Мҳмдбни алФзл алблхӣ гуяд , рҳмҳоллаҳ : « олълум салоса : илми ман аллоҳ ,у илми маъаи аллоҳ ,у илми биллоҳ » .

محمدبن الفضل البلخی گوید، رحمةاللّه: «العُلومُ ثَلاثَةٌ: علمٌ مِنَ اللّهِ، و علمٌ مَعَ اللّهِ، و علمٌ باللّهِ».

Илми биллоҳи илм маърифатаст ки ҳамаи авлиёӣ ӯ , ӯро бадв донистаанд ва то таърифу търФ ӯ набӯд эшон вайро надонистанд ; аз он чаҳ ҳамаи асбоби иктисоби мутлақ аз ҳақи таъолӣ мунқатиъасту илми бандаи мари маърифати ҳақро иллат нагардад ; ки иллати маърифати вай - таъолӣу тақаддус - ҳам ҳидояту эъломи вай буду илми ман аллоҳи илми шариъат буд ки он аз вай ба мо фармон ва таклифасту илми маъаи аллоҳи илми мақомоти тариқи ҳақу баёни дарҷати авлиё буд . Пас маърифат бе пазируфти шариъат дуруст наёяду брзши шариъат бе изҳори мақомот рост наёяд .

علم باللّه علم معرفت است که همه اولیای او، او را بدو دانسته‌اند و تا تعریف و تعرف او نبود ایشان وی را ندانستند؛ از آن‌چه همه اسباب اکتساب مطلق از حق تعالی منقطع است و علم بنده مر معرفت حق را علت نگردد؛ که علت معرفت وی -تعالی و تَقَدَّسَ- هم هدایت و اعلام وی بود و علم من اللّه علم شریعت بود که آن از وی به ما فرمان و تکلیف است و علم مع اللّه علم مقامات طریق حق و بیان درجت اولیا بود. پس معرفت بی پذیرفت شریعت درست نیاید و برزش شریعت بی اظهار مقامات راست نیاید.

Ва Абӯалии сақафии раҳмаи аллоҳ алайҳ гуяд : « алълми ҳаёаи алқлби ман алҷҳлу нури алъайни ман алзлмаҳ . »

و ابوعلی ثقفی رحمة اللّه علیه گوید: «العلمُ حیاةُ القَلبِ مِنَ الجهلِ و نورُ العَیْنِ منَ الظُّلْمَةِ.»

Илми зиндагӣ диласт аз марги ҷаҳлу нури чашми яқин аз зулмати куфр ва ҳар киро илм маърифат нест дилаш ба ҷаҳл мурдаасту ҳаркиро илм шариъат нест дилаш ба нодонӣ бемораст . Пас дили куффор мурда бошад ки ба худованди таъолӣ ҷоҳиланду дили аҳли ғифлати бемор , ки ба фармонҳои вай ҷоҳиланд .

علم زندگی دل است از مرگ جهل و نور چشم یقین از ظلمت کفر و هر که را علم معرفت نیست دلش به جهل مرده است و هرکه را علم شریعت نیست دلش به نادانی بیمار است. پس دل کفّار مرده باشد که به خداوند تعالی جاهل‌اند و دل اهل غفلت بیمار، که به فرمانهای وی جاهل‌اند.

Абубакри вроқ тирмизӣ гуяд - раҳмаи аллоҳи алайҳ - : « ман актФии болкломи ман алълми дуни алзҳди тзндқ ва ман актФии болФқаҳи дуни алўръи тФсқ . »

ابوبکر ورّاق ترمذی گوید -رحمة اللّه علیه-: «مَنِ اکْتَفی بِالکَلامِ مِنَ العلمِ دونَ الزُّهدِ تَزَنْدَقَ و مَنِ اکْتَفی بالفِقْهِ دونَ الوَرَعِ تَفَسَّقَ.»

Ҳар ки аз илми тавҳид ба иборат басанда кунад ва аз аздоди он рӯй нигараданд , зиндиқ шавад ва ҳар ки ба илми шариъату фиқҳ бевараъ басанда кунад , фосиқ гардаду муроди андари ин онаст ки бемъомлту муҷоҳидати таҷреди тавҳид ҷабр бошад ,у муваҳҳиди ҷабрии қавл ва қадре феъл бошад то равиши ваии андари миёни ҷабру қадар дуруст ояд ва ин ҳақиқат онаст ки он пер гуфт - раҳмаи аллоҳи алайҳ - : « алтўҳиди дуни алҷбру фавқи алқдр . » пас ҳар ки бемъомлт ба иборати он басанда кунад , зиндиқ шавад ва аммо фиқҳро шарти эҳтиёт ва тақво бошад . Ҳар ки ба рхсу таъвилоту таъаллуқи шубаҳот машғӯл гардад ва бидӯни мазҳаб ба гирд муҷтаҳидон гардад мари осониро , зуд ки ба фисқи дроФтд ва ин ҷумла аз ғифлат падедор ояд .

هر که از علم توحید به عبارت بسنده کند و از اضداد آن روی نگرداند، زندیق شود و هر که به علم شریعت و فقه بی ورع بسنده کند، فاسق گردد و مراد اندر این آن است که بی معاملت و مجاهدت تجرید توحید جبر باشد، و موحّد جبری قول و قدری فعل باشد تا روش وی اندر میان جبر و قدر درست آید و این حقیقت آن است که آن پیر گفت -رحمة اللّه علیه-: «التّوحیدُ دونَ الجبرِ و فوقَ القَدَرِ.» پس هر که بی معاملت به عبارت آن بسنده کند، زندیق شود و امّا فقه را شرط احتیاط و تقوی باشد. هر که به رُخَص و تأویلات و تعلّق شُبهات مشغول گردد و بدون مذهب به گرد مجتهدان گردد مر آسانی را، زود که به فسق درافتد و این جمله از غفلت پدیدار آید.

Ва некӯ гуфтааст шайхи алмшоих , яҳёи бен маози алрозӣ , раҳмаи аллоҳи алайҳ : « إҷтнби сҳбаҳи салосаи أсноФи ман аннос : алълмоءи алғоФлин ,у алқроءи алмдоҳнину алмтсўФҳолҷоҳлин . »

و نیکو گفته است شیخ المشایخ، یحیی بن مُعاذ الرازی، رحمة اللّه علیه: «إجتَنِبْ صُحْبةَ ثلاثةِ أصنافٍ من النّاسِ: العُلماءِ الغافلینَ، و القُرّاء المداهِنینَ و المتصوّفةِالجاهلینَ.»

Аммо уламои ғофил онон бошанд ки дунёро қиблаи дили худ гардонида бошанд , ва аз шаръи осонӣ ихтиёр кардау парастиши салотин бар дасти гирифтаи вдргоаҳи эшонро тавофгоҳи худ гардонидау ҷоҳи халқро миҳроб худ карда ва ба ғурури зиракии худ фирефта гашта ва ба диққати каломи худ машғӯли дил шудау андари аъиммау устодони забон таън баргушода ва ба қаҳр кардани бузургони дайн ба суханӣ ки биравӣ зиёдат овардан буд машғӯл гашта ; онгоҳ агар кунин андари пилаи тарозуӣ вай ниҳанд падедор наёяд ; онгоҳи ҳақаду ҳасадро мазҳаби гардонида дар ҷумлаи ин ҳама илм набошад ,у илми сифатӣ буд ки анвоъи ҷаҳл аз мавсуф он бидон манфӣ бошад .

اما علمای غافل آنان باشند که دنیا را قبلهٔ دل خود گردانیده باشند، و از شرع آسانی اختیار کرده و پرستش سلاطین بر دست گرفته ودرگاه ایشان را طوافگاه خود گردانیده و جاه خلق را محراب خود کرده و به غرور زیرکی خود فریفته گشته و به دقت کلام خود مشغول دل شده و اندر ائمه و استادان زبان طعن برگشاده و به قهر کردن بزرگان دین به سخنی که بروی زیادت آوردن بود مشغول گشته؛ آنگاه اگر کونین اندر پلهٔ ترازوی وی نهند پدیدار نیاید؛ آنگاه حقد و حسد را مذهب گردانیده در جمله این همه علم نباشد، و علم صفتی بود که انواع جهل از موصوف آن بدان منفی باشد.

Аммо қрои мдоҳнин онон бошанд ки чун феъл касе бар мувофиқати ҳавоӣ вай бошад , агарчӣ ботил буд бар он феъли вайро мадҳ гӯйанд ва чун бар мухолифати ҳавои эшон корӣ кунанд , агарчӣ ҳақ буд вайро бар он зм кунанд ва аз халқ ба мъомлти худ ҷоҳи биўснд ва бар ботили мари халқро мдоҳнт кунанд .

اما قُرّای مداهنین آنان باشند که چون فعل کسی بر موافقت هوای وی باشد، اگرچه باطل بود بر آن فعل وی را مدح گویند و چون بر مخالفت هوای ایشان کاری کنند، اگرچه حق بود وی را بر آن ذم کنند و از خلق به معاملت خود جاه بیوسند و بر باطل مر خلق را مداهنت کنند.

Аммо мутасаввифи ҷоҳили он буд ки суҳбат перӣ накарда бошад , ва аз бузургӣ адаб наёфта ,у гӯшмоли замонаи нчшидаҳ , ва ба нобенаии кабӯдии андари пӯшида ва худро дар миён эшон андохта ва дар бе ҳурматии тариқи инбисотӣ май супурди андари суҳбати эшону ҳмқи вай , вайро бар он дошта ки ҷумларо чун худ пиндорад ;у онгоҳи тариқи ҳақу ботил бар ваии мушкил буд .

اما متصوّف جاهل آن بود که صحبت پیری نکرده باشد، و از بزرگی ادب نیافته، و گوشمال زمانه نچشیده، و به نابینایی کبودی اندر پوشیده و خود را در میان ایشان انداخته و در بی حرمتی طریق انبساطی می‌سپرد اندر صحبت ایشان و حمق وی، وی را بر آن داشته که جمله را چون خود پندارد؛ و آنگاه طریق حق و باطل بر وی مشکل بود.

Пас ин се гуруҳро ки он муваффақ ёд карду мурӣдро аз суҳбати эшон эъроз фармуд , муроди он буд ки эшон андари даъовии худ козиб буданду андари равиши нотамом .

پس این سه گروه را که آن موفق یاد کرد و مرید را از صحبت ایشان اعراض فرمود، مراد آن بود که ایشان اندر دعاوی خود کاذب بودند و اندر روش ناتمام.

Ва Абуязиди бастомии раҳмаи аллоҳ алайҳ гуяд : « амалати фии алмҷоҳдаҳи слосини сана , Фмои ваҷдати шиӣои أшди алии ман алълму мтобътаҳ . Сӣ сол муҷоҳидат кардам бар ман ҳеҷ чизи сахттар аз илму мтобът он наомад . »

و ابویزید بسطامی رحمة اللّه علیه گوید: «عَمِلْتُ فی المجاهَدَةِ ثلاثین سنةً، فما وجدتُ شیئاً أشدَّ عَلیَّ من العلم و مُتابَعَتِه. سی سال مجاهدت کردم بر من هیچ چیز سخت‌تر از علم و متابعت آن نیامد.»

Ва дар ҷумлаи қадам бар оташ ниҳодан бар табъи осонтар аз он ки бар мувофиқати илм рафтан , ва бар сироти ҳазор бори гузаштан бар дили ҷоҳили осонтар аз он ояд ки як масъала аз илми омухтан ,у андари дӯзахи хайма задани наздики фосиқи дӯсттар ки як масъала аз илми корбстн . Пас бар ту бодои илми омухтану андари он камол талабидану камоли илми банда , ҷаҳл буд ба илми худованд - ъзи исма - . Бояд ки чандон бадоне ки бадоне ки ндонӣ . Ва ин он маънӣ буд ки бандаи ҷузи илми бандагӣ натавонад донисту бандагии ҳиҷоб аъзамаст аз худовандӣ ; то яке андари ин маънӣ гуяд :

و در جمله قدم بر آتش نهادن بر طبع آسان‌تر از آن که بر موافقت علم رفتن، و بر صراط هزار بار گذشتن بر دل جاهل آسان‌تر از آن آید که یک مسأله از علم آموختن، و اندر دوزخ خیمه زدن نزدیک فاسق دوست‌تر که یک مسأله از علم کاربستن. پس بر تو بادا علم آموختن و اندر آن کمال طلبیدن و کمال علم بنده، جهل بود به علم خداوند -عَزَّ اسمُه-. باید که چندان بدانی که بدانی که ندانی. و این آن معنی بوَد که بنده جز علم بندگی نتواند دانست و بندگی حجاب اعظم است از خداوندی؛ تا یکی اندر این معنی گوید:

Он ки нёмўзд ва бар ҷаҳл Миср бошад , мушрик буд ва он ки биомузаду андари камоли илми худ манфӣ гардад , пиндор илмаш бархезаду бидонад ки илми вай ба ҷузи аҷзи андари илми оқибат вай нест ; ки тсмётро андари ҳақи маъонӣ таъсирӣ набошад . Валлоҳи أълм .

آن که نیاموزد و بر جهل مصر باشد، مشرک بود و آن که بیاموزد و اندر کمال علم خود منفی گردد، پندار علمش برخیزد و بداند که علم وی به‌جز عجز اندر علم عاقبت وی نیست؛ که تسمیات را اندر حقّ معانی تأثیری نباشد. واللّهُ أعلم.