавои бурҷи авлиё парвардаанд , дар аснои мусофират ба ҳар ҷо ки тавваҷуҳи намоянд ба назар эътибор даройанд .

توقع چنان است و ترقب آن از فضلای کامل هر دیار و فصحای روشن دل روزگار که اگر در ترکیب یا در مضمون بعضی زلتی یا خشونتی که خلاف این فن است واقع شده باشد، به ذیل عفو مستور گردانند و این نورسیدگان روزگار ندیده و این یتیمان غربت نکشیده که از خاک نجف‌ و خطهٔ کربلا سر بر آورده‌اند و در آب و هوای برج اولیا پرورده‌اند، در اثنای مسافرت به هر جا که توجه نمایند به نظر اعتبار درآیند.