Шояд камтари китобӣ дар дунё монанди маҷмӯъаи таронаҳои хайёми таҳсин шуда , мардӯд ва манфӯр бӯда , таҳриф шуда , бӯҳтони хӯрда , маҳкӯм гардӣда , ҳаллоҷӣ шуда , шӯҳрати умумӣу дунёгир пайдо кардау билохираи ношиноси монда .

شاید کمتر کتابی در دنیا مانند مجموعهٔ ترانه‌های خیام تحسین شده، مردود و منفور بوده، تحریف شده، بهتان خورده، محکوم گردیده، حلاجی شده، شهرت عمومی و دنیاگیر پیدا کرده و بالاخره ناشناس مانده.

Агар ҳамаи китобҳоӣ ки роҷеъ ба хайёму рубоӣоташи навишта шудаи ҷамъ оварӣ шавад ташкили китобхонаи бузургиро хоҳад дод . Вале китоби рубоиётӣ ки ба исми хайём маърӯфаст ва дар дастрас ҳама мебошад маҷмӯъа Эйаст ки умуман аз ҳаштод илои ҳазор ва дивист рубоӣ кам вебяши дрбрдорд ; аммо ҳамаи онҳо тақрйбан ҷанги мағлутӣ аз афкори мухталифро ташкил медиҳанд . Ҳоло агар яке аз ин нусхаҳои рубоиётро аз рӯй тафреҳ варақ бизанем ва бихонем дарон ба афкори мутазод , ба мазмунҳои гӯногӯн ва ба мавзӯҳои қадиму ҷадид барме хӯрем ; ба таврӣ ки агар як нафари сад сол умр карда бошаду рӯзии ду мартабаи кешу маслаку ақидаи худро иваз карда бошад қодир ба гуфтани чунин афкорӣ нахоҳад буд . Мазмуни ин рубоиёт рӯй фалсафау ақоид мухталифаст аз қабил : илоҳӣ , табиӣ , даҳрӣ , сӯфӣ , хушбинӣ , бадбӣнӣ , таносухӣ , афюнӣ , бунагӣ , шаҳвати парастӣ , моддӣ , муртозӣ , ломазҳабӣ , риндӣу қлошӣ , худоӣ , воФўрӣ . . . Оё мумкинаст як нафари ин ҳамаи мароҳилу ҳолоти мухталифро паймӯда бошаду билохираи файласуфу риёзии дону мунаҷҷим ҳам бошад ? пас таклифи мо дар муқобили ин оши дарҳам ҷӯш чист ? агар ба шарҳи ҳоли хайём дар кутуби қудамои ҳам руҷӯъ букунем ба ҳамин ихтилофи назар барме хӯрем .

اگر همهٔ کتاب‌هایی که راجع به خیام و رباعیاتش نوشته شده جمع‌آوری شود تشکیل کتابخانهٔ بزرگی را خواهد داد. ولی کتاب رباعیاتی که به اسم خیام معروف است و در دسترس همه می‌باشد مجموعه‌ای است که عموماً از هشتاد الی هزار و دویست رباعی کم و بیش در بر دارد؛ اما همهٔ آن‌ها تقریباً جنگ مغلوطی از افکار مختلف را تشکیل می‌دهند. حالا اگر یکی از این نسخه‌های رباعیات را از روی تفریح ورق بزنیم و بخوانیم در آن به افکار متضاد، به مضمون‌های گوناگون و به موضوع‌های قدیم و جدید برمی‌خوریم؛ به طوری که اگر یک نفر صد سال عمر کرده باشد و روزی دو مرتبه کیش و مسلک و عقیدهٔ خود را عوض کرده باشد قادر به گفتن چنین افکاری نخواهد بود. مضمون این رباعیات روی فلسفه و عقاید مختلف است از قبیل: الهی، طبیعی، دهری، صوفی، خوشبینی، بدبینی، تناسخی، افیونی، بنگی، شهوت‌پرستی، مادی، مرتاضی، لامذهبی، رندی و قلاشی، خدایی، وافوری ... آیا ممکن است یک نفر این همه مراحل و حالات مختلف را پیموده باشد و بالاخره فیلسوف و ریاضی‌دان و منجم هم باشد؟ پس تکلیف ما در مقابل این آش درهم‌جوش چیست؟ اگر به شرح حال خیام در کتب قدما هم رجوع بکنیم به همین اختلاف نظر برمی‌خوریم.

Ин ихтилофӣаст ки ҳамеша дар атрофи афкори бузург рӯй медиҳад . Вале иштибоҳи муҳим аз он ҷои ношӣ шуда ки чунон ки бояд хайёми шинохта нашудау афсонаҳоӣ ки роҷеъ ба ӯ шойиъ кардаанд ин ашколро дар интихоби рубоиёт ӯ тавлид кардааст .

این اختلافی است که همیشه در اطراف افکار بزرگ روی می‌دهد. ولی اشتباه مهم از آن‌جا ناشی شده که چنان که باید خیام شناخته نشده و افسانه‌هایی که راجع به او شایع کرده‌اند این اشکال را در انتخاب رباعیات او تولید کرده است.

Дар ин ҷои мо наме хоҳем ба шарҳи зиндагӣ хайём бипардозем ва ё ҳадсёт ва гуфтаҳои дигаронро роҷеъ ба ӯ такрор букунем . Чун сафаҳоти ин китоб хеле маҳдӯдаст . Асоси китоби мо рӯй як мушти рубои фалсафии қарор гирифтааст ки ба исми хайём , ҳамон мунаҷҷиму риёзии дони бузурги мшҳўрост ва ё ба хато ба ӯ нисбат медиҳанд . Аммо чизе ки инкорнопазӣраст , ин рубоиёти фалсафӣ дар ҳудӯди қарни 5 ва 6 ҳиҷрӣ ба забон форсӣ гуфта шуда .

در این جا ما نمی‌خواهیم به شرح زندگی خیام بپردازیم و یا حدسیات و گفته‌های دیگران را راجع به او تکرار بکنیم. چون صفحات این کتاب خیلی محدود است. اساس کتاب ما روی یک مشت رباعی فلسفی قرار گرفته است که به اسم خیام، همان منجم و ریاضی دان بزرگ مشهور است و یا به خطا به او نسبت می‌دهند. اما چیزی که انکارناپذیر است، این رباعیات فلسفی در حدود قرن ۵ و ۶ هجری به زبان فارسی گفته شده.

То кунун қадӣмтарӣни маҷмӯъаи асил аз рубоиётӣ ки ба хайём мансӯбаст , нусха « бўдлн » аксФўрд мебошад ки дар санаи 865 дар Ширози китобат шуда . Яъне се қарни баъд аз хайёму дорои 158 рубоӣаст , вале ҳамон эроди собиқ кам вебяш ба ин нусха воридаст . Зеро рубоиёти бегона низ дар ин маҷмӯъа дида мешавад .

تا کنون قدیم‌ترین مجموعهٔ اصیل از رباعیاتی که به خیام منسوب است، نسخهٔ «بودلن» آکسفورد می‌باشد که در سنهٔ ۸۶۵ در شیراز کتابت شده. یعنی سه قرن بعد از خیام و دارای ۱۵۸ رباعی است، ولی همان ایراد سابق کم‌وبیش به این نسخه وارد است. زیرا رباعیات بیگانه نیز در این مجموعه دیده می‌شود.

Фитзи ҷаролд ки на танҳо мутарҷими рубоиёт хайём бӯда , балки аз рӯҳи файласуфи бузург низ мулҳам бӯдааст , дрмҷмўъаҳи худ баъзе рубоиётӣ оварда ки нисбати онҳо ба хайём ҷоиз нест . Қизовати Фитзи ҷаролди муҳимтар аз ағлаби шарҳ ҳолотӣаст ки роҷеъ ба хайём дар кутуби қадим дида мешавад ; чун бо завқу шомаи худаш беҳтари рубоиёти аслии хайёмро ташхис дода то николаи мутарҷими фаронсавии рубоиёти хайём ки ӯро ба назари як шоири сӯфии дида ва муътақидаст ки хайёми ишқу алуҳиятро ба либоси шаробу соқӣ нишон медиҳад , чунон ки аз ҳамон тарҷумаи мағлут ӯ шахс бо завқи дайгарӣ монанди рнони хайёми ҳақиқиро шинохтааст .

فیتز جرالد که نه تنها مترجم رباعیات خیام بوده، بلکه از روح فیلسوف بزرگ نیز ملهم بوده است، در مجموعهٔ خود بعضی رباعیاتی آورده که نسبت آن‌ها به خیام جایز نیست. قضاوت فیتز جرالد مهم‌تر از اغلب شرح حالاتی است که راجع به خیام در کتب قدیم دیده می‌شود؛ چون با ذوق و شامهٔ خودش بهتر رباعیات اصلی خیام را تشخیص داده تا نیکلا مترجم فرانسوی رباعیات خیام که او را به نظر یک شاعر صوفی دیده و معتقد است که خیام عشق و الوهیت را به لباس شراب و ساقی نشان می‌دهد، چنان که از همان ترجمهٔ مغلوط او شخص با ذوق دیگری مانند رنان خیام حقیقی را شناخته است.

Қадимтарин китобӣ ки аз хайёми исмӣ ба миён овардау нависандаи он ҳам аср хайём бӯда ва худашро шогирд ва яке аз дӯстони иродатманди хайём муаррифӣ мекунад ва бо эҳтиром ҳарчӣ тамомтар исм ӯро май барад , Низомии арӯзии муаллиф « чҳормқолаҳ »аст . Вале ӯ хайёмро дар радифи мунаҷҷимин зикр мекунаду исмӣ аз рубоиёт ӯ намеоварад . Китоби дайгарӣ ки муаллифи он иддао дорад дар айёми туфулият ( 507 ) дар маҷлиси дарси хайёми мушарраф шуда « таърихи Байҳақ » [ дар асли китоб « таърихи Байҳақӣ »аст ки ғалат ошкораст . ] ва « ттмаҳи сўони алҳкмаҳ » нигориши Абулҳасан Байҳақӣ мебошад ки тақрйбан дрснаҳи 562 таълӣф шуда . ӯ низ аз хайёми чизи муҳиммӣ ба даст намедиҳад . Фақат унвон ӯро мегуяд ки : « дастур , файласуфу ҳаҷа алҳақ » номида май шуда ! падарон ӯ ҳама Найшобӯрӣ бӯдаанд , дар улӯму ҳикмати толӣ Абӯали бӯда вале шахсан одамии хушк ,у бдхлқ ва кам ҳавсила бӯда . Чанд китоб аз осор ӯ зикр мекунад ва фақат маълум мешавад ки хайёми илова бар риёзиёту нуҷум дар тибу луғату фиқҳу таърих низ даст дошта ва маърӯф бӯдааст . Вале дарони ҷои ҳам исмӣ аз ашъор хайём намеояд гуё таронаҳои хайём дар замони ҳётш ба воситаи таассуби мардум махфӣ бӯдау тадвин нашуда ва танҳо байни як даста аз дӯстони ҳамрангу самимӣ ӯ шӯҳрат дошта ва ё дар ҳошияи ҷангҳоу кутуби ашхоси бозавқ ба тавр қалам андоз чанд рубоӣ аз ӯ забт шуда , ва пас аз маргаш мунташир гардӣда ки доғи ломазҳабӣу гумроҳӣ рӯйиш гузоштаанд ва баъдҳо бо изофати муқаллидину душманон ӯ ҷамъоварӣ шуда . Инъикоси рубоиёт ӯро дар китоб « мрсодолъбод » хоҳем дид .

قدیم‌ترین کتابی که از خیام اسمی به میان آورده و نویسندهٔ آن هم‌عصر خیام بوده و خودش را شاگرد و یکی از دوستان ارادتمند خیام معرفی می‌کند و با احترام هر چه تمام‌تر اسم او را می‌برد، نظامی عروضی مؤلف «چهار مقاله» است. ولی او خیام را در ردیف منجمین ذکر می‌کند و اسمی از رباعیات او نمی‌آورد. کتاب دیگری که مؤلف آن ادعا دارد در ایام طفولیت (۵۰۷) در مجلس درس خیام مشرف شده «تاریخ بیهق» [در اصل کتاب «تاریخ بیهقی» است که غلط آشکار است] و «تتمهٔ صوان‌الحکمة» نگارش ابوالحسن بیهقی می‌باشد که تقریباً در سنهٔ ۵۶۲ تألیف شده. او نیز از خیام چیز مهمی به دست نمی‌دهد. فقط عنوان او را می‌گوید که: «دستور، فیلسوف و حجة‌الحق» نامیده می‌شده! پدران او همه نیشابوری بوده‌اند، در علوم و حکمت تالی ابوعلی بوده ولی شخصاً آدمی خشک و بدخلق و کم‌حوصله بوده. چند کتاب از آثار او ذکر می‌کند و فقط معلوم می‌شود که خیام علاوه بر ریاضیات و نجوم در طب و لغت و فقه و تاریخ نیز دست داشته و معروف بوده است. ولی در آن جا هم اسمی از اشعار خیام نمی‌آید گویا ترانه‌های خیام در زمان حیاتش به واسطهٔ تعصب مردم مخفی بوده و تدوین نشده و تنها بین یک‌ دسته از دوستان هم‌رنگ و صمیمی او شهرت داشته و یا در حاشیهٔ جُنگ‌ها و کتب اشخاص باذوق به طور قلم‌انداز چند رباعی از او ضبط شده، و پس از مرگش منتشر گردیده که داغ لامذهبی و گمراهی رویش گذاشته‌اند و بعدها با اضافات مقلدین و دشمنان او جمع آوری شده. انعکاس رباعیات او را در کتاب «مرصاد العباد» خواهیم دید.

Аввалин китобӣ ки дар он аз хайём шоир гуфт вгў мешавад китоб « хридҳолқср » таълӣфи ъмодолдини котиби исфаҳонӣ ба забон арабӣаст ки дар 572 яъне қариби 50 соли баъд аз марги хайёми навишта шудау муаллифи он хайёмро дар зумраи шуъарои хуросони номи бардау тарҷумаи ҳол ӯро овардааст .

اولین کتابی که در آن از خیام شاعر گفت‌وگو می‌شود کتاب «خریدة القصر» تألیف عمادالدین کاتب اصفهانی به زبان عربی است که در ۵۷۲ یعنی قریب ۵۰ سال بعد از مرگ خیام نوشته شده و مؤلف آن خیام را در زمرهٔ شعرای خراسان نام برده و ترجمهٔ حال او را آورده است.

Китоби дайгарӣ ки хайёми шоирро таҳт мутолиа оварда « мирсоди алъбод » таълӣфи наҷми аддӣн розӣ мебошад ки дар санаи 610 - 621 ( ҳиҷрӣ ) таълӣф шуда . Ин китоби васиқа бузургӣаст зеро нависандаи он сӯфӣ мутаъассибӣ бӯда ва аз ин лиҳоз ба ақоиди хайём ба назар бутлон нагиристау нисбати фалсафӣу даҳрӣу табиӣ ба ӯ медиҳад ва мегуяд :

کتاب دیگری که خیام شاعر را تحت مطالعه آورده «مرصاد‌العباد» تألیف نجم‌الدین رازی می‌باشد که در سنه ۶۱۰ - ۶۲۱ (هجری) تألیف شده. این کتاب وثیقهٔ بزرگی است زیرا نویسندهٔ آن صوفی متعصبی بوده و از این لحاظ به عقاید خیام به نظر بطلان نگریسته و نسبت فلسفی و دهری و طبیعی به او می‌دهد و می‌گوید:

( си 18 ) « . . . Ки самараи назар имонасту самараи қадами ирфон . Фалсафӣу даҳрӣу табоиъӣ аз ин ду мақом маҳрӯманд ва сар гашта ва гум гаштаанд . Яке аз фузало ки ба назд нобӣноён ба фазлу ҳикмат ва киёст маърӯф ва машҳураст ва он умр хайёмаст , аз ғояти ҳайрату залолати ин байтро мегуяд , рубоӣ :

(ص ۱۸) « ... که ثمرهٔ نظر ایمان است و ثمرهٔ قدم عرفان. فلسفی و دهری و طبایعی از این دو مقام محروم‌اند و سر گشته و گم‌گشته‌اند. یکی از فضلا که به نزد نابینایان به فضل و حکمت و کیاست معروف و مشهور است و آن عمر خیام است، از غایت حیرت و ضلالت این بیت را می‌گوید، رباعی:

Дар доирае комдн ва рафтани мост , онро на бдоит , на ниҳоят пайдост ; кас меназанад дамии дарин олами рост , кин омадан аз куҷо ва рафтан ба куҷост !

در دایره‌ای کامدن و رفتن ماست،آن را نه بدایت، نه نهایت پیداست؛کس می‌نزند دمی درین عالم راست،کین آمدن از کجا و رفتن به کجاست!

Рубоӣ : доранда чаҳ таркиб табоиъ орост . Боз аз чаҳ сабаб фикандаш андар кам вкост ?гар зишт омад ин сувар , айби крост ? вар нек омад , харобӣ аз баҳр чаҳ хост ? »

رباعی:دارنده چو ترکیب طبایع آراست.باز از چه سبب فکندش اندر کم‌وکاست؟گر زشت آمد این صور، عیب کراست؟ور نیک آمد، خرابی از بهر چه خاست؟»

( си 227 ) « . . . Аммо он чаҳ ҳикмат дар миронидни баъд аз ҳаёт ва дар зинда кардани баъд аз мамот чаҳ буд , то ҷавоб ба он саргаштаи ғофилу гуми кушта отил мегуяд : « доранда чу таркиб табоиъ орост . . . »

(ص ۲۲۷) «... اما آن‌چه حکمت در میرانیدن بعد از حیات و در زنده کردن بعد از ممات چه بود، تا جواب به آن سرگشتهٔ غافل و گم‌کشتهٔ عاطل می‌گوید:«دارنده چو ترکیب طبایع آراست ...»

Қизовати ин шахси арзиши махсӯсӣ дар шносонидни фикру фалсафа хайём дорад . Муаллифи сӯфии машраб аз неши забону фӯҳши нисбат ба хайёми худ дорӣ накардааст . Албата ба воситаи наздик бӯдани замон , аз ҳар ҷиҳати муаллифи мазбӯри ошнотар ба зиндагӣу афкору осор хайём бӯда ,у ақидаи худро дар бора ӯ иброз мекунад . Оё ин худ далел кофӣ нест ки хайём на танҳо сӯфӣу мазҳабии набӯда , балки бар акси яке аздшмнони тарсноки ин фирқа ба шумор май омада ?

قضاوت این شخص ارزش مخصوصی در شناسانیدن فکر و فلسفهٔ خیام دارد. مؤلف صوفی‌مشرب از نیش زبان و فحش نسبت به خیام خود‌داری نکرده‌است. البته به واسطهٔ نزدیک بودن زمان، از هر جهت مؤلف مزبور آشنا‌تر به زندگی و افکار و آثار خیام بوده، و عقیدهٔ خودرا در بارهٔ او ابراز می‌کند. آیا این خود دلیل کافی نیست که خیام نه تنها صوفی و مذهبی نبوده، بلکه بر عکس یکی ازدشمنان ترسناک این فرقه به شمار می‌آمده؟

Асноди дигар дар баъзе аз кутуби қудамо монанди , нзҳаҳи алорўоҳ , таърихи алҳкмоء , осори алблод , фирдавси алтўориху ғайра дарбора хайём вуҷӯд дорад ки ағлаб иштибоҳ олуд ва сохтагӣаст . Ва аз рӯй таассуб ва ё афсонаҳои маҷъӯли навишта шудау робита хеле давр бо хайём ҳақиқӣ дорад . Мо дар ӣнҷои маҷоли интиқоди онҳоро надорем .

اسناد دیگر در بعضی از کتب قدما مانند، نزهة‌الارواح، تاریخ‌الحکماء، آثار‌البلاد، فردوس‌التواریخ و غیره دربارهٔ خیام وجود دارد که اغلب اشتباه‌آلود و ساختگی است. و از روی تعصب و یا افسانه‌های مجعول نوشته‌شده و رابطهٔ خیلی دور با خیام حقیقی دارد. ما در اینجا مجال انتقاد آن‌ها را نداریم.

Танҳо санади муҳиммӣ ки аз рубоиёти аслии хайём дар даст мебошад , иборатаст аз рубоиёти сездаҳ гона « мӯниси алоҳрор » ки дар санаи 741 ҳиҷрии навишта шуда , ва дар хотимаи китоби рубоиёти равзани истинсоху дрбрлини чоп шуда ( руҷӯъ шавад ба нумарот : 8 , 10 , 27 , 29 , 41 , 45 , 59 , 62 , 64 , 67 , 93 , 115 , 127 ) рубоиёти мазбӯри илова бар қидмати торихӣ , рӯҳу фалсафау тарзи нигориши хайёми дуруст ҷавр меоянду интиқоди муаллиф « мирсоди алъбод » ба онҳо низ воридаст . Пас дросолти ин сездаҳ рубои вдўи рубоӣ « мирсоди алъбод » ки яке аз онҳо дар ҳар ду такрор шуда ( нумраи 10 ) шаккӣ боқӣ намемонаду Зимнан маълум мешавад ки гӯяндаи онҳо як фалсафаи мустақилу тарзи фикру услуб муайян дошта , ва нишон медиҳад ки мо бо файласуфии моддӣу табиӣ сарукор дорем . Аз ин рӯ бо камол итмӣнон метавонем ин рубоиёти чаҳордаҳи гонаро аз худ шоир бидонем ва онҳоро калиду маҳаки шиносои рубоиёти дигари хайёми қарори бидиҳем .

تنها سند مهمی که از رباعیات اصلی خیام در دست می‌باشد، عبارت است از رباعیات سیزده‌گانهٔ «مونس‌الاحرار» که در سنهٔ ۷۴۱ هجری نوشته‌شده، و در خاتمهٔ کتاب رباعیات روزن استنساخ و دربرلین چاپ شده (رجوع شود به نمرات: ۸، ۱۰،۲۷، ۲۹، ۴۱، ۴۵، ۵۹، ۶۲، ۶۴، ۶۷، ۹۳، ۱۱۵، ۱۲۷) رباعیات مزبور علاوه بر قدمت تاریخی، روح و فلسفه و طرز نگارش خیام درست جور می‌آیند و انتقاد مؤلف «مرصاد‌العباد» به آن‌ها نیز وارد است. پس دراصالت این سیزده رباعی ودو رباعی «مرصاد‌العباد» که یکی از آن‌ها در هر دو تکرار شده (نمرهٔ ۱۰) شکی باقی نمی‌ماند و ضمناً معلوم می‌شود که گویندهٔ آن‌ها یک فلسفهٔ مستقل و طرز فکر و اسلوب معین داشته، و نشان می‌دهد که ما با فیلسوفی مادی و طبیعی سروکار داریم. از این رو با کمال اطمینان می‌توانیم این رباعیات چهارده‌گانه را از خود شاعر بدانیم و آن‌ها را کلید و محک شناسایی رباعیات دیگر خیام قرار بدهیم.

Аз ин қарори чаҳордаҳи рубои мазкӯри санади асосии ин китоб хоҳад буд , ва дар ин сӯрат ҳар рубоӣ ки як калима ва ё кинояи машкӯку сӯфӣ машраб дошт , нисбати он ба хайём ҷоиз нест . Вале мушкили дайгарӣ ки бояд ҳали бишавад инаст ки мегӯйанд хайём ба иқтизои син , чандини бори афкору ақоидаши иваз шуда , дар ибтидои лоуболӣу шароби хору кофар ва муртад бӯдау охири умри саодати рафиқ ӯ шудаи роҳӣ ба сӯии худо пайдо кардау шабӣ рӯй маҳтобии машғӯли бода гусорӣ бӯда ; ногоҳ боди тундӣ вазидан мегираду кӯзаи шароб рӯй замин меуфтад ва мешаканд . Хайём барошуфта ба худо мегуяд :

از این قرار چهارده رباعی مذکور سند اساسی این کتاب خواهد بود، و در این صورت هر رباعی که یک کلمه و یا کنایهٔ مشکوک و صوفی‌مشرب داشت، نسبت آن به خیام جایز نیست. ولی مشکل دیگری که باید حل بشود این است که می‌گویند خیام به اقتضای سن، چندین بار افکار و عقایدش عوض شده، در ابتدا لاابالی و شراب‌خوار و کافر و مرتد بوده و آخر عمر سعادت رفیق او شده راهی به سوی خدا پیدا کرده و شبی روی مهتابی مشغول باده‌گساری بوده؛ ناگاه باد تندی وزیدن می‌گیرد و کوزهٔ شراب روی زمین می‌افتد و می‌شکند. خیام برآشفته به خدا می‌گوید:

Абриқ май марои шикастии рабӣ , бар ман дар айшро бибастӣ , ман мехӯрам ва ту мекунӣ бади мастӣ ? хокам ба даҳани магари ту мастии рабӣ ?

اِبریقِ می مرا شکستی رَبّی،بر من درِ عیش را ببستی ربی، من میْ خورم و تو می‌کنی بد‌ مستی؟خاکم به دهن مگر تو مستی ربی؟

Худо ӯро ғазаб мекунад , фавран сӯрати хайём сиёҳ мешаваду хайём дубора мегуяд :

خدا او را غضب می‌کند، فوراً صورت خیام سیاه می‌شود و خیام دوباره می‌گوید:

Нокардаи гуноҳ дар ҷаҳон кист ? бигӯ , он кас ки гунаҳ накарда чун зист ? бигӯ ; ман бад кунам ва ту бади мукофоти диҳӣ ! пас фарқи миёни ман ва ту чист ? бигӯ .

ناکرده گناه در جهان کیست؟ بگو،آن‌کس که گنه نکرده چون زیست؟ بگو؛من بد کنم و تو بد مکافات دهی!پس فرق میان من و تو چیست؟ بگو.

Худои ҳам ӯро мебахшаду рӯйиш дарахшидан мегирад ,у қалбаш равшан мешавад . Баъд мегуяд : « худоёи маро ба сӯй худат бихон ! » он вақти мурғи рӯҳ аз баданаш парвоз мекунад !

خدا هم او را می‌بخشد و رویش درخشیدن می‌گیرد، و قلبش روشن می‌شود. بعد می‌گوید: «خدایا مرا به سوی خودت بخوان!» آن وقت مرغ روح از بدنش پرواز می‌کند!

Ин ҳикояти мӯъҷизи осои музҳики бадтар аз фӯҳшҳои наҷми аддӣни розӣ ба мақоми хайём тавҳин мекунад ,у афсонаи бачагона Эйаст ки аз рӯй ношӣгарӣ ба ҳам бофтаанд . Оё метавонем бигӯеми гӯяндаи он чаҳордаҳи рубои муҳками фалсафӣ ки бо ҳазор захми забону неши хндҳои тмсхромизши дунёу моФиҳоишро даст андохта , дар охири умри ашк май резад ва аз ҳамон худоӣ ки маҳкӯм карда ба забони луғоти охундии истиғоса май талабад ? шояд як нафар аз пайравону дӯстони шоир барои нигаҳдории ин ганҷи гаронбаҳо , ин ҳикоятро сохта то агар касе ба рубоиёти тунд ӯ бархӯрд ба назари афв ва бахшоиш бигӯянда он нигоҳ кунаду барояш омурзиш бихоҳад !

این حکایت معجز‌آسای مضحک بدتر از فحش‌های نجم‌الدین رازی به مقام خیام توهین می‌کند، و افسانهٔ بچگانه‌ای است که از روی ناشیگری به‌هم بافته‌اند. آیا می‌توانیم بگوییم گویندهٔ آن چهارده رباعی محکم فلسفی که با هزار زخم زبان و نیش‌خندهای تمسخرآمیزش دنیا و مافیهایش را دست انداخته، در آخر عمر اشک می‌ریزد و از همان خدایی که محکوم کرده به زبان لغات آخوندی استغاثه می‌طلبد؟ شاید یک نفر از پیروان و دوستان شاعر برای نگهداری این گنج گرانبها، این حکایت را ساخته تا اگر کسی به رباعیات تند او برخورد به نظر عفو و بخشایش بگویندهٔ آن نگاه کند و برایش آمرزش بخواهد!

Афсонаи дайгарӣ шӯҳрат дорад ки баъд аз марги хайёми модараши доим барои ӯ аз даргоҳи худои талаб омурзиш мекардау аҷз ва лоба менамӯда , рӯҳи хайём дар хоб ба ӯ зоҳир мешавад ва ин рубоиро мегуяд :

افسانهٔ دیگری شهرت دارد که بعد از مرگ خیام مادرش دایم برای او از درگاه خدا طلب آمرزش می‌کرده و عجز و لابه می‌نموده، روح خیام در خواب به او ظاهر می‌شود و این رباعی را می‌گوید:

эй сӯхтаи сӯхта сӯхтанӣ , эй оташи дӯзах аз ту афрӯхтанӣ ; токии гӯйӣ ки бар умр раҳмат кун ? ҳақро ту куҷо ба раҳмати омухтанӣ ?

ای سوختهٔ سوختهٔ سوختنی،ای آتش دوزخ از تو افروختنی؛تاکی گویی که بر عُمَر رحمت کن؟حق را تو کجا به رحمت آموختنی؟

Бояд иқрор кард ки табъи хайём дар он дунё хеле пас рафта ки ин рубои охундии музахрафро бигӯед . Аз ин қабили афсонаҳо дар бораи хайём зиёдаст ки қобил зикр нест , ва агар ҳамаи онҳо ҷамъоварӣ бишавади китоб музҳикӣ хоҳад шуд . Фақат чизе ки муҳимаст ба ин нукта барме хӯрем ки таъсири фикри олии хайём дар як муҳӣти пасту мутаъассиби хурофоти параст чаҳ бӯда , ва моро дар шиносоӣ ӯ беҳтар роҳнамоӣ мекунад . Зеро қизовати авом ва мутасаввифину шуъарои дараҷаи сеюму чаҳорум ки ба ӯ ҳамла кардаанд аз замон хеле қадими шурӯ шуда , ва ҳамин иллати махлӯт шудани рубоиёт ӯро бо афкори мутазод ба даст медиҳад касоне ки манофеи худро аз афкори хайёми дрхтр медидаанд то чаҳ андоза дар хароб кардани фикр ӯ кӯшидаанд .

باید اقرار کرد که طبع خیام در آن دنیا خیلی پس رفته که این رباعی آخوندی مزخرف را بگوید. از این قبیل افسانه‌ها در بارهٔ خیام زیاد است که قابل ذکر نیست، و اگر همهٔ آن‌ها جمع آوری بشود کتاب مضحکی خواهد شد. فقط چیزی که مهم است به این نکته برمی‌خوریم که تأثیر فکر عالی خیام در یک محیط پست و متعصب خرافات‌پرست چه بوده، و ما را در شناسایی او بهتر راهنمایی می‌کند. زیرا قضاوت عوام و متصوفین و شعرای درجهٔ سوم و چهارم که به او حمله کرده‌اند از زمان خیلی قدیم شروع شده، و همین علت مخلوط شدن رباعیات او را با افکار متضاد به دست می‌دهد کسانی که منافع خود را از افکار خیام درخطر می‌دیده‌اند تا چه اندازه در خراب کردن فکر او کوشیده‌اند.

Вале мо аз рӯй рубоиёти худ хайёми нишон хоҳем дод ки фикру маслак ӯ тақрйбан ҳамеша як ҷавр бӯда ва аз ҷавонӣ то перии шоири пайрави як фалсафаи муайян ва мушаххас бӯда ва дар афкор ӯ камтарини тазалзул рух надода . Ва камтарини фикри надомату пушаймонӣ ё тавба аз хотираш нагузаштааст .

ولی ما از روی رباعیات خود خیام نشان خواهیم داد که فکر و مسلک او تقریباً همیشه یک‌جور بوده و از جوانی تا پیری شاعر پیرو یک فلسفهٔ معین و مشخص بوده و در افکار او کمترین تزلزل رخ نداده. و کمترین فکر ندامت و پشیمانی یا توبه از خاطرش نگذشته‌است.

Дар ҷавонии шоир бо таъаҷҷуб аз худаш май пурсад ки чеҳраи пардози азал барои чаҳ ӯро дуруст карда . Тарзи саволи он қадари табиӣ ки фикри амиқиро бирасонад , махсӯс хайёмаст :

در جوانی شاعر با تعجب از خودش می‌پرسد که چهره‌پرداز ازل برای چه او را درست کرده. طرز سؤال آن‌قدر طبیعی که فکر عمیقی را برساند، مخصوص خیام است:

Ҳарчанд ки ранг ва рӯй зебост маро , чун лолаи рух ва чу сарв болост маро ; маълум нашуд ки дар тарабхонаи хок , наққоши азали баҳр чаҳ орост маро !

هرچند که رنگ و روی زیباست مرا،چون لاله رخ و چو سرو بالاست مرا؛ معلوم نشد که در طربخانهٔ خاک،نقّاشِ اَزَل بهرِ چه آراست مرا!

Аз ибтидои ҷавонии зиндагиро талху ногувор май дидау доруии дардҳои худро дар шароби талх май ҷуста :

از ابتدای جوانی زندگی را تلخ و ناگوار می‌دیده و داروی دردهای خودرا در شراب تلخ می‌جسته:

Имрӯз ки навбати ҷавонӣ манаст , май нӯшам аз он ки Комронӣ манаст ; айбам макунед , гарчи талхаст хушаст . Талхаст , чаро ки зиндагонӣ манаст .

امروز که نوبت جوانی من است،می نوشم از آن که کامرانی من است؛عیبم مکنید، گرچه تلخ است خوش است.تلخ است، چرا که زندگانی من است.

Дар ин рубои афсӯс рафтани ҷавониро мехӯрд : афсӯс ки номаи ҷавонӣ тай шуд ! ваон тозаи баҳори зиндагонӣ дай шуд ! ҳоле ки варои ном ҷавонӣ гуфтанд , маълум нашуд ӯ ки кӣ омад ва кӣ шуд !

در این رباعی افسوس رفتن جوانی را می‌خورد:افسوس که نامهٔ جوانی طی شد!وان تازه‌بهار زندگانی دی شد!حالی که ورا نام جوانی گفتند،معلوم نشد او که کی آمد و کی شد!

Шоир бо дасти ларзону мӯии сипеди қасд бода мекунад . Агар ӯ муътақид ба зиндагии беҳтарии дрднёии дигар буд , албата азҳорндомт мекард то бақияи айшу нӯшҳои худро ба ҷаҳони дигрмҳўли бикунад . Ин рубои комилани таъассуфи як файласуфи моддиро нишон медиҳад ки дар охирин дақоиқи зиндагии сояи маргро даркинори худ мебинад ва мехоҳад ба худаш таслият бидиҳад вале на бо афсонаҳои мазҳабӣ ,у таслияти худро дар ҷоми шароби ҷуст ваҷу мекунад :

شاعر با دست لرزان و موی سپید قصد باده می‌کند. اگر او معتقد به زندگی بهتری دردنیای دیگر بود، البته اظهارندامت می‌کرد تا بقیهٔ عیش و نوش‌های خودرا به جهان دیگرمحول بکند. این رباعی کاملاً تأسف یک فیلسوف مادی را نشان می‌دهد که در آخرین دقایق زندگی سایهٔ مرگ را درکنار خود می‌بیند و می‌خواهد به خودش تسلیت بدهد ولی نه با افسانه‌های مذهبی، و تسلیت خودرا در جام شراب جست‌وجو می‌کند:

Ман домани зуҳду тавба тай хоҳам кард , бо мӯии сипед , қасд мехоҳам кард , паймонаи умри ман ба ҳафтод расед , ин дам накунам нишот кӣ хоҳам кард ?

من دامن زهد و توبه طی خواهم‌کرد،با موی سپید، قصد می ‌خواهم‌کرد،پیمانهٔ عُمْرِ من به هفتاد رسید،این دم نکنم نشاط کی خواهم‌کرد؟

Агар дуруст диққат букунем хоҳем дид ки тарзи фикр , сохтимону забони вФлсФаҳи гӯяндаи ин чаҳор рубоӣ ки дрмроҳли мухталиф зиндагӣ гуфта шуда якеаст , пас метавонем ба таври сариҳи бигӯем ки хайём аз сини шабоб то мавқеи марги моддӣ , бади байн ва рибӣ бӯда ( ва ё фақат дар рубоӣоташи ин тавр менамӯда ) ва як лаҳн трождик дорад ки ба ғайр аз гӯяндаи ҳамон рубоиёти чаҳордаҳи гонаи собиқи кас дайгарӣ наметавонад гуфта бошад ,у қиёфаи адабӣу фалсафӣ ӯ ба таври куллӣ тағйир накардааст . Фақат дар охири умр бо як ҷабр яъс олудӣ ҳаводиси тғиирнопзири даҳрро талаққӣ намӯдау бадбӣнӣ ки зоҳиран хуши бинӣ ба назар меояд иттихоз мекунад .

اگر درست دقت بکنیم خواهیم دید که طرز فکر، ساختمان و زبان وفلسفهٔ گویندهٔ این چهار رباعی که درمراحل مختلف زندگی گفته‌شده یکی است، پس می‌توانیم به طور صریح بگوییم که خیام از سن شباب تا موقع مرگ مادی، بد بین و ریبی بوده ( و یا فقط در رباعیاتش این‌طور می‌نموده ) و یک لحن تراژدیک دارد که به غیر از گویندهٔ همان رباعیات چهارده‌گانهٔ سابق کس دیگری نمی‌تواند گفته‌باشد، و قیافهٔ ادبی و فلسفی او به طور کلی تغییر نکرده‌است. فقط در آخر عمر با یک جبر یأس‌آلودی حوادث تغییرناپذیر دهر را تلقی نموده و بدبینی که ظاهراً خوش‌بینی به نظر می‌آید اتخاذ می‌کند.

Ба таври хулоса , ин таронаҳои чаҳор мисроъӣ кам ҳаҷму пурмаънӣ агар даҳ тоӣ аз онҳо ҳам барои мо боқӣ мемонад , бозҳам май тавонистеми бифаҳмем ки гӯяндаи ин рубоиёт дар муқобили масойили муҳими фалсафӣ чаҳ равия эйро дар пеши гирифта ва май тавонистеми тарзи фикр ӯро ба даст биоварем . Лиҳозои азрўии мизони фавқ , мо метавонем рубоиётӣ ки мансӯб ба хайёмаст аз миёни ҳарҷи вмрҷи рубоиёти дигарон берун биоварем . Вале оё ин кор осонаст ?

به طور خلاصه، این ترانه‌های چهار مصراعی کم‌حجم و پرمعنی اگر ده‌تای از آن‌ها هم برای ما باقی می‌ماند، بازهم می‌توانستیم بفهمیم که گویندهٔ این رباعیات در مقابل مسایل مهم فلسفی چه رویه‌ای را در پیش گرفته و می‌توانستیم طرز فکر او را به دست بیاوریم. لهذا ازروی میزان فوق، ما می‌توانیم رباعیاتی که منسوب به خیام است از میان هرج‌ومرج رباعیات دیگران بیرون بیاوریم. ولی آیا این کار آسان است؟

Мусташриқи рӯсии жўкўФскӣ , мутобиқи сӯратӣ ки таҳия карда дар миёни рубоиётӣ ки ба хайём мансӯбаст 82 рубоӣ « гарданда » пайдо карда , яъне рубоиётӣ ки ба шуъарои дигар низ нисбат дода шуда ; баъдҳо ин адад ба сад расида . Вале ба ин сӯрат ҳам намешавад эътимод кард , зеро мусташриқи мазкӯри сӯрати худро бар тибқи қавл ( ағлаби иштибоҳ ) тазкира нависон мураттаб карда ки на танҳо нисбати рубоиёти дигаронро аз хайём салб кардаанд балки ағлаби рубоиёти хайёмро ҳам ба дигарон нисбат додаанд . Аз тарафи дигар , слости табъ , шевоеи калом , фикри равшани саршору фалсафаи мӯшикоф ки аз хайём суроғ дорем ба мо иҷоза медиҳад ки яқин кунем беш аз он чаҳ аз рубоиёти ҳақиқӣ ӯ ки дар дастаст , хайёми шеъри сурӯда ки аз байн бардаанд ва онҳоӣ ки монда ба мурӯри айёми тағироти куллӣу ихтилофот бешумор пайдо карда ва рӯй гардонида .

مستشرق روسی ژوکوفسکی، مطابق صورتی که تهیه کرده در میان رباعیاتی که به خیام منسوب است ۸۲ رباعی «گردنده» پیدا کرده، یعنی رباعیاتی که به شعرای دیگر نیز نسبت داده‌شده؛ بعدها این عدد به صد رسیده. ولی به این صورت هم نمی‌شود اعتماد کرد، زیرا مستشرق مذکور صورت خود را بر طبق قول (اغلب اشتباه) تذکره‌نویسان مرتب کرده که نه تنها نسبت رباعیات دیگران را از خیام سلب کرده‌اند بلکه اغلب رباعیات خیام را هم به دیگران نسبت داده‌اند. از طرف دیگر، سلاست طبع، شیوایی کلام، فکر روشن سرشار و فلسفهٔ موشکاف که از خیام سراغ داریم به ما اجازه می‌دهد که یقین کنیم بیش از آن‌چه از رباعیات حقیقی او که در دست است، خیام شعر سروده که از بین برده‌اند و آن‌هایی که مانده به مرور ایام تغییرات کلی و اختلافات بی‌شمار پیدا کرده و روی گردانیده.

Илова бар бемуболотӣу иштибоҳоти истинсохкунандагону тағйир додани калимоти хайём ки ҳар касе ба майли худаш дар онҳо тасарруф ва дасткорӣ карда , тағироти амдӣ ки ба дасти ашхоси мазҳабӣу сӯфӣ шуда низ дар баъзе аз рубоиёт мушоҳида мешавад Маслан : шодӣ баталаб ки ҳосили умр дамӣаст .

علاوه بر بی‌مبالاتی و اشتباهات استنساخ‌کنندگان و تغییر دادن کلمات خیام که هر کسی به میل خودش در آن‌ها تصرف و دستکاری کرده، تغییرات عمدی که به دست اشخاص مذهبی و صوفی شده نیز در بعضی از رباعیات مشاهده می‌شود مثلاً:شادی بطلب که حاصل عمر دمی است.

Тақрйбан дар ҳамаи нусхаи навишта « шодии матлаб » дар сӯратӣ ки сохтимони шеъру мавзӯаши хилофи онро нишон медиҳад . Як далели дигар ба афкори зиди сӯфӣу зиди мазҳабии хайём низ ҳаминаст ки рубоиёт ӯ мағшушу олӯда ба рубоиёти дигарон шуда . Илова бар ин ҳар охундӣ ки шароби хӯрда ва як рубоӣ дар ин замина гуфта аз тарси такфири онро ба хайём нисбат дода . Лиҳозои рубоиётӣ ки ағлаби дам аз шробхўорӣу маъшуқа бозӣ мезанад бидӯни як ҷанбаи фалсафӣ ва ё нуктаи зананда ва ё ношии азоФкори напухта ва афюнӣасту суханоне ки дорои маъонии маҷозии суст ва дурушт аст мешавад бо камоли итмӣнон давр бирезем Маслан оё ҷой таъаҷҷуб нест ки дар маҷмӯъаи маъмӯлии рубоиёти хайём ба ин рубои брбхўрим :

تقریباً در همه نسخه نوشته «شادی مطلب» در صورتی که ساختمان شعر و موضوعش خلاف آن را نشان می‌دهد. یک دلیل دیگر به افکار ضد صوفی و ضد مذهبی خیام نیز همین است که رباعیات او مغشوش و آلوده به رباعیات دیگران شده. علاوه بر این هر آخوندی که شراب خورده و یک رباعی در این زمینه گفته از ترس تکفیر آن را به خیام نسبت داده. لهذا رباعیاتی که اغلب دم از شرابخواری و معشوقه‌بازی می‌زند بدون یک جنبهٔ فلسفی و یا نکتهٔ زننده و یا ناشی ازافکار نپخته و افیونی است و سخنانی که دارای معانی مجازی سست و درشت است می‌شود با کمال اطمینان دور بریزیم مثلاً آیا جای تعجب نیست که در مجموعهٔ معمولی رباعیات خیام به این رباعی بربخوریم:

эй он ки гузидаи ту дайни зартушт , ислом фикандае тамом аз пасу пушт ; то кӣ нӯшии бодау бинии рухи хуб ? ҷое биншин умр хоҳандат кишт .

ای آن‌که گزیدهٔ تو دین زرتشت،اسلام فکنده‌ای تمام از پس و پشت؛تا کی نوشی باده و بینی رخ خوب؟جایی بنشین عمر خواهندت کشت.

Ин рубои таҳдидомез оё дарзамони зиндагонӣ хайём гуфта шуда ва ба ӯ сӯъ қсдкрдаҳанд ? ҷой тардидаст , чун сохтимони рубои ҷадидтар аз замони хайём ба назар меояд . Вале дарҳари сӯрати қизовати гӯяндаро дарбора хайёму дараҷаи ихтилоти таронаҳои ӯро бо рубоиёти дигарон нишон медиҳад .

این رباعی تهدید‌آمیز آیا درزمان زندگانی خیام گفته‌شده و به او سوء قصدکرده‌اند؟ جای تردید است، چون ساختمان رباعی جدید‌تر از زمان خیام به نظر می‌آید. ولی درهر صورت قضاوت گوینده را دربارهٔ خیام و درجهٔ اختلاط ترانه‌های او را با رباعیات دیگران نشان می‌دهد.

Ба ҳар ҳол , то вақте ки як нусхаи хаттӣ ки аз ҳайси замону санадят тақрйбан мисли рубоиёти сездаҳ гонаи китоб « мӯниси алоҳрор » бошад ба даст наёмада , як ҳукми қатъӣ дар бораи таронаҳои аслии хайём душвораст , ба иловаи шуъароеи пайдо шудаанд ки рубоиёти худро мувофиқи мизоҷу машраби хайём сохтаанд ва саъй кардаанд ки аз ӯ тақлиди бикунанд вале слости каломи онҳо ҳарқадр ҳам комил бошад агар мазмуни як рубоиро мухолифи салиқау ақидаи хайёми бубинем бо камол ҷуръат метавонем нисбати онро аз хайём салб букунем . Зеро таронаҳои хайём бо вузӯҳи вслости комилу баён сода гуфта шуда ; дар истеҳзоу гӯшаи киноя хеле шадид ва бе парвои сет . Аз йен матолиб мешавад натиҷа гирифт ки ҳар фикри заъиф ки дар як қолаби мутакаллифу ғайри мунтазам дида шавад аз хайём нахоҳад буд . Машраби махсӯси хайём , маслаки фалсафӣ , ақоиду тарзи баёни озоду ширину равшан ӯ инҳо сифотӣаст ки метавонад меъёри масаълаи фавқи бишавад .

به هر حال، تا وقتی که یک نسخهٔ خطی که از حیث زمان و سندیت تقریباً مثل رباعیات سیزده‌گانهٔ کتاب «مونس‌الاحرار» باشد به دست نیامده، یک حکم قطعی در بارهٔ ترانه‌های اصلی خیام دشوار است، به علاوه شعرایی پیدا شده‌اند که رباعیات خود را موافق مزاج و مشرب خیام ساخته‌اند و سعی کرده‌اند که از او تقلید بکنند ولی سلاست کلام آن‌ها هرقدر هم کامل باشد اگر مضمون یک رباعی را مخالف سلیقه و عقیدهٔ خیام ببینیم با کمال جرئت می‌توانیم نسبت آن را از خیام سلب بکنیم. زیرا ترانه‌های خیام با وضوح وسلاست کامل و بیان ساده گفته‌شده؛ در استهزا و گوشه‌کنایه خیلی شدید و بی‌پروا ست. از ین مطالب می‌شود نتیجه گرفت که هر فکر ضعیف که در یک قالب متکلف و غیر منتظم دیده‌شود از خیام نخواهد بود. مشرب مخصوص خیام، مسلک فلسفی، عقاید و طرز بیان آزاد و شیرین و روشن او این‌ها صفاتی است که می‌تواند معیار مسئلهٔ فوق بشود.

Мо аҷолатан ин таронаҳоро ба исми ҳамон хайёми мунаҷҷиму риёзии дон зикр мекунем , чун муддаии дайгарӣ пайдо накарда . То бубинеми ин ашъори марбӯт ба ҳамон хайёми мунаҷҷим ва оламасту ёхём дайгарӣ гуфта . Барои ин кор бояд дид тарзи фикру фалсафа ӯ чаҳ бӯдааст .

ما عجالتاً این ترانه‌ها را به اسم همان خیام منجم و ریاضی‌دان ذکر می‌کنیم، چون مدعی دیگری پیدا نکرده. تا ببینیم این اشعار مربوط به همان خیام منجم و عالم است و یاخیام دیگری گفته. برای این کار باید دید طرز فکر و فلسفهٔ او چه بوده‌است.