Ҳангомӣ киам ъалқамаи хориҷӣаро асир карданд , бензад ҳуҷҷоҷаш овараданд . Пеш аз он байн ӯу ҳуҷҷоҷи ҷанги ҳоӣии шадид рух дода буд .

هنگامی که ام علقمه خارجیه را اسیر کردند، بنزد حجاجش آوردند. پیش از آن بین او و حجاج جنگ هائی شدید رخ داده بود.

Ҳуҷҷоҷи вайро гуфт : эй душмани худоӣ , мардумонро бо шамшери хеш ба ранҷи андари андохтӣ . Вай ки српоӣини афканда буд .

حجاج وی را گفت: ای دشمن خدای، مردمان را با شمشیر خویش به رنج اندر انداختی. وی که سرپائین افکنده بود.

Гуфт : вой бар ту , оё бар чун манӣ ҳамеи ғурӣ ? тарси ман аз худованд , туро дар чашмони ман аз магасии ночизтар бдоштаҳаст .

گفت: وای بر تو، آیا بر چون منی همی غری؟ ترس من از خداوند، ترا در چشمان من از مگسی ناچیزتر بداشته است.

Ҳуҷҷоҷ гуфт : сар боло кун ва маро бингар . Гуфт : хуш намедорам касеро бингарам ки худояш наменигарад . Ҳуҷҷоҷ гуфт : эй мардуми шом , дар рехтани хунаш чаҳ гўӣид ?

حجاج گفت: سر بالا کن و مرا بنگر. گفت: خوش نمی دارم کسی را بنگرم که خدایش نمی نگرد. حجاج گفت: ای مردم شام، در ریختن خونش چه گوئید؟

Ҳамагӣ гуфтанд : ҳалоласт эй амир , виро бикаш . Вай гуфт : вой бар ту , ҳам нишинон бародарати фиръавни нектар аз ҳам нишинон ту буданд .

همگی گفتند: حلال است ای امیر، ویرا بکش. وی گفت: وای بر تو، هم نشینان برادرت فرعون نیک تر از هم نشینان تو بودند.

Чаҳ фиръавн дарбора ӣ Мӯсоу ҳорӯн аз эшон назари хост ва онон гуфтанд : кори он рӯ ба таъхир андоз . Аммо ин фосиқон ба қатли ман ишорат карданд . Ҳуҷҷоҷ фармон дод вайро бикуштанд .

چه فرعون درباره ی موسی و هارون از ایشان نظر خواست و آنان گفتند: کار آن رو به تأخیر انداز. اما این فاسقان به قتل من اشارت کردند. حجاج فرمان داد وی را بکشتند.

Шафиқи балхии мардиро пурсед : тҳидстонтон чаҳ мекунанд ? гуфт : агар ёбанд , хуранд , ва агар наёбанд , бурдборӣ кунанд . Шафиқ гуфт : ҳама ӣ сегон Балх низ чунин кунанд . Мард гуфт : шумо чигунаед ? шафиқ гуфт : агар ёбем , эсор кунем ва агар наёбем шукри бгзорим .

شفیق بلخی مردی را پرسید: تهیدستانتان چه می کنند؟ گفت: اگر یابند، خورند، و اگر نیابند، بردباری کنند. شفیق گفت: همه ی سگان بلخ نیز چنین کنند. مرد گفت: شما چگونه اید؟ شفیق گفت: اگر یابیم، ایثار کنیم و اگر نیابیم شکر بگزاریم.

Арабӣ бо Муъовияи ҳам ғизо буд . Муъовияи мўӣӣ дар луқма ӣ вай дид ва гуфт : он мӯро аз луқма ?ут баргир . Мард гуфт : чунон дар ман ҳаме нагиристӣ ки мўӣии бинӣ ? бхдои савганд , аз ин пас бо ту ҳам ғизо нашавам .

عربی با معاویه هم غذا بود. معاویه موئی در لقمه ی وی دید و گفت: آن مو را از لقمه ات برگیر. مرد گفت: چنان در من همی نگریستی که موئی بینی؟ بخدا سوگند، از این پس با تو هم غذا نشوم.

Мардии дигар бо Муъовияи ҳам ғизо буд . Ва бузғолае пухтаро ки бар суфра буд , сахт ҳаме дариду башиддат ҳаме хӯрд . Муъовия гуфт : ту бар ин бузғолаи хашмгинӣ , гўӣии модараш шохат задааст . Мард гуфт : ту ҳам бар ӯ дили ҳамеи сӯзоне . Гўӣии модараш шерат додааст .

مردی دیگر با معاویه هم غذا بود. و بزغاله ای پخته را که بر سفره بود، سخت همی درید و بشدت همی خورد. معاویه گفت: تو بر این بزغاله خشمگینی، گوئی مادرش شاخت زده است. مرد گفت: تو هم بر او دل همی سوزانی. گوئی مادرش شیرت داده است.

Мардӣ аз ҳасани пиромни ҳамсар додан духтараш пурсед . Вай гуфт : ӯро ба мардии парҳезгори даҳ ки агар дӯсташ бидорад , громиш дорад , ва агар вайро дӯст надорад , бадв ситам накунад .

مردی از حسن پیرامن همسر دادن دخترش پرسید. وی گفت: او را به مردی پرهیزگار ده که اگر دوستش بدارد، گرامیش دارد، و اگر وی را دوست ندارد، بدو ستم نکند.

Роғиб дар мҳозрот гуяд : аъшӣ , шоир , доими алхмр буд . Аз шеър ӯст :

راغب در محاضرات گوید: اعشی، شاعر، دائم الخمر بود. از شعر اوست:

Гӯйанд аъшӣ дар хона ӣ мефурӯшӣ форсӣ забон бамурд . Аз ӯ ки пурседанд чаро мард , гуфт : « минҳо баҳо бикушташ » .

گویند اعشی در خانه ی میفروشی فارسی زبان بمرد. از او که پرسیدند چرا مرد، گفت: «منها بها بکشتش ».

Ҳакимӣ гуфт : хайри мард дар нима ӣ дувум умр ӯст ки таии он нодоняш баравад , кораш фузӯнӣ ёбаду хотираш ҷамъият гирад . Ва шари зан дар нима ӣ дувум умр ӯст ки таии он бдхлқӣ ёбад , забонаш тез шавад , ва нозо гардад .

حکیمی گفت: خیر مرد در نیمه ی دوم عمر اوست که طی آن نادانیش برود، کارش فزونی یابد و خاطرش جمعیت گیرد. و شر زن در نیمه ی دوم عمر اوست که طی آن بدخلقی یابد، زبانش تیز شود، و نازا گردد.

Шҳрзўрӣ гуфт : шухии ҳайбати мардро баради чунон ки оташи чӯбро .

شهرزوری گفت: شوخی هیبت مرد را برد چنان که آتش چوب را.

Дар мазаммати занону таъаллуқи бадишону тахдир аз макри эшон , аз хрдномаҳи Искандарӣ :

در مذمت زنان و تعلق بدیشان و تخدیر از مکر ایشان، از خردنامه اسکندری:

Касе ба иёдат беморӣ рафт ва бисёр бинишаст . Аз бемор пурсед : аз чаҳ шикоят дорӣ гуфт : аз бисёр нишастани ту .

کسی به عیادت بیماری رفت و بسیار بنشست. از بیمار پرسید: از چه شکایت داری گفت: از بسیار نشستن تو.

Мардиро шутурии аҷрб буд . Прсидндш ки мудовояш накунӣ ? гуфт : моро перии солеҳ дар хонааст ки ба дуояш иттикол кунем . Гуфтанд : чунин бод , аммо бо дуои ваии андакии Қатарон ҳамроҳ кун .

مردی را شتری اجرب بود. پرسیدندش که مداوایش نکنی؟ گفت: ما را پیری صالح در خانه است که به دعایش اتکال کنیم. گفتند: چنین باد، اما با دعای وی اندکی قطران همراه کن.

Ба Исфаҳон , мардии сардарди гирифта буд . Филфилу қрнФли змод срхўиш кард . Табибӣ чун шунид , бигуфт : сирриро ки хоҳанд дар танур ниҳанд чунин кунанд .

به اصفهان، مردی سردرد گرفته بود. فلفل و قرنفل ضماد سرخویش کرد. طبیبی چون شنید، بگفت: سری را که خواهند در تنور نهند چنین کنند.

Дар яке аз таворих омадааст : ки аъробӣӣ ба яке аз рӯзҳои гарми тобистон ба таб дучор шуд . Зуҳри ҳангом ба водӣ андар омад , урён шуду баданро андакӣ равған молида ва сипас зери нури хуршеди худро ба регҳои сӯзон молидан гирифт ва ҳаме гуфт :

در یکی از تواریخ آمده است: که اعرابئی به یکی از روزهای گرم تابستان به تب دچار شد. ظهر هنگام به وادی اندر آمد، عریان شد و بدن را اندکی روغن مالید و سپس زیر نور خورشید خود را به ریگهای سوزان مالیدن گرفت و همی گفت:

эй таб , хоҳӣ донист ки чаҳ блоӣӣ бар сарати омада ва ба даст чаҳ касе афтодае . Шоҳзодагон ва тавонгаронро бигузаштаеу бсроғи ман омадае ?

ای تب، خواهی دانست که چه بلائی بر سرت آمده و به دست چه کسی افتاده ای. شاهزادگان و توانگران را بگذشته ای و بسراغ من آمده ای؟

Ваии он қадар бидон ҳолат , бар он регҳои сӯзон ғулат хӯрд , ки арақ кард ва табаш бирафт . Ваии бурузи дигар касеро шунид ки мегуфт : амир , дируз ба таби дучор шудааст . Аъробӣӣ гуфт : бхдои савганд , он табро ман бсроғи вай фиристодаам . Ин бигуфту по ба фирори ниҳод .

وی آن قدر بدان حالت، بر آن ریگهای سوزان غلت خورد، که عرق کرد و تبش برفت. وی بروز دیگر کسی را شنید که می گفت: امیر، دیروز به تب دچار شده است. اعرابئی گفت: بخدا سوگند، آن تب را من بسراغ وی فرستاده ام. این بگفت و پا به فرار نهاد.

Ҳакимӣ гуфт : замонӣ ки худованд хоҳад ки неъматашро аз банда Эй гирад , аввали чизе ки аз ӯ зоил созад , хирад ӯст .

حکیمی گفت: زمانی که خداوند خواهد که نعمتش را از بنده ای گیرد، اول چیزی که از او زایل سازد، خرد اوست.

Мأмўни Аҳмади бен Абухолидро гуфт : мехоҳам турои вазорати даҳум . Гуфт : агар амир маслиҳат бинад , маро муъоф дораду миёни ману мақоми мартабае наад ки дӯст бидон умедвор буд ( ки ман бидон расм )у душман аз он тарсон буд . Чаҳ пас аз болотарин ҷойгоҳҳо , офатҳо якояк дар расад .

مأمون احمد بن ابوخالد را گفت: میخواهم ترا وزارت دهم. گفت: اگر امیر مصلحت بیند، مرا معاف دارد و میان من و مقام مرتبه ای نهد که دوست بدان امیدوار بود (که من بدان رسم) و دشمن از آن ترسان بود. چه پس از بالاترین جایگاهها، آفت ها یکایک در رسد.

Дар яке аз адъия омадааст : аз ҳамсоя ӣ бад ба худованди паноҳ барам ки чашмаши нигарони мосту дилаши муроқиби мо , агар нкўӣиӣ дар аъмол мо бинад , китмон кунад ва агар зиштӣ бинад , иштиҳор диҳад .

در یکی از ادعیه آمده است: از همسایه ی بد به خداوند پناه برم که چشمش نگران ماست و دلش مراقب ما، اگر نکوئیی در اعمال ما بیند، کتمان کند و اگر زشتی بیند، اشتهار دهد.

Мардии орифиро гуфт : маро сифориш кун , гуфт : аз худованди чунон шарм кун ки аз яке аз хуишони худ .

مردی عارفی را گفت: مرا سفارش کن، گفت: از خداوند چنان شرم کن که از یکی از خویشان خود.

Дар ҳадис омадааст ки : вой бар он кас ки сухан гуяд то ин ва онро биханданд , вой бар ӯ , вой бар ӯ .

در حدیث آمده است که: وای بر آن کس که سخن گوید تا این و آن را بخنداند، وای بر او، وای بر او.

« сўФ » дар забони Юнонён ба маънӣ донишаст ва « асто » ба маънии хато . Аз ин рӯ « сўФсто » ба маънии дониш хатоаст . Ва « фила » ба маънӣ дӯстдорасту файласуф ба маънии дӯстдор илмаст .

«سوف » در زبان یونانیان به معنی دانش است و «اسطا» به معنی خطا. از این رو «سوفسطا» به معنی دانش خطا است. و «فیلا» به معنی دوستدار است و فیلسوف به معنی دوستدار علم است.

Пас арабони ин ду вожа бигрифтаанд вози онҳо сафсатау фалсафаро сохтаанд ва низ мансӯб бидонҳоро сўФстоӣӣ ва фалсафӣ гӯйанд .

پس عربان این دو واژه بگرفته اند واز آن ها سفسطه و فلسفه را ساخته اند و نیز منسوب بدان ها را سوفسطائی و فلسفی گویند.

Бузургмеҳрро пурседанд : саодат чист ? гуфт : ин ки мардро танҳо як писар буд . Гуфтанд : дар он сӯрат аз марги ваии тарсад . Гуфт : шумо маро аз бадбахтии нпрсидид , бал аз хўшўқтӣ пурседед .

بزرگمهر را پرسیدند: سعادت چیست؟ گفت: این که مرد را تنها یک پسر بود. گفتند: در آن صورت از مرگ وی ترسد. گفت: شما مرا از بدبختی نپرسیدید، بل از خوشوقتی پرسیدید.

Яке аз бузургонро гуфтанд : фалон бар ту ҳаме хандад . Гуфт : « ани аллазӣнаи аҷрмўо , конўои ман аллазӣнаи омнўои изҳкўн » .

یکی از بزرگان را گفتند: فلان بر تو همی خندد. گفت: «ان الذین اجرموا، کانوا من الذین آمنوا یضحکون ».

Аз суханони бузургон : касе аз мардумони шармсории барад ва дар хилват аз хештани набард , вайро назд худ қадре набӯд .

از سخنان بزرگان: کسی از مردمان شرمساری برد و در خلوت از خویشتن نبرد، وی را نزد خود قدری نبود.

Гуфтааст :

گفته است:

Дар ҳадис қудсӣаст ки : хамрати тинаҳи одами бедии арбаъӣни сбоҳо ва ин сӯрат аз қудрати фоили мухтор аҷиб нест . Мо мебайнем ки баъзе ҳайвонот аз гул мткўн мешаванд бетўолд .

در حدیث قدسی است که: خمرت طینة آدم بیدی اربعین صباحا و این صورت از قدرت فاعل مختار عجیب نیست. ما می بینیم که بعضی حیوانات از گل متکون میشوند بی توالد.

Агар одам низ аз ин қабил бошад мумкинаст . Ва инкори ин маънӣ ба муҷарради он ки хилоф одат аст натавон кард . Чаҳ хилофи одат бисёр воқеъ мешавад ва ин фақир аз ҷамъии мақбул алрўоиаҳ шунидааст ки дидем ки тифлӣ дар язд мутаваллид шуд .

اگر آدم نیز از این قبیل باشد ممکن است. و انکار این معنی به مجرد آن که خلاف عادت است نتوان کرد. چه خلاف عادت بسیار واقع می شود و این فقیر از جمعی مقبول الروایه شنیده است که دیدیم که طفلی در یزد متولد شد.

Ва бар тибқ « иклми анноси фии алмҳд » анвоъ суханон мегуфт ,у қуръон ва ашъор мехонд . Ва аз аҳволи хФиаҳ хабар медод .

و بر طبق «یکلم الناس فی المهد» انواع سخنان می گفت، و قرآن و اشعار می خواند. و از احوال خفیه خبر می داد.

Всрӣ бузург дошт ва чун ду сола шуд вафот ёфт ,у падарами алайҳи алрҳмаҳ ӯро дида буд . Ва давр нест ки ҳадиси қудсӣ ишора бошад ба ончӣ дар кутуби тиббӣ мастураст ки аз қарори нутфа дар раҳм то истеъдоди рӯҳи ҳайвонии чиҳил рӯзаст ба тақрйв . Ва аз сӣ рӯзи камтар ва аз чиҳил ва панҷ рӯз ки адад одамаст зиёда намебошад .

وسری بزرگ داشت و چون دو ساله شد وفات یافت، و پدرم علیه الرحمه او را دیده بود. و دور نیست که حدیث قدسی اشاره باشد به آنچه در کتب طبی مستور است که از قرار نطفه در رحم تا استعداد روح حیوانی چهل روز است به تقریب. و از سی روز کمتر و از چهل و پنج روز که عدد آدم است زیاده نمی باشد.

Ва муроди азидини асмоء мутақобилааст мисли ҳнору нофеъу хоФзу рофеъи банно бар ин ҳақи таъолӣ бо Иблис бар сиблати таъбири фармӯда ки : « мо мнъки ани тсҷди лмои хилқат ба ядӣ » чаҳ Иблисро ҷомеъият несту аъло бӯдан ӯ киноя аз ин маънӣаст .

و مراد ازیدین اسماء متقابله است مثل حنار و نافع و خافض و رافع بنا بر این حق تعالی با ابلیس بر سبیل تعبیر فرموده که: «ما منعک ان تسجد لما خلقت به یدی » چه ابلیس را جامعیت نیست و اعلا بودن او کنایه از این معنی است.