Марвро гўӣим ки наздики хосу ом маърӯфаст ки будаш оламро бонч андар ӯст сабаб кун буд аз бории таъолӣ , ва чора нест марин ду ҳарфро аз фарози оранда ӣӣ ки ӯ мари онро фароз биоварадӣ , ин клмти азин ду ҳарф ҳосил нашудӣ , ва чун ин клмт набӯдӣ ҷаҳон набӯдӣ ,у фарози орандаи ду чиз лозим ояд ки ҷузи он ду чиз бошаду пӯшидатар ва но ёфтатар аз эшон бошад . Ва чун будаш бад-ӣни ҳарф низом ёфт фарози орандаи ин ду ҳарф бартар бошад аз бошонидн , аз баҳри онки бошонндаҳ олам кун буд , аънии ббош . Пас нахуст бар мо воҷиб шуд донистани камтарини ду ҳарфро ки он ду асласт мари ду ҷаҳони фароз оранда ҳаст ва ҷузин ду ҳарф ҳаст , ва низ лозим ояд ки фарози оранда ба ҳам дар хури он чиз бошад , ки агар ӯро бо эшон дар хурӣ набӯдӣ эшон бмёнҷӣ ӯ фароз наомадандӣ . Пас дуруст шуд ки фарози орандаи ин ду ҳарфи ду асланд мари ду ҷаҳонро , борӣ субҳона нест , чаҳ ӯ ҷли ҷалолаи андари хур бӯдан , боФридгони хешу Марвро ном нест ва сифат нест ва шимурда нест , ва беном ва бесифат ношимурда нест , чаҳ ин ҳама ки ёд карда шуд офаридагон ӯйанд . Пас гўӣим ҳар ду чизе ки фароҳам ояд фароҳам омаданашон сеюм эшон бошад то он ду чизи бдўик чиз шаванд ва ном пазиранду сӯрат , бар мисоли бархестани шаҳват аз нафаси мардум ки он Фрозорндаҳаст мардро бо зан аз рӯй табиату никоҳро аз рӯй шариъат , ва онаст баҳона ӣӣ аз бар омадани фарзанд ба ҳақиқат ,у мари фарзандро ба падару модар боз хонанд , ва бидон бархестани шаҳват боз нахонанд , аз баҳри онки он сабаб нахустинасту мари онро ёфтан нест кунад ба қӯти зеҳну покии ақл , ва мо мари оташро гарм ва хушк ёбему гармӣ ки андар оташаст агар ботарӣ ёр шавад ҳаво гардад чунонк чун бо хушкӣ ёр шаваду хушкӣ ки андар оташаст агар бо сардӣ ёр шавад хок шавад , чунонк агар бо гармӣ ёр шавад оташ гардад , ҳамчунин ҳоли дигари арқони ҳам бар ин ҷумлааст , ва чун ҳаме раво бошад гармиро ки андар оташаст бо хушкӣ ёраст бо зидтарӣ ки хушкӣаст ёр шудани хушкиро кунад ки андари оташ бо гармӣ ёраст бо зиди гармӣ ки сардӣаст ёр шудани далел ҳаме кунад ки он иллат ки миёни эшон мувофиқати ҳаме афканд ҳаст ва мувофиқ эшонаст бираве нои маълум , аз баҳри онк на сардаст он иллат ва на гарм , на тараст ва на хушк , ки агар он иллати бикии азин сифот будӣ мари дайгариро мухолиф будӣ , натавонистӣ миёни эшон мувофиқат афкандан ки мухолифон буданд . Ва марони иллатро ки гуфтем ном нест ва сифат нест ,у лекин чун дидеми фароз омадан он мухолифони бики ҷой ва ҳар якеро аз эшон бози мухолифати ёри хеши фароз омадааст ва донистем ки раво бошад бархестани мухолифат зоҳираст аз миёни эшон ба мувофиқат ҳар яке аз эшон бо дайгарӣ , дуруст шуд хирадро ки ҳар дуеро азон сеюмӣ ҳаст ки ӯ нигоҳбон эшонаст андарони сӯрат ки ҳар якеро ҳаст аз табоиъ , ва чун ҳамаи чизро андари олам ҷуфт ёфтему мар ҳар ҷуфтиро аз миёнҷӣ чора нест ки мари ишонрои баҳами фарози орад , ҳамчунонк он миёнҷӣ ҷамъ кардааст миёни гарму хушк то сӯрати оташи эшон ба ҳосил омадааст . Ва дигари табоиъ ҳамчунон ва он миёнҷӣ воҷиб ояд ки на гармаст ва на сард , на тараст ва на хушкаст , лозим ояд ки ончи миёни ҷавҳару арз ҷуфтӣ додааст , на ҷавҳараст на арз , ва чун чизе нест аз онк ё ҷавҳараст ё арз маълум кардем ки он ҷуфткунанда ҷавҳар бо арз на ҷавҳараст ва на арз , дуруст шуд ки ӯ чизе нест , ва чун он иллати ҷуфткунанда мари шийъро рад кард нишоед ки берун бошад аз на чизе ё на аз на чизе , пас он ғоят ки гуфтем аз ду берун нест : ё на чизаст ё на чизаст , пас зоҳир кардем хирадмандро ки он на на чизасту онк на чизаст на худоӣаст , бартар аз онаст ки Марвро монанда бошад , пас он иллати ҷуфткунанда монанди худоӣ нест ки на на чизаст . Пас гӯям он нест ки исбот кардем , онаст ки худои таъолии иллати ду оламро аз ва ҳаст кард ки ӯ аз нест буд , ӯ маълул нахустинаст ки ақласт ,у эзади таъолӣ бартараст аз иллату маълул . Пас гўӣим ки ақл ӯ ба иллати хеш маълуласт вбрўии маълулӣ бо дигари офаридагон аз чизи дигар монандааст ,у локини бдончи иллат ӯ маълул нест аз дигари маълулот ягонааст ,у миён ҳар маълулӣу миёни иллат ӯ ҷудо якеаст , бдончи иллат ӯ маълули иллатӣ дигараст . Ва низ ақл ки доро ба иллатаст ҳар мардиро аз ақл насибаст ва бе ниёзанд бова бдонстн , ҳар чанд ки дониши ҷузе ба дониш куллӣ нарасад , зеро ки ду тан бошанд ки яке аз эшон ҳазор дирам дораду дигари як дирам дорад андарон рӯй ки ҳар ду танро маликаст анборон бошанд пас офаридагон ба ақл монандаанд ,у ончи мрўро монандаанду ончи мрўро монанда бошад ӯ на худоӣ бошад , пас ақл на худоӣаст , ва ҳамчунин ақл зиндааст ҳаргиз намираду ҳама зиндагон ҳастанду фурӯди азу то мардуми падед ки бзндгонӣ бо анбозанд ҳар чанд ки зиндагонӣ ӯ ҷовидӣасту дигари чизҳои зиндагонӣ бадв ёфтаанд ,у ҳукми андари зиндагии ҷовидӣу зиндагонии фонӣ ҳамонаст ки мисоли он андари анбозии миёни ду худованди малик ки ёд кардем . Пас ҳамаи зиндагон монанди ақланд ,у ончи Марвро монанд бошад на худоӣ бошад , пас ақл на худоӣаст .

مرو را گوئیم که نزدیک خاص و عام معروف است که بودش عالم را بآنچ اندر اوست سبب کن بود از باری تعالی ، و چاره نیست مرین دو حرف را از فراز آرنده یی که او مر آنرا فراز بیاوردی ، این کلمت ازین دو حرف حاصل نشدی ، و چون این کلمت نبودی جهان نبودی ، و فراز آرنده دو چیز لازم آید که جز آن دو چیز باشد و پوشیده تر و نا یافته تر از ایشان باشد . و چون بودش بدین حرف نظام یافت فراز آرنده این دو حرف برتر باشد از باشانیدن ، از بهر آنک باشاننده عالم کن بود ، اعنی بباش . پس نخست بر ما واجب شد دانستن کمترین دو حرف را که آن دو اصل است مر دو جهان فراز آرنده هست و جزین دو حرف هست ، و نیز لازم آید که فراز آرنده به هم در خور آن چیز باشد ، که اگر او را با ایشان در خوری نبودی ایشان بمیانجی او فراز نیامدندی . پس درست شد که فراز آرنده این دو حرف دو اصل اند مر دو جهان را ، باری سبحانه نیست ، چه او جل جلاله اندر خور بودن ، بآفریدگان خویش و مرو را نام نیست و صفت نیست و شمرده نیست ، و بی نام و بی صفت ناشمرده نیست ، چه این همه که یاد کرده شد آفریدگان اویند . پس گوئیم هر دو چیزی که فراهم آید فراهم آمدنشان سوم ایشان باشد تا آن دو چیز بدویک چیز شوند و نام پذیرند و صورت ، بر مثال برخاستن شهوت از نفس مردم که آن فرازآرنده است مرد را با زن از روی طبیعت و نکاح را از روی شریعت ، و آنست بهانه یی از بر آمدن فرزند به حقیقت ، و مر فرزند را به پدر و مادر باز خوانند ، و بدان برخاستن شهوت باز نخوانند ، از بهر آنک آن سبب نخستین است و مر آن را یافتن نیست کند به قوت ذهن و پاکی عقل ، و ما مر آتش را گرم و خشک یابیم و گرمی که اندر آتش است اگر با تری یار شود هوا گردد چنانک چون با خشکی یار شود و خشکی که اندر آتش است اگر با سردی یار شود خاک شود ، چنانک اگر با گرمی یار شود آتش گردد ، همچنین حال دیگر ارکان هم بر این جمله است ، و چون همی روا باشد گرمی را که اندر آتش است با خشکی یار است با ضد تری که خشکی است یار شدن خشکی را کند که اندر آتش با گرمی یار است با ضد گرمی که سردیست یار شدن دلیل همی کند که آن علت که میان ایشان موافقت همی افکند هست و موافق ایشانست برویی نا معلوم ، از بهر آنک نه سرد است آن علت و نه گرم ، نه ترست و نه خشک ، که اگر آن علت بیکی ازین صفات بودی مر دیگری را مخالف بودی ، نتوانستی میان ایشان موافقت افکندن که مخالفان بودند . و مران علت را که گفتیم نام نیست و صفت نیست ، و لیکن چون دیدیم فراز آمدن آن مخالفان بیک جای و هر یکی را از ایشان باز مخالفت یار خویش فراز آمده است و دانستیم که روا باشد برخاستن مخالفت ظاهر است از میان ایشان به موافقت هر یکی از ایشان با دیگری ، درست شد خرد را که هر دویی را ازان سومی هست که او نگاهبان ایشانست اندران صورت که هر یکی را هست از طبایع ، و چون همه چیز را اندر عالم جفت یافتیم و مر هر جفتی را از میانجی چاره نیست که مر یشانرا بهم فراز آرد ، همچنانک آن میانجی جمع کرده است میان گرم و خشک تا صورت آتش ایشان به حاصل آمده است . و دیگر طبایع همچنان و آن میانجی واجب آید که نه گرم است و نه سرد ، نه تر است و نه خشک است ، لازم آید که آنچ میان جوهر و عرض جفتی داده است ، نه جوهر است نه عرض ، و چون چیزی نیست از آنک یا جوهر است یا عرض معلوم کردیم که آن جفت کننده جوهر با عرض نه جوهر است و نه عرض ، درست شد که او چیزی نیست ، و چون آن علت جفت کننده مر شیء را رد کرد نشاید که بیرون باشد از نه چیزی یا نه از نه چیزی ، پس آن غایت که گفتیم از دو بیرون نیست : یا نه چیز است یا نه چیز است ، پس ظاهر کردیم خردمند را که آن نه نه چیز است و آنک نه چیز است نه خدای است ، برتر از آنست که مرو را ماننده باشد ، پس آن علت جفت کننده مانند خدای نیست که نه نه چیز است . پس گویم آن نیست که اثبات کردیم ، آنست که خدای تعالی علت دو عالم را از و هست کرد که او از نیست بود ، او معلول نخستین است که عقل است ، و ایزد تعالی برتر است از علت و معلول . پس گوئیم که عقل او به علت خویش معلول است وبروی معلولی با دیگر آفریدگان از چیز دیگر ماننده است ، و لکن بدانچ علت او معلول نیست از دیگر معلولات یگانه است ، و میان هر معلولی و میان علت او جدا یکی است ، بدانچ علت او معلول علتی دیگر است . و نیز عقل که دارا به علت است هر مردی را از عقل نصیب است و بی نیازند باو بدانستن ، هر چند که دانش جزیی به دانش کلی نرسد ، زیرا که دو تن باشند که یکی از ایشان هزار درم دارد و دیگر یک درم دارد اندران روی که هر دو تن را ملک است انباران باشند پس آفریدگان به عقل ماننده اند ، و آنچ مرورا ماننده اند و آنچ مرورا ماننده باشد او نه خدای باشد ، پس عقل نه خدای است ، و همچنین عقل زنده است هرگز نمیرد و همه زندگان هستند و فرود ازو تا مردم پدید که بزندگانی با انبازند هر چند که زندگانی او جاویدی است و دیگر چیزهای زندگانی بدو یافته اند ، و حکم اندر زندگی جاویدی و زندگانی فانی همان است که مثال آن اندر انبازی میان دو خداوند ملک که یاد کردیم . پس همه زندگان مانند عقل اند، و آنچ مرو را مانند باشد نه خدای باشد ، پس عقل نه خدای است .