Бидон ки аввали мақоми соликони тариқи ҳақ тавбааст ; чунон ки аввали дараҷаи толибони хизмати таҳорат ; , комаи қоли аллоҳ , таъолӣ : « ё аиҳо аллазӣнаи амнўои тўбўои إлии аллоҳи тавбаи нсўҳо ( ۸/олтҳрим ) . » ва низ гуфт : « втўбўои إлии аллоҳи ҷмиъо ( ۳۱/олнўр ) . »у расӯли слии аллоҳи алайҳ ва силам гуфт : « мо ман шийъи أҳби إлии аллоҳи ман шоби тоӣб . Нест чизе бар худованди таъолии дӯсттар аз ҷавонӣ тавба карда . » ва низ гуфт , слии аллоҳи алайҳ : « алтоӣби ман алзнби кмни лои занби ?ла » , сами қол : « إзои أҳби аллоҳи ъбдои лами израҳи занб . » сами тела : « إни аллоҳи иҳби алтўобин ( ۲۲۲/олбқраҳ ) . »

بدان که اول مقام سالکان طریق حق توبه است؛ چنان‌که اول درجهٔ طالبانِ خدمت طهارت؛، کما قال اللّه، تعالی: «یا ایّها الّذینَ امَنُوا تُوبُوا إلَی اللّه تَوْبَةً نَصُوحاً (۸/التّحریم).» و نیز گفت: «وتوبوا إلی اللّه جمیعاً (۳۱/النّور).» و رسول صلّی اللّه علیه و سلم گفت: «ما مِنْ شیءٍ أحَبُّ إلی اللّهِ مِن شابٍّ تائبٍ. نیست چیزی بر خداوند تعالی دوست تر از جوانی توبه کرده.» و نیز گفت، صلی اللّه علیه: «التّائبُ مِنَ الذَّنْبِ کَمَنْ لا ذَنْبَ لَهُ»، ثم قال: «إذا أحَبَّ اللّهُ عَبْداً لم یَضَرَّه ذَنْبٌ.» ثم تلا: «إنَّ اللّهَ یُحِبُّ التّوابینَ (۲۲۲/البقره).»

: « тоӣб аз гуноҳ бегуноҳ шавад ва чун худои таъолии бандаеро дӯст дорад гуноҳи вайро зиён надорад . » гуфтанд : « аломат тавба чист ? » гуфто : « надомат . »

: «تائب از گناه بی گناه شود و چون خدای تعالی بنده ای را دوست دارد گناه وی را زیان ندارد.» گفتند: «علامت توبه چیست؟» گفتا: «ندامت.»

Аммо он чаҳ гуфт : « гуноҳи мари дӯстонро зиён надорад » ; яъне банда ба гуноҳ кофар нашавад ва андаремонаш халал дар наёяд ва чун сармояро гуноҳ зиён надорад зиёни маъсиятӣ ки оқибати он наҷот бошад , ба ҳақиқат зиён набошад .

اما آن‌چه گفت: «گناه مر دوستان را زیان ندارد»؛ یعنی بنده به گناه کافر نشود و اندر ایمانش خلل در نیاید و چون سرمایه را گناه زیان ندارد زیانِ معصیتی که عاقبت آن نجات باشد، به‌حقیقت زیان نباشد.

Ва бидон ки тавбаи андари луғат ба маънӣ руҷӯъ бошад ; чунон ки гӯйанд : « тоб , эй рҷъ . » пас бозгаштан аз наҳй худованди таъолӣ бидонча хубаст аз амри худованди таъолии ҳақиқати тавба буд ва пайғамбар гуфт , алайҳи ассалом : « алндми тавба . Пушаймонӣ тавба бошад . » ва ин лафзӣаст ки шароити тавбаи бҷмлаҳи андари ин мўдъаст ; аз он чаҳ як шарти тавбаро асФаст бар мухолифату дигари андари ҳоли тарки зулат ,у сдигри азм нокардан ба мъоўдт ба маъсият ва ин ҳар се шарти андари надомат бастааст ; ки чун надомат ба ҳосил омад андари дили ин ду шарти дигари табаъ он бошад .

و بدان که توبه اندر لغت به معنی رجوع باشد؛ چنان‌که گویند: «تابَ، ای رَجَعَ.» پس بازگشتن از نهی خداوند تعالی بدانچه خوب است از امر خداوند تعالی حقیقت توبه بود و پیغمبر گفت،علیه السّلام: «النَّدَمُ تَوْبةٌ. پشیمانی توبه باشد.» و این لفظی است که شرایط توبه بجمله اندر این مودَع است؛ از آن‌چه یک شرط توبه را اسف است بر مخالفت و دیگر اندر حال ترک زَلّت، و سدیگر عزم ناکردن به معاودت به معصیت و این هر سه شرط اندر ندامت بسته است؛ که چون ندامت به حاصل آمد اندر دل این دو شرط دیگر تبع آن باشد.

Ва надоматро се сабаб бошад ; чунон ки тавбаро : яке хавфи уқубат бар дил султон шавад ва андӯҳ кардаҳо бар дил сӯрат гирад надомат ҳосил ояду дигари он ки иродати неъмат бар дил муставле шавад маълум гардад ки ба феъли бадви нофармонии он наёбад аз он пушаймон шавад ба умеди он ки биёбаду сдигри шарми худованд шоҳид шавад вози мухолифат пушаймон гардад . Пас яке аз ин се тоиб буд ва яке мниб ва яке аўоб .

و ندامت را سه سبب باشد؛ چنان‌که توبه را: یکی خوف عقوبت بر دل سلطان شود و اندوه کرده‌ها بر دل صورت گیرد ندامت حاصل آید و دیگر آن که ارادتِ نعمت بر دل مستولی شود معلوم گردد که به فعل بدو نافرمانی آن نیابد از آن پشیمان شود به امید آن که بیابد و سدیگر شرم خداوند شاهد شود واز مخالفت پشیمان گردد. پس یکی از این سه تایب بود و یکی مُنیب و یکی اواب.

Ва тавбаро се мақомаст : яке тавба ,у дигари инобату сдигри аўбт . Тавбаи хавфи уқобро , إнобти талаби савобро , أўбти риояти фармонро ; аз он чаҳ тавбаи мақоми омма муъминонаст ва он аз кабӣра буд ; лқўлаҳи таъолӣ : « ё аиҳо аллазӣнаи амнўои тўбўои إлии аллоҳи тавбаи нсўҳо ( ۸/олтҳрим ) . »у инобат мақом авлиёсту муқаррабон ; лқўлаҳ , таъолӣ : « ман хашии арраҳмони болғиби вҷоءи бқлби мниб ( ۳۳/қ ) . »у أўбт мақом анбиёсту мурсалон ; лқўлаҳ , таъолӣ : « нъми алъбди إнаҳи أўоб ( ۳۰/с ) . »

و توبه را سه مقام است: یکی توبه، و دیگر انابت و سدیگر اَوْبت. توبه خوف عقاب را، إنابت طلب ثواب را، أوْبَت رعایت فرمان را؛ از آن‌چه توبه مقام عامّهٔ مؤمنان است و آن از کبیره بود؛ لقوله تعالی: «یا ایّها الّذینَ امَنُوا تُوبُوا إلی اللّهِ توبةً نَصُوحاً (۸/التحریم).» و انابت مقام اولیاست و مقربان؛ لقوله، تعالی: «مَنْ خشِیَ الرّحمنَ بِالْغَیْبِ وجاءَ بِقَلْبٍ مُنیبٍ (۳۳/ق).» و أوبت مقام انبیاست و مرسَلان؛ لقوله، تعالی: «نِعْمَ الْعَبْدُ إنَّهُ أوّابٌ (۳۰/ص).»

Пас тавбаи руҷӯъ аз кбоир буд ба тоъат ,у инобати руҷӯъ аз сғоир ба муҳаббату أўбти руҷӯъ аз худ ба худованд , таъолӣ . Фарқи миёни он ки аз фавоҳиш ба овомир руҷӯъ кунад ва аз он он ки аз ламаму андеша ба муҳаббат руҷӯъ кунаду миёни он ки аз худии худ ба ҳақ руҷӯъ кунад , зоҳираст .

پس توبه رجوع از کبایر بود به طاعت، و انابت رجوع از صغایر به محبت و أوبت رجوع از خود به خداوند،تعالی. فرق میان آن که از فواحش به اوامر رجوع کند و از آنِ آن که از لَمَم و اندیشه به محبت رجوع کند و میان آن که از خودی خود به حق رجوع کند، ظاهر است.

Ва асли тавба аз зўоҷри ҳақ таъолӣ бошаду бедории дил аз хоби ғифлат ва дидани айби ҳоле , ва чун банда тафаккур кунад андари сӯъи аҳволу қубҳи афъоли худ ва аз он халос ҷӯяд , ҳақи таъолии асбоби тавба бар вай саҳл гирданду вайро аз шавамӣ маъсият вай барраанд ва ба ҳаловат тоъат бирасонад .

و اصل توبه از زواجر حق تعالی باشد و بیداری دل از خواب غفلت و دیدن عیب حالی، و چون بنده تفکر کند اندر سوء احوال و قبح افعال خود و از آن خلاص جوید، حق تعالی اسباب توبه بر وی سهل گرداند و وی را از شومی معصیت وی برهاند و به حلاوت طاعت برساند.

Ва раво бошад ба наздики аҳли суннату ҷамоату ҷумлаи машойихи маърифат ки касе аз як гуноҳ тавба кунаду гуноҳон дигар мекунад , худованди таъолӣ бидонча вай аз он як гуноҳ боз бӯдааст вайро савоб диҳад ва бошад ки ба баракоти он аз гуноҳони дигараши бози орад ; чунон ки шахсеи михўораҳ ва зоне бошад аз зино тавба кунад ва бар май хӯрдан Миср мебошад тавбаи вай аз он як гуноҳ дуруст бошад бо иртикобаш бар ин гуноҳи дигар .

و روا باشد به نزدیک اهل سنت و جماعت و جملهٔ مشایخ معرفت که کسی از یک گناه توبه کند و گناهان دیگر می‌کند، خداوند تعالی بدانچه وی از آن یک گناه باز بوده است وی را ثواب دهد و باشد که به برکات آن از گناهان دیگرش باز آرد؛ چنان‌که شخصی میخواره و زانی باشد از زنا توبه کند و بر می خوردن مصر می‌باشد توبهٔ وی از آن یک گناه درست باشد با ارتکابش بر این گناه دیگر.

Ва бҳшмён аз мӯътазила гӯйанд : « исми тавба дуруст наёяд , ҷуз бар касе ки аз ҳамаи кбоир мҷтнб бошад . » ва ин қавл маҳоласт ; аз он чаҳ бар ҳар маосӣ ки банда накунад вайро бидон уқубат накунанд , ва чун ба тарки як навъ бигӯед аз уқубати он эмин шавад , ломҳолаҳ бидон тоиб буд венис касе агар баъзе аз фароизи бикунад ва баъзе даст боз дорад , ломҳолаҳ бидонча мекунад вайро савоб бошад ; чунон ки бар он ки менакунад уқоб бошад ва агар касеро олати маъсият мавҷӯд набошаду асбоби он муҳайё на , аз он тавба кунад тоиб бошад ; аз он чаҳ тавбаро як рукни надомат буд ки вайро бидон тавбаи бргзштаҳи надомат ҳосиледу андари ҳол аз он ҷинси маъсият маъразаст ва азм дорад ки агар олат мавҷӯд гардаду асбоби муҳайё , ман ҳаргиз ба сари ин маъсият боз нигарадам .

و بَهْشمیان از معتزله گویند: «اسم توبه درست نیاید، جز بر کسی که از همه کبایر مجتنب باشد.» و این قول محال است؛از آن‌چه بر هر معاصی که بنده نکند وی را بدان عقوبت نکنند، و چون به ترک یک نوع بگوید از عقوبت آن ایمن شود، لامحاله بدان تایب بود ونیز کسی اگر بعضی از فرایض بکند و بعضی دست باز دارد، لامحاله بدانچه می‌کند وی را ثواب باشد؛ چنان‌که بر آن که می نکند عقاب باشد و اگر کسی را آلت معصیت موجود نباشد و اسباب آن مهیا نه، از آن توبه کند تایب باشد؛ از آن‌چه توبه را یک رکن ندامت بود که وی را بدان توبه برگذشته ندامت حاصل اید و اندر حال از آن جنس معصیت مُعرض است و عزم دارد که اگر آلت موجود گردد و اسباب مهیا، من هرگز به سر این معصیت باز نگردم.

Ва машойих мухталифанд андари васфи тавбау сиҳҳати он .

و مشایخ مختلف‌اند اندر وصف توبه و صحت آن.

Саҳли бен Абдуллоҳ бо ҷамоатии рҳмҳми аллоҳ баронанд ки : « алтўбаҳи أни лотнсии знбк . »

سهل بن عبداللّه با جماعتی رحمهم اللّه برآن‌اند که: «التّوبةُ أنْ لاتنسی ذَنْبَک.»

Тавба он бошад ки ҳаргиз гуноҳ кардаро фаромӯш накунӣу пайвастаи андари тшўир он бошӣ то агарчӣ амал бисёр дорӣ бидон мъҷб нагардӣ ; аз он чаҳ ҳасрати кирдори бади мақдам буд бар аъмоли солеҳ . Ва ҳаргизи ин кас мъҷб шавад ки гуноҳ фаромӯш накунад ?

توبه آن باشد که هرگز گناهِ کرده را فراموش نکنی و پیوسته اندر تشویر آن باشی تا اگرچه عمل بسیار داری بدان معجَب نگردی؛ از آن‌چه حسرت کردار بد مقدم بود بر اعمال صالح. و هرگز این کس معجب شود که گناه فراموش نکند؟

Ва бози ҷунайду ҷамоатии рҳмҳми аллоҳ бар онанд ки : « алтўбаҳи أни Теннессии знбк . »

و باز جنید و جماعتی رحمهم اللّه بر آن‌اند که: «التَّوْبَةُ أنْ تَنْسی ذَنْبَکَ.»

Тавба он бошад ки гуноҳро фаромӯш кунӣ ; аз он чаҳ тоиби муҳиб буду муҳиби андари мшоҳдт буду андари мшоҳдти зикри ҷафо ҷафо бошад чандгоҳ бо ҷафо бошад бози чандгоҳ бо зикри ҷафоу зикри ҷафои азўФо ҳиҷоб бошад .

توبه آن باشد که گناه را فراموش کنی؛ از آن‌چه تایب محب بود و محب اندر مشاهدت بود و اندر مشاهدت ذکر جفا جفا باشد چندگاه با جفا باشد باز چندگاه با ذکر جفا و ذکر جفا ازوفا حجاب باشد.

Ва руҷӯъи ин хилофи андари хилофи муҷоҳидату мшоҳдт бастааст . Зикри ин дар мазҳаби саҳлён бояд ҷуст . Он ки тоибро ба худ қоим гуяд нисёни занби вайро ғифлат донад ва он ки ба ҳақ қоим гуяд зикри занби вайро ширки намояд ва дар ҷумла агар тоиби боқӣ алсФаҳ бошад уқдаи асрораш ҳал нагашта бошад ва чун фонӣ алсФаҳ бошад зикри сифати варо дуруст наёяд . Мӯсои алайҳ ассалом гуфт : « таббати إлик ( ۱۴۳/олأъроФ ) » , дар ҳоли бақои сифату расӯли слии аллоҳ алайҳ гуфт : « лоأҳсии сноءи алейк » , дар ҳоли фанои сифат . Фии алҷмлаҳи зикри ваҳшати андари маҳали қурбат ваҳшат бошаду тоибро бояд ки аз худии худ ёд наёяд , гуноҳаш чигуна ёд ояд ? ва ба ҳақиқати ёди гуноҳи гуноҳ буд ; аз он чаҳ маҳал эърозаст вҳмчнон ки гуноҳи маҳал эърозаст ёди он ҳам маҳал эъроз бошад взкри ғайри он ҳамчунон . Ва чунон ки зикри ҷурм ҷурм бошад нисён ӯ ҳам ҷурм буд ; аз он чаҳ таъаллуқи зикру нисён ҳар ду ба ту бозбстаҳаст .

و رجوع این خلاف اندر خلاف مجاهدت و مشاهدت بسته است. ذکر این در مذهب سهلیان باید جست. آن که تایب را به خود قایم گوید نسیانِ ذنب وی را غفلت داند و آن که به حق قایم گوید ذکر ذنب وی را شرک نماید و در جمله اگر تایب باقی الصّفه باشد عقدهٔ اسرارش حل نگشته باشد و چون فانی الصفه باشد ذکر صفت ورا درست نیاید. موسی علیه السّلام گفت: «تُبْتُ إلَیْکَ (۱۴۳/الأعراف)»، در حال بقای صفت و رسول صلّی اللّه علیه گفت: «لاأُحْصی ثَناءً علیک»، در حال فنای صفت. فی الجمله ذکر وحشت اندر محل قربت وحشت باشد و تایب را باید که از خودی خود یاد نیاید، گناهش چگونه یاد آید؟ و به‌حقیقت یاد گناه گناه بود؛ از آن‌چه محل اعراض است وهمچنان که گناه محل اعراض است یاد آن هم محل اعراض باشد وذکر غیر آن همچنان. و چنان‌که ذکر جرم جرم باشد نسیان او هم جرم بود؛ از آن‌چه تعلق ذکر و نسیان هر دو به تو بازبسته است.

Ҷунайд гуфт раҳмаи аллоҳи алайҳ ки : кутуб бисёр брхўондми марои чандон фоида набӯд ки андари ин байт :

جنید گفت رحمة اللّه علیه که: کتب بسیار برخواندم مرا چندان فایده نبود که اندر این بیت:

Чун вуҷӯди дӯстии андари ҳазрати дӯстии ҷиноят буд васфашро чаҳ қимат буд ?

چون وجود دوستی اندر حضرت دوستی جنایت بود وصفش را چه قیمت بود؟

Ва фии алҷмлаҳи тавбаи таъӣди раббонӣ буду маосии феъли ҷисмонӣ . Чун бар дили надомат андар ояд , бар тани ҳеҷ олат намонад ки надомати дилро дафъ кунад . Чун дар ибтидои феъли ваии дофеъ тавба набӯд , чун биёмад андари интиҳо низ феълаши ҳофиз тавба набошад . Ва худованд гуфт , ъзи вҷл : « Фтоби алайҳи إнаҳи ҳўи алтўоби арраҳим ( ۳۷/олбқраҳ ) . »у мари инро дар наси китоби назоир бисёраст ; то ҳаддӣ ки аз маърӯфӣ ба исбот кардан ҳоҷат наёяд .

و فی الجمله توبه تأیید ربانی بود و معاصی فعل جسمانی. چون بر دل ندامت اندر آید، بر تن هیچ آلت نماند که ندامت دل را دفع کند. چون در ابتدا فعل وی دافع توبه نبود، چون بیامد اندر انتها نیز فعلش حافظ توبه نباشد. و خداوند گفت، عزّ وجلّ: «فَتابَ عَلَیْهُ إنَّه هُوَ التّوابُ الرّحیمُ (۳۷/البقره).» و مر این را در نص کتاب نظایر بسیار است؛ تا حدی که از معروفی به اثبات کردن حاجت نیاید.

Пас тавба бар се гӯна бошад : яке аз хато ба савобу дигар аз савоб ба асўбу сдигр аз савоби худ ба ҳақ .

پس توبه بر سه گونه باشد: یکی از خطا به صواب و دیگر از صواب به اصوب و سدیگر از صواب خود به حق.

Аз хато ба савоб ; лқўлаҳ , таъолӣ : « волзини إзои Фълўои фоҳишаи أўи злмўои أнФсҳми зкрўои аллоҳи ФостғФрўои лзнўбҳм . . . Алоиаҳ ( ۱۳۵/оли умрон ) . »

از خطا به صواب؛ لقوله،تعالی: «والّذینَ إذا فَعَلُوا فاحِشَةً أوْ ظَلَمُوا أنْفُسَهُم ذَکَروا اللّهَ فَاسْتَغْفرُوا لِذُنُوبِهم ... الآیه (۱۳۵/آل عمران).»

Ва аз савоб ба асўби он ки Мӯсо гуфт , алайҳи ассалом : « таббати алик ( ۱۴۳/олأъроФ ) . »

و از صواب به اصوب آن که موسی گفت، علیه السّلام: «تُبْتُ الیک (۱۴۳/الأعراف).»

Ва аз худ ба ҳақ ; комаи қол алнабӣ , слии аллоҳи алайҳ : «у إнаҳи лиғони алии қалбӣу ании лأстғФри аллоҳи кули явми сабъин мара . »

و از خود به حق؛ کما قالَ النّبی، صلی اللّه علیه: «و إنّه لَیَغانُ عَلی قَلْبی و انّی لأسْتَغْفِرُ اللّهَ کُلِّ یَوْمٍ سَبْعینَ مَرَّةً.»

Иртикоби хатои зишт ва мазмумасту руҷӯъ аз хато ба савоби хубу Маҳмӯд ва ин тавба омасту ҳукми ин зоҳираст , ва то أсўб бошад бо савоби қарор гирифтан вақфатасту ҳиҷоб ;у руҷӯъ аз савоб ба асўби андари дараҷаи аҳли ҳиммати сутӯда ва ин тавба хосаст ва маҳол бошад ки хавос аз маъсият тавба кунанд . Надидӣ ки ҳамаи олами андари ҳасрати руяти худои ъз ва ҷл месӯхтанду Мӯсои алайҳи ассалом аз он тавба кард ? аз он чаҳ руят ба ихтиёри хосту андари дӯстии ихтиёри офат буд , тарки офати ихтиёри ваии мари халқро тарк руят намӯд .

ارتکاب خطا زشت و مذموم است و رجوع از خطا به صواب خوب و محمود و این توبهٔ عام است و حکم این ظاهر است، و تا أصوَب باشد با صواب قرار گرفتن وَقْفَت است و حجاب؛ و رجوع از صواب به اصوب اندر درجهٔ اهل همت ستوده و این توبهٔ خاص است و محال باشد که خواص از معصیت توبه کنند. ندیدی که همه عالم اندر حسرت رؤیت خدای عزّ و جلّ می‌سوختند و موسی علیه السّلام از آن توبه کرد؟ از آن‌چه رؤیت به اختیار خواست و اندر دوستی اختیار آفت بود،ترک آفت اختیار وی مر خلق را ترک رؤیت نمود.