Қавла , таъолӣ : «у ллаҳи алии анноси ҳаҷи албити ман асттоъи илайҳи сбило ( ۹۷/оли умрон ) . »

قوله، تعالی: «و للّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ البَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ الیه سبیلاً (۹۷/آل عمران).»

Ва аз фароизи аъёни яке ҳаҷаст бар бандаи андари ҳоли сиҳҳати ақлу булӯғу ислому ҳусӯли иститоат ва он ҳарам буд ба миқоту вуқуфи андари Арафоту тавофи зиёрат ба иҷмоъ ва ба ихтилофи саъии миёни сафоу Марва ва бе ҳарами андар ҳарам нишоед шуду ҳарамро бидон ҳарам хонанд ки андар ӯ мақом иброҳӣмасту маҳали амн .

و از فرایض اعیان یکی حج است بر بنده اندر حال صحت عقل و بلوغ و اسلام و حصول استطاعت و آن حُرم بود به میقات و وقوف اندر عرفات و طواف زیارت به اجماع و به اختلاف سعی میان صفا و مروه و بی حُرم اندر حَرَم نشاید شد و حَرَم را بدان حَرَم خوانند که اندر او مقام ابراهیم است و محل امن.

Пас иброҳӣмро алайҳи ассаломи ду мақом бӯдааст : яке мақоми тану дигар аз он дил . Мақоми тани Маккау мақоми дили хулат . Ҳаркии қасди мақоми тан вай кунад , аз ҳамаи шаҳавоту лаззоти эъроз бояд кард то муҳаррам буду кафани андари пӯшеду даст аз сайди ҳалоли бдошту ҷумлаи ҳавосро андар банд кард ва ба Арафот ҳозир шуд ва аз он ҷо ба мздлФаҳ ва мшъролҳром шуд ва санг барграфт ва ба Маккаи каъбаро тавоф кард ва ба мно омад ва он ҷои се рӯзи ббўду сангҳо бшрти биндохт . Ва он ҷои мӯӣ боз кард ва қурбон карду ҷома ҳо дарушед то ҳоҷӣ буд .

پس ابراهیم را علیه السّلام دو مقام بوده است: یکی مقام تن و دیگر از آن دل. مقام تن مکه و مقام دل خُلّت. هرکه قصد مقام تن وی کند، از همه شهوات و لذات اعراض باید کرد تا مُحرم بود و کفن اندر پوشید و دست از صید حلال بداشت و جملهٔ حواس را اندر بند کرد و به عرفات حاضر شد و از آن‌جا به مُزدلفه و مشعرالحرام شد و سنگ برگرفت و به مکه کعبه را طواف کرد و به مِنا آمد و آن‌جا سه روز ببود و سنگ‌ها بشرط بینداخت. و آن‌جا موی باز کرد و قربان کرد و جامه‌ها درپوشید تا حاجی بود.

Ва боз чун касе қасди мақоми дил вай кунад аз мأлўФоти эъроз бояд кард ва ба тарки лаззоту роҳот бибояд гуфт ва аз зикри ғайр муҳаррам шуд ва аз он ҷои илтифот ба кун мҳзўр бошад онгоҳ ба Арафоти маърифат қиём кард ва аз он ҷои қасди мздлФаҳ улфат кард ва аз он ҷои сарро ба тавофи ҳарами тнзиаҳ ҳақ фиристоду санги ҳавоҳоу хавотири фосидро ба мнои амони биндохт ,у нафасро андари мнҳргоаҳи муҷоҳидат қурбон кард то ба мақом хулат расад . Пас духули он мақом амон бошад аз душману шамшери эшон ,у духули ин мақоми амон буд аз қтиъту ахўоти он .

و باز چون کسی قصد مقام دل وی کند از مألوفات اعراض باید کرد و به ترک لذات و راحات بباید گفت و از ذکر غیر مُحرم شد و از آن‌جا التفات به کون محظور باشد آنگاه به عرفات معرفت قیام کرد و از آن‌جا قصد مزدلفهٔ الفت کرد و از آن‌جا سر را به طواف حرم تنزیه حق فرستاد و سنگ هواها و خواطر فاسد را به مِنای امان بینداخت، و نفس را اندر منحرگاه مجاهدت قربان کرد تا به مقام خُلّت رسد. پس دخول آن مقام امان باشد از دشمن و شمشیر ایشان، و دخول این مقام امان بود از قطیعت و اخوات آن.

Ва расӯли слии аллоҳ алайҳ гуфт : « алҳоҷи вФди аллоҳи иътиҳми мо сأлўоу истҷиби ?лаами мо даъво . Ҳоҷи вФд худованд бошанд бидиҳадашон он чаҳ хоҳанд ва иҷобат кунад бидонча хонанд ва дуо кунанд . »

و رسول صلّی اللّه علیه گفت: «الحاجُّ وَفْدُ اللّهِ یُعْطیهِمْ ما سَأَلُوا و یَسْتَجیبُ لَهُم ما دَعُوا. حاج وفد خداوند باشند بدهدشان آن‌چه خواهند و اجابت کند بدانچه خوانند و دعا کنند.»

Ва ин гуруҳи дигар на бихоҳанд ва на дуо кунанд , Фомо таслим кунанд ; чунон ки иброҳӣми алайҳ ассалом кард , « إзи қоли ?лаи рабаи аслми қоли аслмти лрби Алъоламин ( ۱۳۱/олбқраҳ ) . » чун иброҳӣми алайҳи ассалом ба мақом хулат расед аз алойиқ фард шуду дил аз ғайри бигусаст . Ҳақи таъолии хост то вайро бар сари халқ ҷилва кунад ; намрудро бар гумошт то миёни вай ва аз он модару падараши ҷудои афканд ва оташӣ барафрӯхт . Иблис биёмаду мнҷиқи бсохт то вайро дар хом гов дӯхтанду андари пила манҷаниқ ниҳоданд . Ҷабраил биёмаду пила манҷаниқ бигирифт ва гуфт : « ҳилли лаки ҳоҷа ? » иброҳӣми алайҳ ассалом гуфт : « аммо алик , Фло . » пас гуфт : « ба худои ъзу ҷли ҳам ҳоҷатии надорӣ ? » гуфт : « ҳасбии ман саволии илмаи баҳолӣ . » марои он басандааст ки ӯ медонад ки маро аз барои ӯ дар оташ меандозанд . Илм ӯ ба ман забони маро аз саволи мунқатиъ гардонидааст .

و این گروه دیگر نه بخواهند و نه دعا کنند، فاما تسلیم کنند؛ چنان‌که ابراهیم علیه السّلام کرد، «إذْ قالَ لَهُ رَبُّه اَسْلِمْ قال اَسْلَمْتُ لِربِّ العالمین (۱۳۱/البقره).» چون ابراهیم علیه السّلام به مقام خُلّت رسید از علایق فرد شد و دل از غیر بگسست. حق تعالی خواست تا وی را بر سر خلق جلوه کند؛ نمرود را بر گماشت تا میان وی و از آنِ مادر و پدرش جدا افکند و آتشی برافروخت. ابلیس بیامد و منجیق بساخت تا وی را در خام گاو دوختند و اندر پلّهٔ منجنیق نهادند. جبرئیل بیامد و پلّهٔ منجنیق بگرفت و گفت: «هَلْ لَکَ حاجَةٍ؟» ابراهیم علیه السّلام گفت: «امّا الیک، فلا.» پس گفت: «به خدای عزّ و جلّ هم حاجتی نداری؟» گفت: «حَسْبی مِنْ سؤالی عِلْمُه بِحالی.» مرا آن بسنده است که او می‌داند که مرا از برای او در آتش می‌اندازند. علم او به من زبان مرا از سؤال منقطع گردانیده است.

Ва Муҳамади бен фазл гуяд , раҳмаи аллоҳи алайҳ : « аҷаб аз он дорам ки андари днёхонаҳи ваии талабад , чаро андари дили мшоҳдти ваии нтлбд ? ки хонаро , бошад ки ёбад ва бошад ки наёбаду мшоҳдт ломҳолаҳ ёбад агар зиёрати сангӣ ки андари солии бадв назарӣ бошад фариза буд , дилӣ ки бадви рӯзии сесад ва шаст назар бошад ба зиёрат ӯ аввалитар . »

و محمد بن فضل گوید، رحمة اللّه علیه: «عجب از آن دارم که اندر دنیاخانهٔ وی طلبد، چرا اندر دل مشاهدت وی نطلبد؟ که خانه را، باشد که یابد و باشد که نیابد و مشاهدت لامحاله یابد اگر زیارت سنگی که اندر سالی بدو نظری باشد فریضه بود، دلی که بدو روزی سیصد و شصت نظر باشد به زیارت او اولی تر.»

Аммо аҳли таҳқиқро андар ҳар қадам аз роҳи Макка нишонеаст ва чун ба ҳарам расанд аз ҳар яке хлътӣ ёбанд .

اما اهل تحقیق را اندر هر قدم از راه مکه نشانی است و چون به حرم رسند از هر یکی خلعتی یابند.

Ва Абуязид гуяд , разии аллоҳи анҳу : « ҳаркиро савоби ибодат ба фардо уфтад , худ имрӯзи вай ибодат накарда буд ; ки савоб ҳар нафасӣ аз муҷоҳидат ҳосиласт андари ҳол . »

و ابویزید گوید، رضی اللّه عنه: «هرکه را ثواب عبادت به فردا افتد، خود امروز وی عبادت نکرده بود؛ که ثواب هر نَفَسی از مجاهدت حاصل است اندر حال.»

Ва ҳамӯ гуяд , раҳмаи аллоҳи алайҳ : « ба нахустин ҳаҷи ман ба ҷуз аз хонаи ҳеҷ чиз надидаму дувуми бори хонау худованд хона дидаму сдигри бори ҳамаи худованд хона дидам ва ҳеҷ хона надидам . »

و همو گوید، رحمة اللّه علیه: «به نخستین حج من به‌جز از خانه هیچ چیز ندیدم و دوم بار خانه و خداوند خانه دیدم و سدیگر بار همه خداوند خانه دیدم و هیچ خانه ندیدم.»

Ва дар ҷумлаи ҳарами он ҷо буд ки мшоҳдти таъзим буд ва онро ки кули олами меоди қурбу хилватгоҳ инс набошад вайро аз дӯстӣ ҳануз хабар набӯд ва чун бандаи мкошФ буд олами ҷумлаи ҳарам вай бошанд ва чун маҳҷӯб буд ҳарами вайро аз азлми олам буд « азлми алأшёءи дори алҳбиби балои ҳабиб . »

و در جمله حرم آن‌جا بود که مشاهدت تعظیم بود و آن را که کل عالم میعاد قرب و خلوتگاه انس نباشد وی را از دوستی هنوز خبر نبود و چون بنده مکاشف بود عالم جمله حرم وی باشند و چون محجوب بود حرم وی را از اظلم عالم بود «اَظْلَمُ الأشیاءِ دارُ الحبیبِ بلا حبیبٍ.»

Пас қимат , мшоҳдти рости андари маҳали хулат , ки худованди сабаби онро дидори каъба гардонидааст на қимати каъбаи рост ; аммо мусаббибро ба ҳар сабаби таъаллуқ мебояд кард то анояти ҳақи таъолӣ аз кадоми камӣнгоҳ рӯй намояд ва аз куҷо пайдо шавад . Пас муроди мардони андари қатъи мФозоту бўодӣ на ҳарам бӯдааст ; ки дӯстро руяти ҳарами ҳаром буд ; ки мурод муҷоҳидатӣ бӯдааст андари шавқии мқлқл ва ё рӯзгории андари меҳнатии доим .

پس قیمت، مشاهدت راست اندر محل خُلّت، که خداوند سبب آن را دیدار کعبه گردانیده است نه قیمت کعبه راست؛ اما مسبَّب را به هر سبب تعلق می‌باید کرد تا عنایت حق تعالی از کدام کمینگاه روی نماید و از کجا پیدا شود. پس مراد مردان اندر قطع مَفازات و بَوادی نه حرم بوده است؛ که دوست را رؤیت حرم حرام بود؛ که مراد مجاهدتی بوده است اندر شوقی مُقلقل و یا روزگاری اندر محنتی دایم.

Яке ба наздики ҷунайди разии аллоҳ анҳу омад вайро гуфт : « аз куҷо май ое ? » гуфт : « ба ҳаҷ будам . »

یکی به نزدیک جنید رضی اللّه عنه آمد وی را گفت: «از کجا می‌آیی؟» گفت: «به حج بودم.»

Гуфт : « ҳаҷ кардӣ ? » гуфт : « балӣ . »

گفت: «حج کردی؟» گفت: «بلی.»

Гуфт : « аз ибтидо ки аз хона бирафтӣ ва аз ватан риҳлат кардӣ аз ҳамаи маосӣ риҳлат кардӣ ? » гуфто : « не . » гуфт : « пас риҳлат накардӣ . »

گفت: «از ابتدا که از خانه برفتی و از وطن رحلت کردی از همه معاصی رحلت کردی؟» گفتا: «نی.» گفت: «پس رحلت نکردی.»

Гуфт : « чун аз хона бирафтӣу андар ҳар манзилӣ ҳар шаб мақом кардӣ , мақомӣ аз тариқи ҳақи андарони мақом қатъ кардӣ ? » гуфт : « не . » гуфт : « пас манозили нспрдӣ . »

گفت: «چون از خانه برفتی و اندر هر منزلی هر شب مقام کردی، مقامی از طریق حق اندران مقام قطع کردی؟» گفت: «نی.» گفت: «پس منازل نسپردی.»

Гуфт : « чун муҳаррам шудӣ ба миқот аз сифоти башарият ҷудо шудӣ ; чунон ки аз ҷома ? » гуфто : « не . » гуфт : « пас муҳаррам нашудӣ . »

گفت: «چون مُحرم شدی به میقات از صفات بشریت جدا شدی؛ چنان‌که از جامه؟» گفتا: «نی.» گفت: «پس محرم نشدی.»

Гуфт « чун ба Арафот воқиф шудӣ , андари кашфи мшоҳдти вақфат падедор омад ? » гуфто : « не . » гуфт : « пас ба мздлФаҳ нашудӣ . » гуфт : « чун тавоф кардӣ хонаро , сарро андари маҳали тнзиаҳи латоифи ҷамол ҳақ дидӣ ? » гуфто : « не » гуфт : « пас тавоф накардӣ . »

گفت «چون به عرفات واقف شدی، اندر کشف مشاهدت وقفت پدیدار آمد؟» گفتا: «نی.» گفت: «پس به مزدلفه نشدی.»گفت: «چون طواف کردی خانه را، سرّ را اندر محل تنزیه لطایف جمال حق دیدی؟» گفتا: «نی» گفت: «پس طواف نکردی.»

Гуфт : « чун саъй кардӣ миёни сафоу Марва , мақоми сафоу дараҷаи мурувватро идрок кардӣ ? » гуфто : « не . » гуфт : « ҳануз саъй накардӣ . »

گفت: «چون سعی کردی میان صفا و مروه، مقام صفا و درجهٔ مروّت را ادراک کردی؟» گفتا: «نی.» گفت: «هنوز سعی نکردی.»

Гуфт : « чун ба мно омадӣ , манятҳои ту аз ту соқит шуд ? » гуфто : « на » гуфт : « ҳануз ба мно нарафтӣ . »

گفت: «چون به مِنا آمدی، مُنیت‌های تو از تو ساقط شد؟» گفتا: «نه» گفت: «هنوز به منا نرفتی.»

Гуфт : « чун ба мнҳргоаҳ қурбон кардӣ , ҳамаи хостҳои нафасро қурбон кардӣ ? » гуфто : « не » . Гуфт : « пас қурбон накардӣ . »

گفت: «چون به منحرگاه قربان کردی، همه خواست‌های نفس را قربان کردی؟» گفتا: «نی». گفت: «پس قربان نکردی.»

Гуфт : « чун санги андохтӣ ҳарчӣ бо ту суҳбат кард аз маъонии нафсонии ҳамаи биндохтӣ ? » гуфто : « на . » гуфт : « пас ҳануз санг нияндохтӣ ва ҳаҷ накардӣ бозгарду бад-ӣни сӯрат ҳаҷӣ бикун то ба мақом иброҳӣм барисӣ . »

گفت: «چون سنگ انداختی هرچه با تو صحبت کرد از معانی نفسانی همه بینداختی؟» گفتا: «نه.» گفت: «پس هنوز سنگ نینداختی و حج نکردی بازگرد و بدین صورت حجی بکن تا به مقام ابراهیم برسی.»

Шунидам ки яке аз бузургон дар муқобила каъба нишаста буд ва мегирист ва ин абёт мегуфт :

شنیدم که یکی از بزرگان در مقابلهٔ کعبه نشسته بود و می‌گریست و این ابیات می‌گفت:

Фзили бен ъёз гуяд , раҳмаи аллоҳи алайҳ : ҷавонӣ дидам андари мавқифи хомӯши устодау сари фурӯи афкандаи ҳамаи халқи андар дуо буданду ваии хомӯш мебуд гуфтам : « эй ҷавон , ту низ чаро дуое накунӣ ? » гуфт : « марои ваҳшатӣ афтодааст . Вақте ки доштам аз ман фӯт шуд . Ҳеҷ рӯй дуо карданам надорад . » гуфтам : « дуо кун то худои таъолӣ ба баракати ин ҷамъи туро ба сари муроди ту расонад . » гуфт : хост ки даст бардорад ва дуо кунад наърае аз вай ҷудо шуду ҷон бо он азуӣ ҷудо шуд .

فضیل بن عیاض گوید، رحمة اللّه علیه: جوانی دیدم اندر موقف خاموش استاده و سر فرو افکنده همه خلق اندر دعا بودند و وی خاموش می‌بود گفتم: «ای جوان، تو نیز چرا دعایی نکنی؟» گفت: «مرا وحشتی افتاده است. وقتی که داشتم از من فوت شد. هیچ روی دعا کردنم ندارد.» گفتم: «دعا کن تا خدای تعالی به برکت این جمع تو را به سر مراد تو رساند.» گفت: خواست که دست بردارد و دعا کند نعره‌ای از وی جدا شد و جان با آن ازوی جدا شد.

Зўолнўн мисрӣ гуяд , раҳмаи аллоҳи алайҳ : ҷавонӣ дидам ба мно сокин нишастау ҳамаи халқ ба қурбонҳо машғӯл . Ман андари вай нигоҳ мекардам то чаҳ кунад ва кист . Гуфт : « борхдоё , ҳамаи халқ ба қурбонҳо машғӯланд ва ман мехоҳам то нафаси худро қурбон кунаманд рҳзрти ту , аз ман бипазир . » ин бигуфт ва ба ангушти сбобаҳ ба гулӯ ишорат карду биФтод . Чун некӯ нигоҳ кардам , мурда буд .

ذوالنّون مصری گوید، رحمة اللّه علیه: جوانی دیدم به منا ساکن نشسته و همه خلق به قربان‌ها مشغول. من اندر وی نگاه می‌کردم تا چه کند و کیست. گفت: «بارخدایا، همه خلق به قربان‌ها مشغول‌اند و من می‌خواهم تا نفس خود را قربان کنم اند رحضرت تو، از من بپذیر.» این بگفت و به انگشت سبابه به گلو اشارت کرد و بیفتاد. چون نیکو نگاه کردم، مرده بود.

Пас ҳаҷҳо бар ду гӯна буд : яке андари ғайбату дигари андари ҳузур . Он ки андари Макка дар ғайбат бошад чунон буд ки андари хонаи худ ; аз он ки ғайбатӣ аз ғайбатии аввалӣ тар нест . Ва он ки андари хонаи худ ҳозир буд чунон буд ки ба Маккаи ҳозир буд ; аз он ки ҳазратӣ аз ҳазратии аввалӣ тар нест . Пас ҳаҷи муҷоҳидатии мари кашфи мшоҳдтро буду муҷоҳидати иллати мшоҳдти не , бал ки сабабасту сабабро андари маъонии таъсирӣ бештар набӯд . Пас мақсӯди ҳаҷ на дидани хона буд ки мақсӯди кашф мшоҳдт бошад .

پس حجها بر دو گونه بود: یکی اندر غیبت و دیگر اندر حضور. آن که اندر مکه در غیبت باشد چنان بود که اندر خانهٔ خود؛ از آن که غیبتی از غیبتی اولی‌تر نیست. و آن که اندر خانهٔ خود حاضر بود چنان بود که به مکه حاضر بود؛ از آن که حضرتی از حضرتی اولی‌تر نیست. پس حج مجاهدتی مر کشف مشاهدت را بود و مجاهدت علت مشاهدت نی، بل که سبب است و سبب را اندر معانی تأثیری بیشتر نبود. پس مقصود حج نه دیدن خانه بود که مقصود کشف مشاهدت باشد.

Акнӯн ман андари мшоҳдти бобӣ ки мутазаммини ин маъонӣ аст биоварам то ба ҳузури мақсӯди ту мтқрб буд . Ва биллоҳи алтўФиқ .

اکنون من اندر مشاهدت بابی که متضمن این معانی است بیاورم تا به حضور مقصود تو متقرب بود. و باللّه التوفیقُ.