Қол алнабӣ , алайҳи ассалом « أҷиъўои бтўнкм , даъвои алҳрс ;у أърўои أҷсодкм , қсрўои алأмл ;у أзмأўои أкбодкм , даъвои алднё , лълкми трўни аллоҳи бқлўбкм . »

قال النّبیّ، علیه السّلام «أجیعُوا بُطونَکم، دَعُوا الحِرْصَ؛ و أَعْروا أجْسادَکم، قَصْروا الأمَلَ؛ و أَظمأوا أکبادکم، دَعُوا الدُّنیا، لَعَلَّکُم تَرُونَ اللّهَ بِقُلوبِکُم.»

Ва низ гуфт алайҳи ассалом дар ҷавоби саволи Ҷабраил аз эҳсон ки : « аъбди аллоҳи конки туроа , Фإни лами ткни туроаи ?фонаи ирок . »

و نیز گفت علیه السّلام در جواب سؤال جبرئیل از احسان که: «اُعبِدُ اللّهَ کانّکَ تَراهُ، فَإنْ لَمْ تَکُنْ تَراهُ فانَّه یَراکَ.»

Ва ваҳй фиристод ба Довӯд , алайҳи ассалом : « ё Довӯд , أтдрии мо маърифатӣ ? » қол « ло . » қол : « ҳиўаҳи алқлби фии мшоҳдтӣ . »

و وحی فرستاد به داود، علیه السّلام: «یا داود، أتَدْری ما معرفتی؟» قال «لا.» قال: «حیوةُ القَلْبِ فی مشاهدتی.»

Ва муроди ин тайифа аз иборати мшоҳдти дидор диласт ки ба дили ҳақи таъолиро мебинад андари халаъу малаъ .

و مراد این طایفه از عبارت مشاهدت دیدار دل است که به دل حق تعالی را می‌بیند اندر خلأ و ملأ.

Ва абўолъбос ато гуяд раҳмаи аллоҳи алайҳ аз қавли худоӣ , ъзу ҷл : « ани аллазӣнаи қолўои рбнои аллоҳ ( ۳۰/Фслт ) , болмҷоҳдаҳ , сами астқомўои алии бисоти алмшоҳдаҳ . »

و ابوالعباس عطا گوید رحمة اللّه علیه از قول خدای، عزّ و جلّ: «اِنَّ الّذینَ قالُوا رَبُّنَا اللّهُ (۳۰/فصّلت)، بِالمُجاهَدَةِ، ثُمَّ اسْتَقامُوا عَلی بِساطِ المُشاهَدَةِ.»

Ва ҳақиқати мшоҳдт бар ду гӯна бошад : яке аз сиҳҳати яқину дигар аз ғалабаи муҳаббат , ки чун дӯсти андари маҳали муҳаббат ба дараҷа Эй расад ки куллияти ваии ҳамаи ҳадис дӯст гардад ҷуз ӯро набинад ; чунон ки Муҳамади бен восеъ гуяд , раҳмаи аллоҳи алайҳ : « мо раъйати шиӣои қти إлои врأити аллоҳи фӣа , أии бсҳаҳи алиқин . Надидам ҳеҷ чизи ало ки ҳақи таъолиро дар он бидидам . »

و حقیقت مشاهدت بر دو گونه باشد: یکی از صحت یقین و دیگر از غلبهٔ محبت، که چون دوست اندر محل محبت به درجه‌ای رسد که کلیت وی همه حدیث دوست گردد جز او را نبیند؛ چنان‌که محمد بن واسع گوید، رحمة اللّه علیه: «ما رأیتُ شیئاً قطُّ إلّا وَرَأیْتُ اللّهَ فیه، أیْ بِصحّةِ الیقین. ندیدم هیچ چیز الّا که حق تعالی را در آن بدیدم.»

Шблӣ гуяд , раҳмаи аллоҳ : « мо раъйати шиӣои қти إлои аллоҳ . » яъне бғлботи алмҳбаҳу ғалаёни алмшоҳдаҳ .

شبلی گوید، رحمه اللّه: «ما رأیتُ شیئاً قطُّ إلّا اللّهَ.» یعنی بغلباتِ المحبّة و غلیانِ المشاهَدَةِ.

Пас яке феъл бинад ва андар дид феъл ба чашми сар фоил бинад ва ба чашми сари феъл ва якеро муҳаббат аз кул бирабоед то ҳама фоил бинад . Пас тариқи ин истидлолӣ буд ва аз он он ҷазбӣ . Маънии он буд ки яке мустадал буд то исботи далоили ҳақоиқи он бар вай аён кунад ва яке маҷзӯб ва рабӯда бошад ; яъне далоилу ҳақоиқи вайро ҳиҷоб ояд ; « лأни ман урфи шиӣои лоиҳоби ғайра , ва ман أҳби шиӣои лоитолъи ғайра , Фтркўои алмнозъаҳи маъаи аллоҳу алоътрози алайҳи фии аҳкомау أФъолаҳ . » он ки бишносад бо ғайри нёромд ва он ки дӯст дорад ғайр набинад . Пас бар феъл хусумат накунад то мнозъ набошад ва бар кирдор эътироз накунад то мутасарриф набошад .

پس یکی فعل بیند و اندر دید فعل به چشم سر فاعل بیند و به چشم سَر فعل و یکی را محبت از کل برباید تا همه فاعل بیند. پس طریق این استدلالی بود و از آنِ آن جذبی. معنی آن بود که یکی مستدل بود تا اثبات دلایل حقایق آن بر وی عیان کند و یکی مجذوب و ربوده باشد؛ یعنی دلایل و حقایق وی را حجاب آید؛ «لأنّ مَنْ عَرَفَ شیئاً لایَهابُ غَیْرَه، و مَن أحَبَّ شیئاً لایُطالِعُ غیرَه، فترکوا المنازعةَ مع اللّهِ و الاعتراضَ علیه فی احکامه و أفعاله.» آن که بشناسد با غیر نیارامد و آن که دوست دارد غیر نبیند. پس بر فعل خصومت نکند تا منازع نباشد و بر کردار اعتراض نکند تا متصرف نباشد.

Ва худованди таъолӣ аз расӯли слии аллоҳи алайҳу силаму миъроҷи ваии моро хабар дод ва гуфт : « мозоғи албсру мотғӣ ( ۱۷/олнҷм ) . » ман шудаи алшўқи إлии аллоҳ , чашм ба ҳеҷ чиз боз накард то он чаҳ ббоист ба дил бидид . Ҳаргоҳ ки муҳиби чашм аз мавҷӯдот фаро кунад ломҳолаҳ ба дили мавҷадро бибинад ; лқўлаҳ , таъолӣ : « лақади рои ман оёти рабаи алкбрӣ ( ۱۸/олнҷм ) » ;у қавла , таъолӣ : « қул ллмؤмнини иғзўои ман أбсорҳм ( ۳۰/олнўр ) ; эй абсори алъиўни ман алшҳўоту абсори улқулуби ани алмхлўқот . » пас ҳарки ба муҷоҳидати чашми сарро аз шаҳавот бихобанд , ломҳолаҳи ҳақро ба чашм сар бибинад . « Фмни кони أхлси муҷоҳидаи кони أсдқи мушоҳида . » пас мшоҳдти ботини мақруни муҷоҳидати зоҳир буд .

و خداوند تعالی از رسول صلّی اللّه علیه و سلم و معراج وی ما را خبر داد و گفت: «مازاغَ البصرُ و ماطغی (۱۷/النّجم).» مِن شدّةِ الشّوقِ إلی اللّه، چشم به هیچ چیز باز نکرد تا آن‌چه ببایست به دل بدید. هرگاه که محب چشم از موجودات فرا کند لامحاله به دل موجد را ببیند؛ لقوله، تعالی: «لقد رَای من آیات ربّه الکبری(۱۸/النّجم)»؛ و قوله، تعالی: «قلْ لِلْمؤمنینَ یَغُضّوا مِنْ أبصارهم (۳۰/النّور)؛ ای ابصار العیونِ من الشّهواتِ و ابصارِ القلوبِ عن المخلوقات.» پس هرکه به مجاهدت چشم سر را از شهوات بخواباند، لامحاله حق را به چشم سر ببیند. «فمن کان أخْلَصَ مجاهدةً کانَ أصدَقَ مشاهدةً.» پس مشاهدت باطن مقرون مجاهدت ظاهر بود.

Ва саҳли бен Абдуллоҳ гуяд , раҳмаи аллоҳи алайҳ : « ман ғзи Басраи ани аллоҳи турфаи айни лоиҳтдии тӯли умра . »

و سهل بن عبداللّه گوید، رحمة اللّه علیه: «من غَضَّ بَصَرَه عَنِ اللّه طَرْفَة عینٍ لایهتدی طولَ عُمْرِه.»

Ҳаркии басари басират ба як турфаи алъайн аз ҳақ фаро кунад ҳаргизи роҳи наёбад ; аз он ки илтифот ба ғайрро самараи бозгзоштн ба ғайр буд ва ҳар киро ба ғайри бозгзоштнд ҳалок шуд . Пас аҳли мшоҳдтро умри он буд ки андари мшоҳдт буд , ва он чаҳ андари мғоибаҳ буд онро умр нашмуранд ; ки он мари эшонро марг бар ҳақиқат буд .

هرکه بصر بصیرت به یک طرفة العین از حق فرا کند هرگز راه نیابد؛ از آن که التفات به غیر را ثمره بازگذاشتن به غیر بود و هر که را به غیر بازگذاشتند هلاک شد. پس اهل مشاهدت را عمر آن بود که اندر مشاهدت بود، و آن‌چه اندر مغایبه بود آن را عمر نشمرند؛ که آن مر ایشان را مرگ بر حقیقت بود.

Чунон ки аз Абуязид пурседанд раҳмаи аллоҳи алайҳ ки : « умри ту чандаст ? » гуфт : « чаҳор сол . » гуфтанд : « ин чигуна бошад ? » гуфт : « ҳафтод соласт то дар ҳиҷоб дунёем , аммо чаҳорсоласт то вайро май байнаму рӯзи ҳиҷоб аз умр нашмурам . »

چنان‌که از ابویزید پرسیدند رحمة اللّه علیه که: «عمر تو چند است؟» گفت: «چهار سال.» گفتند: «این چگونه باشد؟» گفت: «هفتاد سال است تا در حجاب دنیایم، اما چهارسال است تا وی را می‌بینم و روز حجاب از عمر نشمرم.»

Шблӣ гуфт : раҳмаи аллоҳи алайҳ : « аллоҳами ахбأи алҷнаҳу алнори вФии хбоёи ғибк ҳатто тааббуди бғири восита . »

شبلی گفت: رحمة اللّه علیه: «اللهُمَّ اخبأ الجنّةَ و النّارَ وفی خَبایا غَیْبِکَ حتّی تُعْبَدَ بغیر واسطةٍ.»

Бори худоё , биҳишту дӯзахро ба хбоёии ғайби хеш пинҳон куну ёди он аз дил халқ бизадойу бмҳоў эй фаромӯши гардон то туро аз барои он напарастанд . Чун андари биҳишти табъро насибаст имрӯз ба ҳукми яқини ғофили ибодат аз барои он мекунад чун дилро аз муҳаббат насиб нест ғофилро , ломҳолаҳ аз мшоҳдт маҳҷӯб бошад .

بار خدایا، بهشت و دوزخ را به خبایای غیب خویش پنهان کن و یاد آن از دل خلق بزدای و بمحاو ای فراموش گردان تا تو را از برای آن نپرستند. چون اندر بهشت طبع را نصیب است امروز به حکم یقین غافل عبادت از برای آن می‌کند چون دل را از محبت نصیب نیست غافل را، لامحاله از مشاهدت محجوب باشد.

Ва Мустафои слии аллоҳи алайҳу силам аз шаби миъроҷи мари Оишаро хабар дод ки : « ҳақро надидам . »у ибни аббоси разии аллоҳи ънҳмо ривоят кунад ки : « расӯли алайҳи ассалом маро гуфт : ҳақро бидидам . »

و مصطفی صلّی اللّه علیه و سلّم از شب معراج مر عایشه را خبر داد که: «حقّ را ندیدم.» و ابن عباس رضی اللّه عنهما روایت کند که: «رسول علیه السّلام مرا گفت: حق را بدیدم.»

Халқ бо ин хилоф бимонаданд ва он чаҳ беҳтар боист вай аз миёнаи бабрад . Аммо он чаҳ гуфт : « дидамаш » , иборат аз чашм сар кард ва он чаҳ гуфт : « надидам » , баён аз чашми сар . Яке аз ин ду , аҳл ботин буданд ва яке аҳли зоҳир . Сухан бо ҳар як барандозаи рӯзгор вай гуфт . Пас чун сар дид агар восита чашм набошад чаҳ зиён ?

خلق با این خلاف بماندند و آن‌چه بهتر بایست وی از میانه ببرد. اما آن‌چه گفت: «دیدمش»، عبارت از چشم سِرّ کرد و آن‌چه گفت: «ندیدم»، بیان از چشم سَر. یکی از این دو، اهل باطن بودند و یکی اهل ظاهر. سخن با هر یک براندازهٔ روزگار وی گفت. پس چون سرّ دید اگر واسطه چشم نباشد چه زیان؟

Ва ҷунайд гуфт раҳмаи аллоҳи алайҳ ки : « агар худованд маро гуяд ки : маро бибин , гӯям : набинам ; ки чашми андари дӯстӣ , ғайр буду бегонау ғайрати ғайрияти маро аз дидор мебоз дорад ; ки андари дунё бевосита чашм медидамаш . »

و جنید گفت رحمة اللّه علیه که: «اگر خداوند مرا گوید که: مرا ببین، گویم: نبینم؛ که چشم اندر دوستی، غیر بود و بیگانه و غیرت غیریت مرا از دیدار می باز دارد؛ که اندر دنیا بی واسطهٔ چشم می‌دیدمش.»

Дӯстро худ аз дида дареғ доранд ; ки дида бегона бошад .

دوست را خود از دیده دریغ دارند؛ که دیده بیگانه باشد.

Он перро гуфтанд : « хоҳӣ то худовандро бибинӣ ? » гуфто : « на . » гуфтанд : « чаро ? » гуфт : « чун Мӯсо бхўост надид ва Муҳамад нахост бидид . » пас хости мо ҳиҷоби аъзами мо буд аз дидори ҳақ , таъолӣ ; аз он чаҳ вуҷӯди иродати андари дӯстии мухолифат буду мухолифат ҳиҷоб бошад ва чун иродати андари дунё сипарӣ шуд мшоҳдт ҳосил омад ва чун мшоҳдт сабот ёфт дунё чун уқбо буду уқбо чун дунё .

آن پیر را گفتند: «خواهی تا خداوند را ببینی؟» گفتا: «نه.» گفتند: «چرا؟» گفت: «چون موسی بخواست ندید و محمد نخواست بدید.» پس خواست ما حجاب اعظم ما بود از دیدار حق، تعالی؛ از آن‌چه وجودِ ارادت اندر دوستی مخالفت بود و مخالفت حجاب باشد و چون ارادت اندر دنیا سپری شد مشاهدت حاصل آمد و چون مشاهدت ثبات یافت دنیا چون عقبی بود و عقبی چون دنیا.

Абуязид гуяд , раҳмаи аллоҳи алайҳ : « إни ллаҳи ъбодои луи ҳҷбўои ани аллоҳи фии алднёу алохраҳи лортдўо . »

ابویزید گوید، رحمة اللّه علیه: «إنّ لِلّه عِباداً لو حُجِبُوا عَنِ اللّهِ فی الدّنیا و الآخرةِ لَارْتدّوا.»

Худовандро таъолӣ бандагонанд ки агар дар дунёу уқбо ба турфаи алъайнӣ аз вай маҳҷӯб гирданд муртад шаванд , эй пайвастаи мари эшонро ба давоми мшоҳдт май пурвирд ва ба ҳаёти муҳаббаташон зинда медораду ломҳолаҳ чун мкошФ маҳҷӯб гардад матруд шавад .

خداوند را تعالی بندگان‌اند که اگر در دنیا و عقبی به طرفة العینی از وی محجوب گردند مرتد شوند، ای پیوسته مر ایشان را به دوام مشاهدت می‌پرورد و به حیات محبتشان زنده می‌دارد و لامحاله چون مکاشف محجوب گردد مطرود شود.

Зўолнўн гуяд , раҳмаи аллоҳ : рӯзӣ дар Миср май гузаштам . Кӯдаконеро дидам ки санг бар ҷавонӣ меандохтанд . Гуфтам : « аз вай чаҳ мехоҳед ? » гуфтанд : « девонааст . » гуфтам : « чаҳ аломати девонагӣ бар вай падед меояд ? » гуфтанд : « мегуяд ки : ман худовандро май байнам . » гуфтам : « эй ҷавонмард , ин ту май гӯйӣ ё бар ту мегӯйанд ? » гуфто : « на , ки ман мегӯям ; ки агар як лаҳзаи ман ҳақро набинам ва маҳҷӯб бошам тоъати ндормш . »

ذوالنون گوید، رحمه اللّه: روزی در مصر می‌گذشتم. کودکانی را دیدم که سنگ بر جوانی می‌انداختند. گفتم: «از وی چه می‌خواهید؟» گفتند: «دیوانه است.» گفتم: «چه علامت دیوانگی بر وی پدید می‌آید؟» گفتند: «میگوید که: من خداوند را می‌بینم.» گفتم: «ای جوانمرد، این تو می‌گویی یا بر تو می‌گویند؟» گفتا: «نه، که من می‌گویم؛ که اگر یک لحظه من حق را نبینم و محجوب باشم طاعت ندارمش.»

Аммо ин ҷои қавмиро ғалатӣ афтодааст аз аҳли ин қисса , мепиндоранд ки руяти қулӯбу мшоҳдт аз ваҷҳи сӯратӣ буд ки андари дили ваҳми мари онро исбот кунад андари ҳоли зикр ва ё фикр ва ин ташбеҳи маҳз буду залолати ҳувайдо ; аз он чаҳ худованди таъолиро андоза нест то андари дил ба ваҳм андоза гирад , ё ақл бар кайфияти вай матлаъ шавад . Ҳарчӣ мавҳум буд аз ҷинси ваҳм буд ва ҳарчӣ маъқӯл аз ҷинси ақлу ваии таъолӣу тақаддуси мҷонс аҷнос несту латоифу ксоиФи ҷумлаи ҷинси икдгрнди андари маҳали мзодти эшон мари як дигарро ; аз он чаҳ андари таҳқиқи тавҳиди зиди ҷинс буд андари ҷанби қадим ; ки аздод муҳаддисанду ҳаводиси як ҷинсанд . Таъолии аллоҳи ани злку ъмои иқўли алзолмўн .

اما این‌جا قومی را غلطی افتاده است از اهل این قصه، می‌پندارند که رؤیت قلوب و مشاهدت از وجهِ صورتی بود که اندر دل وهم مر آن را اثبات کند اندر حال ذکر و یا فکر و این تشبیه محض بود و ضلالت هویدا؛ از آن‌چه خداوند تعالی را اندازه نیست تا اندر دل به وهم اندازه گیرد، یا عقل بر کیفیت وی مطلع شود. هرچه موهوم بود از جنس وهم بود و هرچه معقول از جنس عقل و وی تعالی و تقدس مجانس اجناس نیست و لطایف و کثایف جمله جنس یکدگرند اندر محل مُضادّت ایشان مر یک‌دیگر را؛ از آن‌چه اندر تحقیق توحید ضد جنس بود اندر جنب قدیم؛ که اضداد محدَث‌اند و حوادث یک جنس‌اند. تعالی اللّهُ عن ذلک و عمّا یقولُ الظّالمون.

Пас мшоҳдти андари дунё чун руят буд андари уқбо . Чун ба иттифоқу иҷмоъи ҷумлаи саҳобаи андари уқбои руяти раво буд , андари дунё низ мшоҳдти раво буд . Пас фарқ набошад миёни мухбирӣ ки аз руяти уқбо хабар диҳаду миёни мухбирӣ ки аз мшоҳдти дунё хабар диҳад . Ва ҳар ки хабар диҳад аз ин ду маънӣ ба иҷозат хабар диҳад на ба даъвӣ ; яъне гуяд ки дидорўи мшоҳдти раво буд ва нагӯяд ки маро дидор ҳаст ; аз он чаҳ мшоҳдти сифати сар буду хабар додани иборати зиён ва чун зиёнро аз сари хабар буд то иборат кунад ин мшоҳдт набошад ки даъвӣ буд ; аз он чаҳ чизе ки ҳақиқати он андари уқули саботи наёбади забон аз он чигуна иборат кунад ? ало ба маънии ҷавоз ; « лأни алмшоҳдаҳи қусӯри аллсони бҳзўри алҷанон . » пас сукутро дараҷаи бартар аз нутқ бошад ; аз он чаҳ сукути аломати мшоҳдт буду нутқи нишони шаҳодат ва бисёр фарқ бошад миёни шаҳодат бар чизеу миёни мшоҳдти чизе ва аз он буд ки пайғамбари слии аллоҳи алайҳу силами андари дараҷаи қурбу маҳали аъло ки ҳақи таъолии вайро бидон махсӯси гардонида буд « лоأҳсии сноءи алейк » гуфт ; яъне ман санои туро аҳсо натавонам кард ; аз он чаҳ андари мшоҳдт буду мшоҳдти андари дараҷаи дӯстии ягонагӣ буду андари ягонагии иборати бегонагӣ буд . Онгоҳ гуфт : « анати комаи أснити алии нФск . Ту онӣ ки брхўд сано гуфтае » ; яъне ин ҷо гуфта ту , гуфта ман бошаду санои ту , санои ман . ЗФонро аҳл он надорам ки аз ҳоли ман иборат кунаду баёнро мустаҳаққ набинам ки ҳоли маро зоҳир кунад .

پس مشاهدت اندر دنیا چون رؤیت بود اندر عقبی. چون به اتفاق و اجماع جملهٔ صحابه اندر عقبی رؤیت روا بود، اندر دنیا نیز مشاهدت روا بود. پس فرق نباشد میان مُخبری که از رؤیت عقبی خبر دهد و میان مخبری که از مشاهدت دنیا خبر دهد. و هر که خبر دهد از این دو معنی به اجازت خبر دهد نه به دعوی؛ یعنی گوید که دیدارو مشاهدت روا بود و نگوید که مرا دیدار هست؛ از آن‌چه مشاهدت صفت سرّ بود و خبر دادن عبارت زیان و چون زیان را از سرّ خبر بود تا عبارت کند این مشاهدت نباشد که دعوی بود؛ از آن‌چه چیزی که حقیقت آن اندر عقول ثبات نیابد زبان از آن چگونه عبارت کند؟ الّا به معنی جواز؛ «لأنَّ المشاهَدَةَ قُصورُ اللِّسانِ بحضورِ الجَنان.» پس سکوت را درجه برتر از نطق باشد؛ از آن‌چه سکوت علامت مشاهدت بود و نطق نشان شهادت و بسیار فرق باشد میان شهادت بر چیزی و میان مشاهدت چیزی و از آن بود که پیغمبر صلّی اللّه علیه و سلّم اندر درجهٔ قرب و محل اعلی که حق تعالی وی را بدان مخصوص گردانیده بود «لاأحصی ثناءُ علیک» گفت؛ یعنی من ثنای تو را احصا نتوانم کرد؛ از آن‌چه اندر مشاهدت بود و مشاهدت اندر درجهٔ دوستی یگانگی بود و اندر یگانگی عبارت بیگانگی بود. آنگاه گفت: «انتَ کما أثنیتَ عَلی نَفْسِکَ. تو آنی که برخود ثنا گفته‌ای»؛ یعنی این‌جا گفتهٔ تو، گفتهٔ من باشد و ثنای تو، ثنای من. زفان را اهل آن ندارم که از حال من عبارت کند و بیان را مستحق نبینم که حال مرا ظاهر کند.

Ва андари ин маънӣ яке гуяд :

و اندر این معنی یکی گوید:

Инаст аҳкоми мушоҳидот ба тамомӣ бар сиблати ихтисор ,у биллоҳи алъўну алтўФиқ .

این است احکام مشاهدات به‌تمامی بر سبیل اختصار، و باللّه العونُ و التّوفیقُ.