Қавла , таъолӣ : « мо ъндкми инФди вмоънди аллоҳи боқ ( ۹۶/олнҳл ) . »

قوله، تعالی: «ما عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَماعِنْدَ اللّهِ باقٍ (۹۶/النحل).»

Ва қавла , таъолӣ : « кули ман алайҳои ?фони вибқии ваҷҳи рбки зулҷалолу алإкром ( 26у ۲۷/и арраҳмон ) . »

و قوله، تعالی: «کُلُّ مَنْ عَلَیْها فانٍ وَیَبقی وجْهُ رَبِّک ذُوالجلالِ و الإکرامِ (۲۶ و ۲۷/ الرحمن).»

Бидон ки фаноу бақо бар забони илм ба маънии дигар буд ва бар забони ҳол ба маънии дигару зоҳирёни андари ҳеҷ иборат аз ибороти мутаҳайиртар неанд ки андари ин иборат .

بدان که فنا و بقا بر زبان علم به معنی دیگر بود و بر زبان حال به معنی دیگر و ظاهریان اندر هیچ عبارت از عبارات متحیرتر نی‌اند که اندر این عبارت.

Пас бақо бар забони илму муқтазои луғат бар се гӯна бошад :

پس بقا بر زبان علم و مقتضای لغت بر سه گونه باشد:

Яке Бақоӣ ки тарафи аввали вай андар фаносту тарафи охири андари фано ; чун ин ҷаҳон ки ибтидо набӯд ва дар интиҳо набошаду андар вақт ҳаст вдигри Бақоӣ ки ҳаргиз набӯд ва бӯда гашту ҳаргиз фонӣ нашавад ва он биҳиштасту дӯзах ва он ҷаҳону аҳли ону сдигри Бақоӣ ки ҳаргиз набӯд ки набӯд ва ҳаргиз набошад ки набошад ва он бақоӣ ҳақасту сифоти ваии ҷли ҷалолаи лами излу лоязоли вай бо сафоташ қадимасту муроди бақои ваии давоми вуҷӯд вайаст . Таъолии аллоҳи ъмои иқўли алзолмўн . Касро андари авсофи вай бо вай мушорикат нест .

یکی بقایی که طرف اول وی اندر فناست و طرف آخر اندر فنا؛ چون این جهان که ابتدا نبود و در انتها نباشد و اندر وقت هست ودیگر بقایی که هرگز نبود و بوده گشت و هرگز فانی نشود و آن بهشت است و دوزخ و آن جهان و اهل آن و سدیگر بقایی که هرگز نبود که نبود و هرگز نباشد که نباشد و آن بقای حق است و صفات وی جل جلاله لم یزل و لایزال وی با صفاتش قدیم است و مراد بقای وی دوام وجود وی است. تعالی اللّهُ عمّا یقولُ الظّالمونَ. کس را اندر اوصاف وی با وی مشارکت نیست.

Пас илми фанои он буд ки бадоне ки дунё фонӣаст ,у илми бақои он ки бадоне ки уқбо боқӣаст ; лқўлаҳ , таъолӣ : « волохраҳи хайру أбқӣ ( ۱۷/олоълӣ ) . » ин ҷо « абқӣ » бар ваҷҳ маболиғат гуфт ; аз он ки бақои умри он ҷаҳони андар фано набошад .

پس علم فنا آن بود که بدانی که دنیا فانی است، و علم بقا آن که بدانی که عقبی باقی است؛ لقوله، تعالی: «والآخِرَةُ خیرٌ و أبقی (۱۷/الاعلی).» این‌جا «ابقی» بر وجه مبالغت گفت؛ از آن که بقای عمر آن جهان اندر فنا نباشد.

Аммо бақои ҳолу фанои он , он буд ки чун ҷаҳл фонӣ шавад ломҳолаҳи илм боқӣ монад ,у маъсият фонӣ шавад тоъат боқӣ монад , чун бандаи илму тоъати худро ҳосил гардонид ва низ ғифлат фонӣ шавад ба бақои зикр ; яъне банда чун ба ҳақ олам гардад ва ба илми вай боқӣ шавад аз ҷаҳли бадв фонӣ шавад ва чун аз ғифлат фонӣ шавад ба зикри вай боқӣ шавад ва ин , исқоти авсоф мазмум бошад ба қиёми авсофи Маҳмӯд .

اما بقای حال و فنایِ آن، آن بود که چون جهل فانی شود لامحاله علم باقی ماند، و معصیت فانی شود طاعت باقی ماند، چون بنده علم و طاعت خود را حاصل گردانید و نیز غفلت فانی شود به بقای ذکر؛ یعنی بنده چون به حق عالم گردد و به علم وی باقی شود از جهل بدو فانی شود و چون از غفلت فانی شود به ذکر وی باقی شود و این، اسقاط اوصاف مذموم باشد به قیامِ اوصاف محمود.

Аммо хавоси аҳли ин қиссаро бад-ӣни иборат на ин бояд ки ёд кардему ишорати эшон андари ин асл , ба илм ва ҳол нест ва эшон фаноу бақоро ба ҷуз дар дараҷаи камоли аҳли вилоят истеъмол накунанд ; онон ки аз ранҷи муҷоҳидат руста бошанд ва аз банди мақомоту тағайюри аҳволи ҷустау талаб андар ёфт брсидаҳу ҳамаи дӣданиҳои дида бидидау ҳамаи шуниданиҳои гӯши бишнидау ҳама донистаниҳои дили бдонстаҳ ва ҳама ёфтаниҳои сари бёФтаҳ , ва андар ёфт он офат ёфт он бидида , ва рӯй аз ҷумлаи бгрдонидаҳу қасди андари муроди фонӣ шудау роҳи брсидаҳи даъвии соқит шуда ва аз маънӣ мунқатиъ гаштау каромоти ҳиҷоб шуда , мақомот ғошия гашта аҳволи либоси офати пӯшида дар айни мурод аз муроди бимроди мондаи машраб аз кули соқити ббўдаҳ , инс бо мстأнсот ҳадар гашта ; лқўлаҳ , таъолӣ : « лиҳлки ман ҳлки ани байнау яҳёи ман ҳии ани байна ( ۴۲/олонФол ) . »у андари ин маънӣ ман мегӯям :

اما خواصِّ اهل این قصه را بدین عبارت نه این باید که یاد کردیم و اشارت ایشان اندر این اصل، به علم و حال نیست و ایشان فنا و بقا را به‌جز در درجهٔ کمال اهل ولایت استعمال نکنند؛ آنان که از رنج مجاهدت رسته باشند و از بند مقامات و تغیر احوال جسته و طلب اندر یافت برسیده و همه دیدنی‌های دیده بدیده و همه شنیدنی‌های گوش بشنیده و همه دانستنی‌های دل بدانسته و همه یافتنی‌های سر بیافته، و اندر یافتِ آن آفتِ یافت آن بدیده، و روی از جمله بگردانیده و قصد اندر مراد فانی شده و راه برسیده دعوی ساقط شده و از معنی منقطع گشته و کرامات حجاب شده، مقامات غاشیه گشته احوال لباسِ آفت پوشیده در عین مراد از مراد بیمراد مانده مشرب از کل ساقط ببوده، انس با مستأنسات هدر گشته؛ لقوله، تعالی: «لِیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ یَحْیی مَنْ حَیَّ عَنْ بَیِّنَةٍ (۴۲/الانفال).» و اندر این معنی من می‌گویم:

« Фозои фаннии алъбди ани أўсоФаҳи أдрки албқоءи бтмомаҳ . » чун бандаи андари ҳолати вуҷӯди авсоф , аз офати авсоф фонӣ шуд ба бақои муроди андари фанои мурод боқӣ шуд ; то қурб ва баъдаш набошад вўҳшт ва инсаш намонад . Сҳўу скру фироқ ва висол набӯд . Тмсу астлом нау асмоу эълом на , самоту арқом на . Андари ин маънии яке аз машойихи разии аллоҳ анҳуам мегуяд :

«فاذا فَنِیَ العبدُ عَنْ أوصافِه أدرکَ البَقاءَ بِتَمامِه.» چون بنده اندر حالت وجود اوصاف، از آفت اوصاف فانی شد به بقای مراد اندر فنای مراد باقی شد؛ تا قرب و بعدش نباشد ووحشت و انسش نماند. صَحْو و سُکْر و فراق و وصال نبود. طمس و اصطلام نه و اسما و اعلام نه، سِمات و ارقام نه. اندر این معنی یکی از مشایخ رضی اللّه عنهم می‌گوید:

Фии алҷмлаҳ , фано аз чизеи ҷуз ба руяти офати ону нафии иродати он дуруст наёяд ки ҳар киро сӯрат бастааст ки фано аз чизе ба ҳиҷоби он чиз дуруст ояд брхтоаст . На чунон ки одамӣ чун чизеро дӯст дорад гуяд ки : « ман бидон боқӣам . » ва то чизе душман дорад гуяд : « ман аз он фонӣам . » ки ин ҳар ду сифат толибасту андари фанои муҳаббат ва адоват несту андари бақои руяти тафриқаи не .

فی الجمله، فنا از چیزی جز به رؤیت آفت آن و نفی ارادت آن درست نیاید که هر که را صورت بسته است که فنا از چیزی به حجاب آن چیز درست آید برخطا است. نه چنان‌که آدمی چون چیزی را دوست دارد گوید که: «من بدان باقی‌ام.» و تا چیزی دشمن دارد گوید: «من از آن فانی‌ام.» که این هر دو صفت طالب است و اندر فنا محبت و عداوت نیست و اندر بقا رؤیت تفرقه نی.

Ва гуруҳеро андари ин маънии ғалатӣ афтодааст ва мепиндоранд ки : « ин фано ба маънии Фқди зот ва нест гаштан шахсаст ва ин бақои он ки бақои ҳақ ба бандаи пайвандад . » ва ин ҳар ду маҳоласт .

و گروهی را اندر این معنی غلطی افتاده است و می‌پندارند که: «این فنا به معنی فقد ذات و نیست گشتن شخص است و این بقا آن که بقای حق به بنده پیوندد.» و این هر دو محال است.

Ва андари Ҳиндӯстон мардӣ дидам ки муддаӣ буд ба тафсири втзкиру илм ки бо ман андари ин маънӣ мунозира кард . Чун нигоҳ кардам ваии худ май фаноро нашнохту бақороу қадимро азмҳдс фарқ намедонист кард . Ва аз ҷҳоли ин тайифа бисёранд ки фанои куллият мераво доранд ва ин мкобраҳи аён буд ; ки ҳаргизи фанои аҷзои тинатӣу инқитоъи он раво набошад .

و اندر هندوستان مردی دیدم که مدعی بود به تفسیر وتذکیر و علم که با من اندر این معنی مناظره کرد. چون نگاه کردم وی خود می فنا را نشناخت و بقا را و قدیم را ازمحدَث فرق نمی‌دانست کرد. و از جُهّال این طایفه بسیارند که فنای کلیت می روا دارند و این مکابرهٔ عیان بود؛ که هرگز فنای اجزای طینتی و انقطاع آن روا نباشد.

Пас мари ин мхтёну ҷаҳларо гӯйем ки : « бад-ӣни фано чаҳ мехоҳед ? » агар гӯйанд : « фанои айн » , маҳол буд . Ва агар гӯйанд : « фанои васф » , раво буд фанои сифатӣ ба бақои сифатии дигар ; ки ҳавола ҳар ду сифат ба банда бошад ва маҳол бошад ки касе ба сифат ғайриӣ қоим бошаду мазҳаби нстўрён , аз рӯмёну насоро , онаст ки гӯйанд : « Марям ба муҷоҳидат аз кули авсофи носут фонӣ шуду бақои лоҳути бадви пайваст . Ва вай бидон бақо ёфт то боқӣ шуд ба бқоءи аллоҳ ,у исои натиҷаи он буд . Ва асли таркиби исо на аз мояи инсоният буд ; ки бақои вай ба таҳқиқи бақои илоҳят буд . Пас вайу модарашу худованд ҳар се боқӣонанд ба як бақо ки он қадимасту сифат ҳақаст . » ва ин ҷумла мувофиқаст мари қавли ҳшўёнро ки аз муҷассама ва мушаббаҳаанд ки зоти худовандро маҳал мҳўодс гӯйанду мари қадимро сифати муҳаддис раво доранд .

پس مر این مخطیان و جَهَله را گوییم که: «بدین فنا چه می‌خواهید؟» اگر گویند: «فنای عین»، محال بود. و اگر گویند: «فنای وصف»، روا بود فنای صفتی به بقای صفتی دیگر؛ که حوالهٔ هر دو صفت به بنده باشد و محال باشد که کسی به صفت غیری قایم باشد و مذهب نسطوریان، از رومیان و نصاری، آن است که گویند: «مریم به مجاهدت از کل اوصاف ناسوت فانی شد و بقای لاهوت بدو پیوست. و وی بدان بقا یافت تا باقی شد به بقاء اللّه، و عیسی نتیجهٔ آن بود. و اصل ترکیب عیسی نه از مایهٔ انسانیت بود؛ که بقای وی به تحقیق بقای الهیت بود. پس وی و مادرش و خداوند هر سه باقیان‌اند به یک بقا که آن قدیم است و صفت حق است.» و این جمله موافق است مر قول حشویان را که از مجسمه و مشبهه‌اند که ذات خداوند را محل محوادث گویند و مر قدیم را صفت محدث روا دارند.

Гӯйем бо ҷумла ки : чаҳ муҳаддиси маҳали қадим буд ва чаҳ қадими маҳали муҳаддис ? ва чаҳ қадимро васфии муҳаддис буд ва чаҳ муҳаддисро васфии қадим ?у ҷавози ин мазҳаб даҳр бошаду далели ҳдси оламро ботил гирданду сунъу сонеъро ё қадим бояд гуфт ва ё ҳар дуро муҳаддис ба имтизоҷи махлуқ бо номахлуқу ҳулӯли номахлуқ ба махлуқ ва ин хусрони мари эшонро басанда бошад ки чун қадимро маҳал ҳаводис гӯйанд ва ё ҳодисро маҳали қадим ё сунъу сонеъро қадим , чун ба бурҳон зарурат гардад муҳаддисии сунъ , сонеъашонро муҳаддис бояд гуфт ; ки маҳали чиз чун айни чиз буд . Чун маҳали муҳаддис буд бояд то ҳоли ҳам муҳаддис бошад . Пас ин ҷумларо ё лозимед ки муҳаддисро қадим гӯйанд ё қадимро муҳаддис ва ин ҳар ду залолат буд . Ва фии алҷмлаҳ , ҳар чизе ки ба чизеи мавсулу мақруну муттаҳиду ммтзҷ буд ҳукм ҳар ду чиз чун яке буд . Пас бақои мо сифати мосту фанои мо сифати моу андари тахсӣси авсофи моро фанои мо чун бақои мо буду бақо чун фано . Пас фанои васфӣ буд ба бақои васфии дигар .

گوییم با جمله که: چه محدَث محل قدیم بود و چه قدیم محل محدَث؟ و چه قدیم را وصفی محدث بود و چه محدث را وصفی قدیم؟ و جواز این مذهب دهر باشد و دلیل حدث عالم را باطل گرداند و صنع و صانع را یا قدیم باید گفت و یا هر دو را محدَث به امتزاج مخلوق با نامخلوق و حلول نامخلوق به مخلوق و این خسران مر ایشان را بسنده باشد که چون قدیم را محل حوادث گویند و یا حادث را محل قدیم یا صنع و صانع را قدیم، چون به برهان ضرورت گردد محدثی صنع، صانعشان را محدث باید گفت؛ که محل چیز چون عین چیز بود. چون محل محدث بود باید تا حال هم محدث باشد. پس این جمله را یا لازم اید که محدَث را قدیم گویند یا قدیم را محدث و این هر دو ضلالت بود. و فی الجمله، هر چیزی که به چیزی موصول و مقرون و متحد و ممتزج بود حکم هر دو چیز چون یکی بود. پس بقای ما صفت ماست و فنای ما صفت ما و اندر تخصیص اوصاف ما را فنای ما چون بقای ما بود و بقا چون فنا. پس فنا وصفی بود به بقای وصفی دیگر.

Ва боз агар касе иборат аз фано кунад ки : « бақоро бадв таъаллуқ набошад » , раво буд ва агар аз бақо ки : « фаноро бадви таъаллуқ на » , ҳам раво буд ; ки мурод аз он фано , зикри ғайр буду бақои зикри ҳақ . « ман фаннии ман алмроди бқии болмрод . Ҳарки аз муроди худ фонӣ шавад ба муроди ҳақ боқӣ шавад » ; аз он чаҳ муроди ту фонӣасту муроди ҳақи боқӣ . Чун қоим ба мурод худ бошӣ муроди ту фонӣ шавад қиёмат ба фано буд ;у боз чун мутасаррифи мурод ҳақ бошӣ муроди ҳақи боқӣ буд қиёмат ба бақо буд .

و باز اگر کسی عبارت از فنا کند که: «بقا را بدو تعلق نباشد»، روا بود و اگر از بقا که: «فنا را بدو تعلق نه»، هم روا بود؛ که مراد از آن فنا، ذکر غیر بود و بقا ذکر حق. «من فَنِیَ مِنَ الْمُرادِ بَقِیَ بالمُرادِ. هرکه از مراد خود فانی شود به مراد حق باقی شود»؛ از آن‌چه مراد تو فانی است و مراد حق باقی. چون قایم به مراد خود باشی مراد تو فانی شود قیامت به فنا بود؛ و باز چون متصرف مراد حق باشی مراد حق باقی بود قیامت به بقا بود.

Ва мисоли ин , чунон буд ки ҳарчӣ андари султон оташ уфтад , ба қаҳри вай ба сифат вай гардад . Чун султони оташи васфи шийъро андари шийъ мубаддил мегирданд , султони иродати ҳақ аз султони оташи аввалитар ; аммо ин тасарруфи оташи андари васф оҳанасту айн ҳамонаст , ҳаргизи оҳан оташ нагардад . Валлоҳи аълам .

و مثال این، چنان بود که هرچه اندر سلطان آتش افتد، به قهر وی به صفت وی گردد. چون سلطان آتش وصف شیء را اندر شیء مبدل می‌گرداند، سلطان ارادت حق از سلطان آتش اولی‌تر؛ اما این تصرف آتش اندر وصف آهن است و عین همان است، هرگز آهن آتش نگردد. واللّه اعلم.