Фалсафаи хайёми ҳеҷ вақти тозагии худро аз даст нахоҳад дод . Чун ин таронаҳои дар зоҳири кучак вале пурмағзи тамоми масойили муҳиму торики фалсафӣ ки дар адвори мухталифи инсонро саргардон кардау афкорӣ ки ҷбро ба ӯ таҳмил шудау асрорӣ ки барояши лоянҳали монда матраҳ мекунад . Хайёми тарҷумони ин шиканҷаҳои рӯҳӣ шуда : фарёдҳои ӯ инъикоси дардҳо , изтиробҳо , тарсҳо , умедҳоу яъсҳои милюнҳо насл башараст ки паии дарпайии фикри онҳоро азоб додааст . Хайём саъй мекунад дар таронаҳои худаш бо забону сабки ғарибии ҳамаи ин мушкилот , муаммоҳоу маҷҳӯлотро ошкоро ва бе пардаи ҳали бикунад . ӯ зери хандаҳои асабонӣу раъшаовар масойили динӣу фалсафиро баён мекунад . Баъди роҳи ҳали маҳсусу ақлӣ барояш меҷӯяд .
فلسفهٔ خیام هیچ وقت تازگی خود را از دست نخواهد داد. چون این ترانههای در ظاهر کوچک ولی پرمغز تمام مسایل مهم و تاریک فلسفی که در ادوار مختلف انسان را سرگردان کرده و افکاری که جبراً به او تحمیل شده و اسراری که برایش لاینحل مانده مطرح میکند. خیام ترجمان این شکنجههای روحی شده: فریادهای او انعکاس دردها، اضطرابها، ترسها، امیدها و یأسهای میلیونها نسل بشر است که پیدرپی فکر آنها را عذاب دادهاست. خیام سعی میکند در ترانههای خودش با زبان و سبک غریبی همهٔ این مشکلات، معماها و مجهولات را آشکارا و بیپرده حل بکند. او زیر خندههای عصبانی و رعشهآور مسایل دینی و فلسفی را بیان میکند. بعد راه حل محسوس و عقلی برایش میجوید.
Ба таври мухтасар , таронаҳои хайёми ойӣна Эйаст ки ҳар каси валав беқайду лоуболӣ ҳам бошад як тикка аз афкор , як қисмат аз яъсҳои худро дар он мебинад ва такон мехӯрд . Азин рубоиёти як мазҳаби фалсафӣ мстФод мешавад ки имрӯзи тарафи тавваҷуҳи уламоӣ табиӣасту шароби гасу талхи мазаи хайём ҳарчӣ куҳна тар мешавад бар гирндгиш меафзоед . Ба ҳамин ҷиҳати таронаҳои ӯ дар ҳамаи ҷои дунё ва дар муҳӣтҳои гӯногӯну байни нажодҳои мухталифи тарафи тавваҷуҳ шуда .
به طور مختصر، ترانههای خیام آیینهای است که هر کس ولو بیقید و لاابالی هم باشد یک تکه از افکار، یک قسمت از یأسهای خود را در آن میبیند و تکان میخورد. ازین رباعیات یک مذهب فلسفی مستفاد میشود که امروز طرف توجه علمای طبیعی است و شراب گس و تلخمزهٔ خیام هرچه کهنهتر میشود بر گیرندگیش میافزاید. به همین جهت ترانههای او در همه جای دنیا و در محیطهای گوناگون و بین نژادهای مختلف طرف توجه شده.
Ҳар кадом аз афкори хайёмро ҷудогона мешавад назд шуъароу фалосифаи бузург пайдо кард . Вале рӯй ҳам рафтаи ҳеҷ кадом аз онҳоро намешавад бо хайём санҷиду хайём дар сабки худаш аз ағлаби онҳо ҷилави афтода . Қиёфаи матини хайём ӯро пеш аз ҳамаи чизи як файласуфу шоири бузурги ҳамдӯши лўкрс , апикўр , Готе , шекспиру шўпновар муаррифӣ мекунад .
هر کدام از افکار خیام را جداگانه میشود نزد شعرا و فلاسفهٔ بزرگ پیدا کرد. ولی رویهمرفته هیچکدام از آنها را نمیشود با خیام سنجید و خیام در سبک خودش از اغلب آنها جلو افتاده. قیافهٔ متین خیام او را پیش از همه چیز یک فیلسوف و شاعر بزرگ همدوش لوکرس، اپیکور، گوته، شکسپیر و شوپنآور معرفی میکند.
Акнӯн барои ин ки тарзи фикру фалсафаи гӯяндаи рубоиётро пайдо букунем ва бишносем ногузирем ки афкору фалсафа ӯро чунон ки аз рубоӣоташ мстФод мешавад берун биоварем , зеро ҷузи ин василаи дайгарӣ дар дастрас мо несту зиндагии дохилӣу хориҷӣ ӯ , ашхосӣ ки бо онҳо робита дошта , муҳӣту тарзи зиндагӣ , таъсири маврӯсӣ , фалсафае ки таъқиб мекардау тарбияти илмӣу фалсафӣ ӯ ба мо маҷҳӯласт .
اکنون برای این که طرز فکر و فلسفهٔ گویندهٔ رباعیات را پیدا بکنیم و بشناسیم ناگزیریم که افکار و فلسفهٔ او را چنانکه از رباعیاتش مستفاد میشود بیرون بیاوریم، زیرا جز این وسیلهٔ دیگری در دسترس ما نیست و زندگی داخلی و خارجی او، اشخاصی که با آنها رابطه داشته، محیط و طرز زندگی، تأثیر موروثی، فلسفهای که تعقیب میکرده و تربیت علمی و فلسفی او به ما مجهول است.
Агар чаҳ як мушти осори илмӣ , фалсафӣу адабӣ аз хайём ба ёдгори монда вале ҳеҷ кадом аз он ҳо наметавонад моро дар ин ковуши роҳнамои бикунад . Чун танҳо рубоиёти афкор наонеу хФоёии қалби хайёмро зоҳир месозад . Дар сӯратӣ ки китобҳоӣ ки ба муқтазои вақту муҳӣт ё ба дастури дигарон навишта ҳатто буии тамаллуқу тазоҳур аз онҳо истишмом мешаваду комилани фалсафа ӯро ошкор намекунад .
اگر چه یک مشت آثار علمی، فلسفی و ادبی از خیام به یادگار مانده ولی هیچکدام از آنها نمیتواند ما را در این کاوش راهنمایی بکند. چون تنها رباعیات افکار نهانی و خفایای قلب خیام را ظاهر میسازد. در صورتی که کتابهایی که به مقتضای وقت و محیط یا به دستور دیگران نوشته حتی بوی تملق و تظاهر از آنها استشمام میشود و کاملاً فلسفهٔ او را آشکار نمیکند.
Ба аввалин фикрӣ ки дар рубоиёти хайём барме хӯрем инаст ки гӯянда бо ниҳояти ҷуръат ва бидӯни парво бо мантиқи бирҳми худаш ҳеҷ сустӣ , ҳеҷ як аз бадбахтиҳои муосирину фалсафаи дастурӣу мазҳабии онҳоро қабул надорад , ва ба тамоми иддаоҳо ва гуфтаҳои онҳо пушт по мезанад . Дар китоб « ахборолълмоءи бохборолҳкмоء » ки дар санаи 646 таълӣф шудаи роҷеъ ба ашъори хайёми ин тавр менависад : « . . . Ботини он ашъор барои шариъати морҳои газандау силсилаи занҷирҳои залол буд . Ва вақте ки мардум ӯро дар дайни худ тъииб карданду макнуни хотир ӯро зоҳир сохтанд , аз кушта шудан тарсидау Аннани забону қалами худро боз кашид ва ба зиёрат ҳаҷ рафт . . . Ва асрори нопок изҳор намӯд . . . Ва ӯро ашъор машҳурӣаст ки хФоёии қалб ӯ дар зери пардаҳои он зоҳир мегардаду кудурати ботин ӯ ҷавҳари қасдашро тирагӣ медиҳад . »
به اولین فکری که در رباعیات خیام برمیخوریم این است که گوینده با نهایت جرئت و بدون پروا با منطق بیرحم خودش هیچ سستی، هیچ یک از بدبختیهای معاصرین و فلسفهٔ دستوری و مذهبی آنها را قبول ندارد، و به تمام ادعاها و گفتههای آنها پشت پا میزند. در کتاب «اخبارالعلماء باخبارالحکماء» که در سنهٔ ۶۴۶ تألیف شده راجع به اشعار خیام این طور مینویسد: «... باطن آن اشعار برای شریعت مارهای گزنده و سلسله زنجیرهای ضلال بود. و وقتی که مردم او را در دین خود تعییب کردند و مکنون خاطر او را ظاهر ساختند، از کشتهشدن ترسیده و عنان زبان و قلم خود را باز کشید و به زیارت حج رفت... و اسرار ناپاک اظهار نمود... و او را اشعار مشهوری است که خفایای قلب او در زیر پردههای آن ظاهر میگردد و کدورت باطن او جوهر قصدش را تیرگی میدهد.»
Пас хайём бояд як андешаи хосу салиқаи фалсафии махсӯсии роҷеъ ба коинот дошта бошад . Ҳоли бубинеми тарзи фикр ӯ чаҳ бӯда : барои хонандаи шаккӣ боқӣ намемонад ки гӯяндаи рубоиёти тамоми масойили диниро бо тамасхур нагириста ва аз рӯй таҳқир ба уламоу фуқаҳое ки аз он чаҳ худашон намедонанд дам мезананд ҳамла мекунад . Ин шӯриши рӯҳи ориёиро бар зиди эътиқодоти сомӣ нишон медиҳад ва ё интиқоми хайём аз муҳӣти паст ва мутаъассибӣ бӯда ки аз афкори мардумонаш безор бӯда . Возеҳаст файласуфӣ монанди хайём ки фикри озоду хурда байн дошта наметавониста кӯркӯронаи зери бори аҳкоми тааббудӣ , ҷаълӣ , ҷабрӣ ва бе мантиқи фуқаҳоии замон худаш баравад ва ба афсонаҳои пусидау домҳои хар бигирӣ онҳо имон биоварад .
پس خیام باید یک اندیشهٔ خاص و سلیقهٔ فلسفی مخصوصی راجع به کاینات داشتهباشد. حال ببینیم طرز فکر او چه بوده: برای خواننده شکی باقی نمیماند که گویندهٔ رباعیات تمام مسایل دینی را با تمسخر نگریسته و از روی تحقیر به علما و فقهایی که از آنچه خودشان نمیدانند دم میزنند حمله میکند. این شورش روح آریایی را بر ضد اعتقادات سامی نشان میدهد و یا انتقام خیام از محیط پست و متعصبی بوده که از افکار مردمانش بیزار بوده. واضح است فیلسوفی مانند خیام که فکر آزاد و خردهبین داشته نمیتوانسته کورکورانه زیر بار احکام تعبدی، جعلی، جبری و بیمنطق فقهای زمان خودش برود و به افسانههای پوسیده و دامهای خربگیری آنها ایمان بیاورد.
Зеро дайн иборатаст аз маҷмӯи аҳкоми ҷабрӣу тклиФотӣ ки итоати он бе чун ва чаро бар ҳама воҷибаст ва дар мабодии он заррае шак ва шубҳа намешавад бахуд роҳ дод . Ва як дастаи нигоҳбон аз он аҳком истифода карда мардуми авомро асбоби дасти худашон май намоянд . Вале хайёми ҳамаи ин масойили воҷиби алруъоя мазҳабиро бо лаҳни тамасхуромез ва беэътиқод талаққӣ кардау хостаи мнФрдо аз рӯй амалу илали пай ба маълули бабрад . Масойили муҳими маргу зиндагиро ба тарзи мусбат аз рӯй мантиқу маҳсусоту мушоҳидоту ҷараёнҳои моддии зиндагӣ ҳал бинмоед , азин рӯи тамошочи бе тарафи ҳаводис даҳр мешавад .
زیرا دین عبارت است از مجموع احکام جبری و تکلیفاتی که اطاعت آن بیچون و چرا بر همه واجب است و در مبادی آن ذرهای شک و شبهه نمیشود بخود راه داد. و یک دسته نگاهبان از آن احکام استفاده کرده مردم عوام را اسباب دست خودشان مینمایند. ولی خیام همهٔ این مسایل واجبالرعایهٔ مذهبی را با لحن تمسخرآمیز و بیاعتقاد تلقی کرده و خواسته منفرداً از روی عمل و علل پی به معلول ببرد. مسایل مهم مرگ و زندگی را به طرز مثبت از روی منطق و محسوسات و مشاهدات و جریانهای مادی زندگی حل بنماید، ازین رو تماشاچی بیطرف حوادث دهر میشود.
Хайём монанди ағлаби уламои он замон ба қалбу эҳсосоти худаш иктифо намекунад , балки монанди як донишманд ба тамоми маънии он чаҳ ки дар таии мушоҳидоту мантиқи худ ба даст меоварад мегуяд . Маълумаст имрӯза агар касе бутлони афсонаҳои мазҳабиро собит бинмоед чандон кор муҳиммӣ накардааст , зеро аз рӯй улӯми худ ба худ ботил шудааст . Вале агар замону муҳӣти мутаъассиби хайёмро дар назар биоварем бе андозаи мақом ӯро боло май барад .
خیام مانند اغلب علمای آن زمان به قلب و احساسات خودش اکتفا نمیکند، بلکه مانند یک دانشمند به تمام معنی آنچه که در طی مشاهدات و منطق خود به دست میآورد میگوید. معلوم است امروزه اگر کسی بطلان افسانههای مذهبی را ثابت بنماید چندان کار مهمی نکردهاست، زیرا از روی علوم خودبهخود باطل شدهاست. ولی اگر زمان و محیط متعصب خیام را در نظر بیاوریم بیاندازه مقام او را بالا میبرد.
Агар чаҳ хайём дар китобҳои илмӣу фалсафии худаш ки банно ба дастуру хоҳиши бузургони замони худ навишта , равияи китмону тақияро аз даст надода ва зоҳиран ҷанба бетараф ба худ мегирад , вале дар хилоли навиштаҳои ӯ мешавад баъзе матолиби илмӣ ки аз дасташи дррФтаҳ мулоҳиза намӯд . Маслан дар « нўрўзномаҳ » ( с۴ ) мегуяд : « ба фармони эзади таъолии ҳолҳои олами дигргўни гашт , ва чизҳои нав падед омад . Монанди онк дар хури оламу гардиш буд . » оё аз ҷумлаи охири Фўрмўли маърӯфи Adaptation du milieu истинбот намешавад ? зеро ӯ мункираст ки худои мавҷӯдотро ҷдоҷдо халқ карда ва муътақидаст ки онҳо ба фарохури гардиши олам бо муҳӣти тавофуқ пайдо кардаанд . Ин қоидаи илмӣ ки дар аврупои валвалаи андохт оё хайём дар 800 соли пеш ба фаросати дарёфта ва ҳадс задааст ? дар ҳамин китоб ( с۳ ) навишта : «у эзади таъолии офтобро аз нури бёФриду осмонҳоу заминҳоро бадв парвариш дод . » пас ин нишон медиҳад ки илова бар файласуфу шоири мо бо як нафари олами табиӣ сарукор дорем .
اگر چه خیام در کتابهای علمی و فلسفی خودش که بنا به دستور و خواهش بزرگان زمان خود نوشته، رویهٔ کتمان و تقیه را از دست نداده و ظاهراً جنبهٔ بیطرف به خود میگیرد، ولی در خلال نوشتههای او میشود بعضی مطالب علمی که از دستش دررفته ملاحظه نمود. مثلاً در «نوروزنامه» (ص۴) میگوید: « به فرمان ایزد تعالی حالهای عالم دیگرگون گشت، و چیزهای نو پدید آمد. مانند آنک در خور عالم و گردش بود.» آیا از جملهٔ آخر فورمول معروف Adaptation du milieu استنباط نمیشود؟ زیرا او منکر است که خدا موجودات را جداجدا خلق کرده و معتقد است که آنها به فراخور گردش عالم با محیط توافق پیدا کردهاند. این قاعدهٔ علمی که در اروپا ولوله انداخت آیا خیام در ۸۰۰ سال پیش به فراست دریافته و حدس زدهاست؟ در همین کتاب (ص۳) نوشته: «و ایزد تعالی آفتاب را از نور بیافرید و آسمانها و زمینها را بدو پرورش داد.» پس این نشان میدهد که علاوه بر فیلسوف و شاعر ما با یک نفر عالم طبیعی سروکار داریم.
Вале дар таронаҳои худаш хайёми ин китмону тақияро канор гузошта . Зеро дар ин таронаҳо ки захми рӯҳӣ ӯ бӯда ба ҳеҷ ваҷҳи зери бори карами хӯрдаи усӯлу қавонини муҳӣт худаш намеравад . Балки бар акс аз рӯй мантиқи ҳамаи масхараҳои афкори ононро берун меоварад . Ҷанги хайём бо хурофоту мавҳумоти муҳӣти худаш дар сартосари таронаҳои ӯ ошкорасту тамоми зҳрхндаҳҳои ӯ шомили ҳоли зӯҳҳоду фуқаҳо ва алҳиўн мешавад ва ба қадре бо устодӣу зибардастии димоғи онҳоро мемоланд ки назираши дида нашуда . Хайёми ҳамаи масойили моварои маргро бо лаҳни тамасхуромезу машкӯк ва ба таври нақли қавл бо « гӯйанд » шурӯ мекунад :
ولی در ترانههای خودش خیام این کتمان و تقیه را کنار گذاشته. زیرا در این ترانهها که زخم روحی او بوده به هیچ وجه زیر بار کرمخوردهٔ اصول و قوانین محیط خودش نمیرود. بلکه بر عکس از روی منطق همهٔ مسخرههای افکار آنان را بیرون میآورد. جنگ خیام با خرافات و موهومات محیط خودش در سرتاسر ترانههای او آشکار است و تمام زهرخندههای او شامل حال زهاد و فقها و الهیون میشود و به قدری با استادی و زبردستی دماغ آنها را میمالاند که نظیرش دیدهنشده. خیام همهٔ مسایل ماورای مرگ را با لحن تمسخرآمیز و مشکوک و به طور نقل قول با «گویند» شروع میکند:
Гӯйанд : « биҳишту ҳур айн хоҳад буд . . . ( 88 ) гӯйанд маро : « биҳишт бо ҳур хушаст . . . ( 90 ) гӯйанд маро ки : « дӯзахӣ бошад маст . . . ( 87 )
گویند: «بهشت و حور عین خواهد بود... (۸۸)گویند مرا: «بهشت با حور خوش است... (۹۰)گویند مرا که: «دوزخی باشد مست... (۸۷)
Дар замонӣ ки инсонро оинаи ҷамоли илоҳӣу мақсӯди офариниш тасаввур мекардаанду ҳамаи афсонаҳои башари давр ӯ дуруст шуда буд ки ситораҳои осмон барои нишон додани сарнавишт ӯ халқ шудау замину замону биҳишту дӯзах барои хотир ӯ барпо шудау инсони дунёии киину намӯнау намояндаи ҷаҳон маин бӯда чунон ки бобо афзал мегуяд :
در زمانی که انسان را آینهٔ جمال الهی و مقصود آفرینش تصور میکردهاند و همهٔ افسانههای بشر دور او درست شده بود که ستارههای آسمان برای نشان دادن سرنوشت او خلق شده و زمین و زمان و بهشت و دوزخ برای خاطر او برپا شده و انسان دنیای کهین و نمونه و نمایندهٔ جهان مهین بوده چنانکه بابا افضل میگوید:
Афлоку аносиру наботу ҳайвон , аксии зи вуҷӯди равшани комили мост . Хайём бо мантиқи моддӣу илмии худаш инсонро ҷом ҷам намедонад . Пайдоишу марг ӯро ҳамон қадар беаҳамият медонад ки вуҷӯду марги як магас :
افلاک و عناصر و نبات و حیوان، عکسی ز وجودِ روشنِ کاملِ ماست.خیام با منطق مادی و علمی خودش انسان را جامِ جم نمیداند. پیدایش و مرگ او را همانقدر بیاهمیت میداند که وجود و مرگ یک مگس:
Омад шудан ту андарин олам чист ? омад магасии падед ва нопидо шуд ! ( 41 )
آمد شدن تو اندرین عالم چیست؟ آمد مگسی پدید و ناپیدا شد! (۴۱)
Ҳоли бубинем дар муқобили нафйу инкор масхара олудӣ ки аз ақоиди фуқаҳо ва уламо мекунад худаш низ роҳи ҳиллӣ барои масойили моўроءи табиӣ пайдо карда ? дар натиҷаи мушоҳидоту таҳқиқоти худаш хайём ба ин матлаб барме хӯрд ки фаҳми башар маҳдӯдаст . Аз куҷо меойем ва ба куҷо мерӯем ? касе намедонад , ва онҳоӣ ки сӯрати ҳақ ба ҷониб ба худ мегиранд ва дар атрофи ин қазоёи баҳс май намоянди ҷузи ёваи сарое корӣ намекунанд , худашон ва дигаронро гӯл мезананд . Ҳеҷ кас ба асрори азал пай набарда ва нахоҳад барад ва ё Аслан асрорӣ нест ва агар ҳаст дар зиндагии мо таъсирӣ надорад . Маслан ҷаҳон чаҳ муҳаддис ва чаҳ қадим бошад оё ба чаҳ дард мо хоҳад хӯрд ?
حال ببینیم در مقابل نفی و انکار مسخرهآلودی که از عقاید فقها و علما میکند خودش نیز راه حلی برای مسایل ماوراء طبیعی پیدا کرده؟ در نتیجهٔ مشاهدات و تحقیقات خودش خیام به این مطلب برمیخورد که فهم بشر محدود است. از کجا میآییم و به کجا میرویم؟ کسی نمیداند، و آنهایی که صورت حقبهجانب به خود میگیرند و در اطراف این قضایا بحث مینمایند جز یاوهسرایی کاری نمیکنند، خودشان و دیگران را گول میزنند. هیچکس به اسرار ازل پی نبرده و نخواهد برد و یا اصلاً اسراری نیست و اگر هست در زندگی ما تأثیری ندارد. مثلاً جهان چه محدث و چه قدیم باشد آیا به چه درد ما خواهد خورد؟
Чун ман рафтам . Ҷаҳон чаҳ муҳаддис чаҳ қадим . ( 93 ) то кӣ зи ҳадиси панҷу чор эй соқӣ ?
چون من رفتم. جهان چه محدث چه قدیم. (۹۳)تا کی ز حدیث پنج و چار ای ساقی؟
Ба мо чаҳ ки вақти худамонро сари баҳси панҷ ҳавос ва чаҳор унсур бигузаронем ? пас ба умеду ҳароси мавҳуму баҳси чаранди вақти худамонро талаф накунем . Он чаҳ ки гуфтаанд ва ба ҳам бофтаанд афсона маҳз мебошад . Муаммои коинот на ба василаи илм ва на ба дастёрии дайни ҳаргиз ҳал нахоҳад шуд ва ба ҳеҷ ҳақиқатӣ нарасидаем . Дар варои ин заминӣ ки рӯйиш зиндагӣ мекунем на саодатӣ ҳаст ва на уқубатӣ . Гузаштау ояндаи ду адамаст ва мо байни ду нестӣ ки сарҳади ду дунёсти дамиро ки зинда ем дарёбем ! истифода букунем ва дар истифода шитоб букунем . Ба ақидаи хайёми канори киштзорҳои сабзу хуррам , партави маҳтоб ки дар ҷоми шароби арғавонии ҳазорон соя мунъакис мекунад , оҳанги длнўози чанг , соқёни моҳи рӯ , гулҳои нўшкФтаҳ . Ягонаи ҳақиқат зиндагӣаст ки монанди кобӯс ҳавлнокӣ мегузарад . Имрӯзро хуш бошем , фардоро касе надида . Ин танҳо орзӯӣ зиндагӣаст :
به ما چه که وقت خودمان را سر بحث پنج حواس و چهار عنصر بگذرانیم؟ پس به امید و هراس موهوم و بحث چرند وقت خودمان را تلف نکنیم. آنچه که گفتهاند و به هم بافتهاند افسانهٔ محض میباشد. معمای کائنات نه به وسیلهٔ علم و نه به دستیاری دین هرگز حل نخواهد شد و به هیچ حقیقتی نرسیدهایم. در ورای این زمینی که رویش زندگی میکنیم نه سعادتی هست و نه عقوبتی. گذشته و آینده دو عدم است و ما بین دو نیستی که سرحد دو دنیاست دمی را که زندهایم دریابیم! استفاده بکنیم و در استفاده شتاب بکنیم. به عقیدهٔ خیام کنار کشتزارهای سبز و خرم، پرتو مهتاب که در جام شراب ارغوانی هزاران سایه منعکس میکند، آهنگ دلنواز چنگ، ساقیان ماهرو، گلهای نوشکفته. یگانه حقیقت زندگی است که مانند کابوس هولناکی میگذرد. امروز را خوش باشیم، فردا را کسی ندیده. این تنها آرزوی زندگی است:
Ҳоле хуш бош зон ки мақсӯд инаст . ( 134 ) дар муқобили ҳақоиқи маҳсусу моддии як ҳақиқати бузургтарро хайём муътақидаст , ва он вуҷӯди шар ва бадӣаст ки бар хайру хушӣ май чарбад . Гуё фикри ҷабрии хайёми бештар дар асари илми нуҷуму фалсафаи моддӣ ӯ пайдо шуда . Таъсири тарбияти илмӣ ӯ рӯй нашав ва намой фалсафиаш комилан ошкораст . Ба ақидаи хайёми табиати кӯру кари гардиши худро мудовимат медиҳад . Осмон тиҳӣаст ва ба фарёд касе намерасад :
حالی خوش باش زان که مقصود این است. (۱۳۴) در مقابل حقایق محسوس و مادی یک حقیقت بزرگتر را خیام معتقد است، و آن وجود شر و بدی است که بر خیر و خوشی میچربد. گویا فکر جبری خیام بیشتر در اثر علم نجوم و فلسفهٔ مادی او پیدا شده. تأثیر تربیت علمی او روی نشو و نمای فلسفیاش کاملاً آشکار است. به عقیدهٔ خیام طبیعت کور و کر گردش خود را مداومت میدهد. آسمان تهی است و به فریاد کسی نمیرسد:
Бо чарх макун ҳавола кандар раҳи ақл , чарх аз ту ҳазор бори бечора тараст ! ( 34 ) чархи нотавон ва беиродааст . Агар қудрат дошт худашро аз гардиш боз медошт : дар гардиши худ агар марои дасти бадӣ , худро брҳондмии зи саргардонӣ . ( 33 )
با چرخ مکن حواله کاندر ره عقل، چرخ از تو هزار بار بیچاره تر است! (۳۴) چرخ ناتوان و بیاراده است. اگر قدرت داشت خودش را از گردش باز میداشت: در گردش خود اگر مرا دست بدی، خود را برهاندمی ز سرگردانی. (۳۳)
Бар тибқи ақоиди нуҷӯмии он замони хайёми чархро маҳкӯм мекунаду эҳсоси сахти қавонини тғиирнопзири аҷроми фалакиро ки дар ҳаракат ҳастанд муҷассам май намояд . Ва ин дар натиҷаи мутолиаи дақиқи ситораҳоу қавонини муназзами онҳост ки зиндагии моро дар таҳти таъсири қавонини хашини гардиши афлоки дониста , вале ба қазоу қадари мазҳабӣ эътиқод надошта зеро ки баралайҳи сарнавишт шӯриш мекунад ва азин лиҳози бадбӣнӣ дар ӯ тавлид мешавад . Шикоят ӯ ағлаб аз гардиши чарх ва афлокаст на аз худо . Ва билохираи хайём муътақид мешавад ки ҳамаи кавокиб наҳс ҳастанду кавкаби саъд вуҷӯд надорад :
بر طبق عقاید نجومی آن زمان خیام چرخ را محکوم میکند و احساس سخت قوانین تغییرناپذیر اجرام فلکی را که در حرکت هستند مجسم مینماید. و این در نتیجهٔ مطالعهٔ دقیق ستارهها و قوانین منظم آنهاست که زندگی ما را در تحت تأثیر قوانین خشن گردش افلاک دانسته، ولی به قضا و قدر مذهبی اعتقاد نداشته زیرا که برعلیه سرنوشت شورش میکند و ازین لحاظ بدبینی در او تولید میشود. شکایت او اغلب از گردش چرخ و افلاک است نه از خدا. و بالاخره خیام معتقد میشود که همهٔ کواکب نحس هستند و کوکب سعد وجود ندارد:
Афлок ки ҷузи ғами нФзоинд дигар . . . ( 28 ) дар нўрўзномаҳ ( си 40 ) ба таври нақл қавл менависад : « . . . Ва чунин гуфтаанд ки ҳар неку бадӣ ки аз таъсири кавокиби сайёра бар замин ояд ба тақдиру иродати бории таъолӣ , ва ба шахсеи пайвандад , бад-ӣни аўтор ва қсӣ гузарад . » Низомии арӯзӣ дар зимни ҳикоятӣ ки аз хайём меоварад мегуяд ки маликшоҳ аз хайём дархост мекунад ки пешгӯии бикунади ҳаво барои шикор муносибаст ё нау хайём аз рӯй илми ниўрниўори Météro
افلاک که جز غم نفزایند دگر... (۲۸)در نوروزنامه (ص ۴۰) به طور نقل قول مینویسد: « ... و چنین گفتهاند که هر نیک و بدی که از تأثیر کواکب سیاره بر زمین آید به تقدیر و ارادت باری تعالی، و به شخصی پیوندد، بدین اوتار و قسی گذرد.» نظامی عروضی در ضمن حکایتی که از خیام میآورد میگوید که ملکشاه از خیام درخواست میکند که پیشگویی بکند هوا برای شکار مناسب است یا نه و خیام از روی علم نیورنیوار Météro
ogie пеши гӯйӣ саҳеҳ мекунад ( 1 ) [ зернавис : як китоб дар хусӯси ҳамин илм ба хайём мансӯбаст мавсӯм ӣа « лавозими аломкнаҳ » ] баъд меафзоед : « агар чаҳ ҳукми ҳаҷа алҳақ умр бидидам , аммо надидам ӯро дар аҳкоми нуҷуми ҳеҷ эътиқодӣ . . . »
ogie پیشگویی صحیح میکند(۱) [زیرنویس: یک کتاب در خصوص همین علم به خیام منسوب است موسوم یه «لوازمالامکنه»] بعد میافزاید: « اگر چه حکم حجةالحق عمر بدیدم، اما ندیدم او را در احکام نجوم هیچ اعتقادی...»
Дар рубои дигари иллати пайдоишро дар таҳти таъсири чаҳор унсур ва ҳафт сайёраи дониста : эй он ки натиҷаи чаҳор ва ҳафтӣ , вази ҳафт ва чаҳор доими андари тафтӣ . ( 29 )
در رباعی دیگر علت پیدایش را در تحت تأثیر چهار عنصر و هفت سیاره دانسته:ای آنکه نتیجهٔ چهار و هفتی،وز هفت و چهار دایم اندر تفتی. (۲۹)
Чунон ки собиқи гузашти бадбӣнии хайём аз сини ҷавоняш вуҷӯд дошта ( нмрҳ۱۶ ) ва ин бадбӣнии ҳиҷи вақти гиребон ӯро вел накарда . Яке аз ихтисосоти фикр хайёмаст ки пайваста бо ғаму андӯҳу нестӣу марг оғиштааст ( 1 ) [ 1 - наврӯзи нома ( си 9 ) : « . . . Ва дунё дар дил касе ширин мабод . » ( сафҳаи 69 ) ҳамин китоб : « мардони маргро зодаанд . » ] ва дар ҳамон ҳол ки даъват ба хушӣу шодӣ май намояди лафзи хушӣ дар гулӯ гир мекунад . Зеро дар ҳамин дам бо ҳазорон нуктау ишораи ҳайкали марг , кафан , қабристону нестӣ хеле қавитар аз маҷлиси Киеву айши ҷилави инсон муҷассам мешавад ва он хушии як дамро аз байн май барад .
چنانکه سابق گذشت بدبینی خیام از سن جوانیش وجود داشته (نمرهٔ۱۶) و این بدبینی هیچوقت گریبان او را ول نکرده. یکی از اختصاصات فکر خیام است که پیوسته با غم و اندوه و نیستی و مرگ آغشتهاست (۱) [۱- نوروزنامه (ص ۹): « ... و دنیا در دل کسی شیرین مباد.» (صفحهٔ ۶۹) همین کتاب: «مردان مرگ را زادهاند.»] و در همان حال که دعوت به خوشی و شادی مینماید لفظ خوشی در گلو گیر میکند. زیرا در همین دم با هزاران نکته و اشاره هیکل مرگ، کفن، قبرستان و نیستی خیلی قوی تر از مجلس کیف و عیش جلو انسان مجسم میشود و آن خوشی یکدم را از بین میبرد.
Табиат беэътиноу сахти кори худро анҷом медиҳад . Як дояи хунхор ва девонааст ки атфоли худро мепарваранду баъд бо хунсардии хӯшаҳои расидау норасро дарав мекунад . Коши ҳаргиз ба дунё наме омадем , ҳоло ки омадем , ҳар чаҳ зӯдтар биравем хушбахттар хоҳем буд :
طبیعت بیاعتنا و سخت کار خود را انجام میدهد. یک دایهٔ خونخوار و دیوانه است که اطفال خود را میپروراند و بعد با خونسردی خوشههای رسیده و نارس را درو میکند. کاش هرگز به دنیا نمیآمدیم، حالا که آمدیم، هر چه زودتر برویم خوشبختتر خواهیمبود:
Ноомадагон агар бидонанд ки мо , аз даҳр чаҳ май кашем , ноинд дигар . ( 28 ) хуррами дили он ки зини ҷаҳон зуд бирафт ,
ناآمدگان اگر بدانند که ما، از دهر چه میکشیم، نایند دگر. (۲۸)خرم دل آنکه زین جهان زود برفت،
Ва осӯда касе ки худ назод аз модар . ( 23 ) ( 2 ) [ 2 - дар рӯмони паҳлавӣ « ёдгори зрирон » вазир гомосп мегуяд : « хушбахт касе ки аз модар назод ва ё агар зоди мард ва ё ҳаргизи бад-ӣн ҷаҳон наомад ! » ]
و آسوده کسی که خود نزاد از مادر. (۲۳) (۲) [۲- در رومان پهلوی «یادگار زریران» وزیر گاماسپ میگوید: «خوشبخت کسی که از مادر نزاد و یا اگر زاد مرد و یا هرگز بدین جهان نیامد!» ]
Ин орзӯии нестӣ ки хайём дар таронаҳои худ такрор мекунад оё бо неруонаи бӯдо шабоҳат надорад ? дар фалсафаи бӯдои дунё иборатаст аз маҷмӯи ҳаводис ба ҳам пайваста ки тағироти дунёии зоҳирӣ дар муқобили он як абр , як инъикос ва ё як хоби пар аз тасвирҳои хаёлӣаст : аҳволи ҷаҳону асли ин умр ки ҳаст , хобӣу хаёлӣу фиребӣ ва дамӣаст . ( 190 )
این آرزوی نیستی که خیام در ترانههای خود تکرار میکند آیا با نیروانهٔ بودا شباهت ندارد؟ در فلسفهٔ بودا دنیا عبارت است از مجموع حوادث بههمپیوسته که تغییرات دنیای ظاهری در مقابل آن یک ابر، یک انعکاس و یا یک خواب پر از تصویرهای خیالی است:احوال جهان و اصل این عمر که هست،خوابی و خیالی و فریبی و دمی است. (۱۹۰)
Ағлаби шуъарои Эрон бадбӣн бӯдаанд вале бадбӣнии онҳо вобастагии мустақӣм бо ҳиси шаҳвати тунду ноком онон дорад . Дар сӯратӣ ки дар назд хайёми як ҷанбаи олӣ ва фалсафӣ дораду моҳрӯёнро танҳо василаи такмили айшу тазйини маҷолис худаш медонаду ағлаби аҳамияти шароб бар зан ғалаба мекунад . Вуҷӯди зану соқии як навъи сарчашмаи Киеву лиззати бадеъӣ ва зебоӣ ҳастанд . Ҳеҷ кадомро ба арш наме расонаду мақоми ҷудогона Эй надоранд . Аз ҳамаи ин чизҳои хубу хуши намои як лиззати онӣ май ҷуста . Азин лиҳози хайёми як нафари парастандау тарафдор зебоӣ бӯда ва бо завқи бдиъёти худаш чизҳои хуши гўор , хуши оҳангу хуши манзарро интихоб мекарда . Як фасл аз китоб « нўрўзномаҳ » дар бораи сӯрати некӯи навишта ва ин тавр тамом мешавад : « . . . Ва ин китобро аз барои фоли хуб бар рӯй некӯ хатм карда омад . » пас хайём аз пеши омадҳои ногувори зиндагии шахсеи худаш мисли шуъарои дигари Маслан аз қаҳр кардани маъшуқа ва ё надоштан пӯл наменолад . Дард ӯ як дарди фалсафӣ ва нафринӣаст ки бар пояи эҳсоси хўис ба асос офариниш мефиристад . Ин шӯриш дар натиҷаи мушоҳидоту фалсафаи дарднок ӯ пайдо шуда . Бадбӣнӣ ӯ билохираи мунҷар ба фалсафаи даҳрӣ шуда . Ирода , фикр , ҳаракату ҳамаи чиз ба назараши беҳудаи омада :
اغلب شعرای ایران بدبین بودهاند ولی بدبینی آنها وابستگی مستقیم با حس شهوت تند و ناکام آنان دارد. در صورتی که در نزد خیام یک جنبهٔ عالی و فلسفی دارد و ماهرویان را تنها وسیلهٔ تکمیل عیش و تزیین مجالس خودش میداند و اغلب اهمیت شراب بر زن غلبه میکند. وجود زن و ساقی یک نوع سرچشمهٔ کیف و لذت بدیعی و زیبایی هستند. هیچکدام را به عرش نمیرساند و مقام جداگانهای ندارند. از همهٔ این چیزهای خوب و خوشنما یک لذت آنی میجسته. ازین لحاظ خیام یک نفر پرستنده و طرفدار زیبایی بوده و با ذوق بدیعیات خودش چیزهای خوشگوار، خوشآهنگ و خوشمنظر را انتخاب میکرده. یک فصل از کتاب «نوروزنامه» در بارهٔ صورت نیکو نوشته و این طور تمام میشود: «... و این کتاب را از برای فال خوب بر روی نیکو ختم کردهآمد.» پس خیام از پیشآمدهای ناگوار زندگی شخصی خودش مثل شعرای دیگر مثلاً از قهر کردن معشوقه و یا نداشتن پول نمینالد. درد او یک درد فلسفی و نفرینی است که بر پایهٔ احساس خویس به اساس آفرینش میفرستد. این شورش در نتیجهٔ مشاهدات و فلسفهٔ دردناک او پیدا شده. بدبینی او بالاخره منجر به فلسفهٔ دهری شده. اراده، فکر، حرکت و همه چیز به نظرش بیهوده آمده:
эй бихброн , ҷисми муҷассам ҳеҷаст , венаи торам на сипеҳри арқм ҳеҷаст ( 101 ) баназар меояд ки шўпновар аз фалсафаи бадбӣнии худаш ба ҳамин натиҷа хайём мерасад : « барои касе ки ба дараҷа Эй бирасад ки иродаи худро нафии бикунад . Дунёе ки ба назари мо он қадар ҳақиқӣ меояд . Бо тамоми хуршедҳоу каҳкашон ҳояш чист ? ҳеҷ ! »
ای بیخبران، جسم مجسم هیچ است،وین طارم نهسپهر ارقم هیچ است (۱۰۱)بنظر میآید که شوپنآور از فلسفهٔ بدبینی خودش به همین نتیجهٔ خیام میرسد: «برای کسی که به درجهای برسد که ارادهٔ خود را نفی بکند. دنیایی که به نظر ما آن قدر حقیقی میآید. با تمام خورشیدها و کهکشانهایش چیست؟ هیچ!»
Хайём аз мардуми замонаи барӣ ва безор бӯда . Ахлоқ , афкору одоти онҳоро бо захми забонҳои тунд маҳкӯм мекунад ва ба ҳеҷ ваҷҳи талқиноти ҷомеъаро напазируфтааст . Аз ашъори арабӣ ва баъзе аз китобҳои ӯ ин кӣнау буғзи хайём барои мардумон ва беэътимодӣ ба онон ба хӯбӣ дида мешавад . Дар муқаддамаи ҷабру муқобила аш мегуяд : « мо шоҳид будем ки аҳли илми азбини рафта ва ба дастае ки иддаи шан каму ранҷашон бисёр буд мунҳасири гардиданд . Ва ин иддаи ангушти шумор низ дар таии зиндагии душвори худ ҳимматашонро сарфи таҳқиқоту иктишофот илмӣ намуданд . Вале ағлаби донишмандони мо ҳақро ба ботил мефурушанд ва аз ҳади тазвиру зоҳрсозӣ таҷовуз намекунанд ; ва он миқдори маърифатӣ ки доранд барои ағрози пасти моддӣ ба кор мебаранд , ва агар шахсеро толиби ҳақу эсоркунанда сидқу соъӣ дар ради ботилу тарки тазвири бенанди истеҳзо ва истихфоф мекунанд . » гуё дар ҳар замони ашхоси дурӯу мутаққаллибу косаи лӣси чоплуси корашон ҷилаваст !
خیام از مردم زمانه بری و بیزار بوده. اخلاق، افکار و عادات آنها را با زخم زبانهای تند محکوم میکند و به هیچ وجه تلقینات جامعه را نپذیرفتهاست. از اشعار عربی و بعضی از کتابهای او این کینه و بغض خیام برای مردمان و بیاعتمادی به آنان به خوبی دیده میشود. در مقدمهٔ جبر و مقابلهاش میگوید: « ما شاهد بودیم که اهل علم ازبینرفته و به دستهای که عدهشان کم و رنجشان بسیار بود منحصر گردیدند. و این عدهٔ انگشتشمار نیز در طی زندگی دشوار خود همتشان را صرف تحقیقات و اکتشافات علمی نمودند. ولی اغلب دانشمندان ما حق را به باطل میفروشند و از حد تزویر و ظاهرسازی تجاوز نمیکنند؛ و آن مقدار معرفتی که دارند برای اغراض پست مادی به کار میبرند، و اگر شخصی را طالب حق و ایثار کنندهٔ صدق و ساعی در رد باطل و ترک تزویر بینند استهزا و استخفاف میکنند.» گویا در هر زمان اشخاص دورو و متقلب و کاسهلیس چاپلوس کارشان جلو است!
Диўжни маърӯфи рӯзӣ дар шаҳри Афин бо фонӯси равшани ҷусти вҷўии як нафари инсонро менамӯду оқибат пайдо накард . Вале хайёми вФти худро ба такопуии беҳуда талаф накарда ва бо итмӣнон мегуяд :
دیوژن معروف روزی در شهر آتن با فانوس روشن جستوجوی یک نفر انسان را مینمود و عاقبت پیدا نکرد. ولی خیام وفت خود را به تکاپوی بیهوده تلف نکرده و با اطمینان میگوید:
Говӣаст бар осмон , қарини парвин , говӣаст дигар бар зибраши ҷумлаи замин ;гар бенаии чашм ҳақиқат бигушо : зирўи зибри ду гови муштии хари байн .
گاوی است بر آسمان، قرین پروین،گاوی است دگر بر زبرش جمله زمین؛گر بینایی چشم حقیقت بگشا:زیرو زبر دو گاو مشتی خر بین.
Возеҳаст дар ин сӯрати хайём аз бас ки дар зери фишори афкори паст мардум бӯда ба ҳеҷ ваҷҳи тарафдори муҳаббат , ишқ , ахлоқ , инсонияту тасаввуфи набӯда , ки ағлаби нависандагону шуъарои вазифаи худашон донистаанд ки ин афкорро агар чаҳ худашони муътақид набӯдаанд барои авоми фиребии таблиғи бикунанд . Чизе ки ғарибаст , фақат як майлу рағбат ё смпотӣу таъассуфи гузаштаи Эрон дар хайём боқӣаст . Агар чаҳ ба воситаи ихтилофи зиёди таърих мо наметавонем ба ҳикояти машҳури се рафиқи дабистонӣ бовар букунем ки низоми алмалик бо хайёму ҳасани сабоҳи ҳам дарс бӯдаанд . Вале ҳеҷ астбъодӣ надорад ки хайёму ҳасани сабоҳ бо ҳам робита доштаанд . Зеро ки бачаи як аҳд бӯдаанд ва ҳар ду тақрйбан дар як санаи 517 - 518 мурдаанд . Инқилоби фикрӣ ки ҳарду дар қалби мамлакати муқтадири исломӣ тавлид карданд ин ҳадсро таъйид мекунад ва шояд ба ҳамин муносибати онҳоро бо ҳам ҳам даст донистаанд . Ҳасан ба василаи ихтироъи мазҳаби ҷадиду лрзонидни асоси ҷомеъаи он замони тавлиди як шӯриши миллӣ Эронӣ кард . Хайём ба восита овардани мазҳаби ҳиссӣ , фалсафӣ ,у ақлӣу моддии ҳамон манзур ӯро дар таронаҳои худаш анҷом дод . Таъсири ҳасан чун бештар рӯй сиёсату шамшер буд баъд аз муддатӣ аз байн рафт . Вале фалсафаи моддии хайём ки пояаш рӯй ақлу мантиқ буд пойдор монад .
واضح است در این صورت خیام از بس که در زیر فشار افکار پست مردم بوده به هیچ وجه طرفدار محبت، عشق، اخلاق، انسانیت و تصوف نبوده، که اغلب نویسندگان و شعرا وظیفهٔ خودشان دانستهاند که این افکار را اگر چه خودشان معتقد نبودهاند برای عوام فریبی تبلیغ بکنند. چیزی که غریب است، فقط یک میل و رغبت یا سمپاتی و تأسف گذشتهٔ ایران در خیام باقی است. اگر چه به واسطهٔ اختلاف زیاد تاریخ ما نمیتوانیم به حکایت مشهور سه رفیق دبستانی باور بکنیم که نظامالملک با خیام و حسن صباح همدرس بودهاند. ولی هیچ استبعادی ندارد که خیام و حسن صباح با هم رابطه داشتهاند. زیرا که بچهٔ یک عهد بودهاند و هر دو تقریباً در یک سنه ۵۱۷ - ۵۱۸ مردهاند. انقلاب فکری که هردو در قلب مملکت مقتدر اسلامی تولید کردند این حدس را تایید میکند و شاید به همین مناسبت آنها را با هم همدست دانستهاند. حسن به وسیلهٔ اختراع مذهب جدید و لرزانیدن اساس جامعه آن زمان تولید یک شورش ملی ایرانی کرد. خیام به واسطهٔ آوردن مذهب حسی، فلسفی، و عقلی و مادی همان منظور او را در ترانههای خودش انجام داد. تأثیر حسن چون بیشتر روی سیاست و شمشیر بود بعد از مدتی از بین رفت. ولی فلسفهٔ مادی خیام که پایهاش روی عقل و منطق بود پایدار ماند.
Назд ҳеҷ як аз шуъароу нависандагони исломи лаҳни сариҳи нафии худоу барҳам задани асоси афсонаҳои мазҳабии сомӣ монанди хайём дида намешавад шояд битавонем хайёмро аз ҷумлаи эрониёни зиди араб монанди : ибни мқФъ , ба офарид , Абӯмуслим , Бобак ва ғайра бидонем . Хайём бо лаҳни таъассуфи ангезии ишора ба подшоҳони пешин Эрон мекунад . Мумкинаст аз хондани шоҳномаи Фирдавсии ин тأср дар ӯ пайдо шуда ва дар таронаҳои худаш пайвастаи фару шиквау бузургии поймол шудаи ононро гӯшзад май намояд ки бо хоки яксон шудаанд ва дар кохҳои вайрони онҳо рӯбоҳ лона кардау ҷғд ошиёна намӯда . Қаҳқаҳаҳои асабонӣ ӯ , кинояоту ашоротӣ ки ба Эрони гузашта менамояд пайдост ки аз таҳи қалб аз роҳзанони арабу афкори пасти онҳо мутанаффираст ,у смпотӣ ӯ ба тараф Эронӣ меравад ки дар даҳани ин аждаҳои ҳафтод сари ғарқ шуда бӯда ва бо ташаннуҷи даст ва по мезада .
نزد هیچیک از شعرا و نویسندگان اسلام لحن صریح نفی خدا و برهم زدن اساس افسانههای مذهبی سامی مانند خیام دیده نمیشود شاید بتوانیم خیام را از جملهٔ ایرانیان ضد عرب مانند: ابنمقفع، بهآفرید، ابومسلم، بابک و غیره بدانیم. خیام با لحن تأسفانگیزی اشاره به پادشاهان پیشین ایران میکند. ممکن است از خواندن شاهنامهٔ فردوسی این تأثر در او پیدا شده و در ترانههای خودش پیوسته فر و شکوه و بزرگی پایمالشدهٔ آنان را گوشزد مینماید که با خاک یکسان شدهاند و در کاخهای ویران آنها روباه لانه کرده و جغد آشیانه نموده. قهقهههای عصبانی او، کنایات و اشاراتی که به ایران گذشته مینماید پیداست که از ته قلب از راهزنان عرب و افکار پست آنها متنفر است، و سمپاتی او به طرف ایرانی میرود که در دهن این اژدهای هفتادسر غرق شده بوده و با تشنج دست و پا میزده.
Набояд тунд биравем , оё мақсӯди хайём аз ёдоварии шикваи гузаштаи сосонии муқоиса бесаботӣу кӯчакии тамаддунҳоу зиндагии инсон набӯдааст ва фақат як тасвири маҷозӣу киноя эй беш нест ? вале бо ҳароратӣ ки баён мекунад ҷои шаку шубҳаи боқӣ темӣ гузорад . Маслан садои фохта ки шаби маҳтоб рӯй вайронаи Тисфун куку мегуяд мӯро ба тани хонанда рост мекунад :
نباید تند برویم، آیا مقصود خیام از یادآوری شکوه گذشته ساسانی مقایسهٔ بیثباتی و کوچکی تمدنها و زندگی انسان نبودهاست و فقط یک تصویر مجازی و کنایهای بیش نیست؟ ولی با حرارتی که بیان میکند جای شک و شبهه باقی تمیگذارد. مثلاً صدای فاخته که شب مهتاب روی ویرانهٔ تیسفون کوکو میگوید مو را به تن خواننده راست میکند:
Он қаср ки бар чарх ҳаме зад паҳлу , бар дарга ӯ шаҳони нҳодндии рӯ , дидем ки бар конгрессаш фохтаи аибншстаҳ ҳаме гуфт ки : « куку , куку ? » он қаср ки баҳроми дарав ҷом гирифт , оҳӯ бача карду рӯбаҳ ором гирифт ; баҳром ки гӯр мегирифтӣ ҳамаи умр , дидӣ ки чигуна гӯр баҳром гирифт ?
آن قصر که بر چرخ همیزد پهلو،بر درگهِ او شهان نهادندی رو،دیدیم که بر کنگرهاش فاختهایبنشسته همیگفت که: «کوکو، کوکو؟»آن قصر که بهرام درو جام گرفت،آهو بچه کرد و روبَهْ آرام گرفت؛بهرام که گور میگرفتی همه عمر،دیدی که چگونه گور بهرام گرفت؟
Чунон ки собиқан зикр шуд хайёми ҷузи равиши даҳри худоӣ наме шинохтау худоиро ки мазоҳиби сомӣ тасаввур мекардаанд мункир бӯдааст . Вале баъди қиёфаи ҷаддитар ба худ мегираду роҳи ҳали илмӣу мантиқӣ барои масойили моварои табиии ҷуст ваҷу мекунад . Чун роҳи ақлӣ пайдо намекунад ба таъбири шоиронаи ин алфози қаноат май намояд . Сонеъро ташбеҳ ба кӯза гар мекунаду инсонро ба кӯза ва мегуяд :
چنانکه سابقاً ذکر شد خیام جز روش دهر خدایی نمیشناخته و خدایی را که مذاهب سامی تصور میکردهاند منکر بودهاست. ولی بعد قیافهٔ جدیتر به خود میگیرد و راه حل علمی و منطقی برای مسایل ماورای طبیعی جستوجو میکند. چون راه عقلی پیدا نمیکند به تعبیر شاعرانهٔ این الفاظ قناعت مینماید. صانع را تشبیه به کوزهگر میکند و انسان را به کوزه و میگوید:
Ин кӯзагар даҳри чунин ҷоми латиф , месозаду боз бар замин мезанадаш ! ( 43 )
این کوزهگر دهر چنین جام لطیف، میسازد و باز بر زمین میزندش! (۴۳)
Ба ҳақиқати матлаб корӣ надорем вале маҷлиси ин кӯзагар девонаро ба қиёфаи аҳмақу хунхораш ки ҳамаи ҳам худро сарфи саноеъ зариф мекунад вале аз рӯй ҷунуни он кӯзаҳоро мешаканд , фақат қалами оқои дарвеш наққош тавониста рӯй пардаи худаш муҷассами бикунад .
به حقیقت مطلب کاری نداریم ولی مجلس این کوزهگر دیوانه را به قیافهٔ احمق و خونخوارش که همهٔ همّ خود را صرف صنایع ظریف میکند ولی از روی جنون آن کوزهها را میشکند، فقط قلم آقای درویش نقاش توانسته روی پردهٔ خودش مجسم بکند.
Биҳишту дӯзахро дар ниҳоди ашхоси дониста : дӯзахи шарарии зи ранҷи беҳудаи мост , фирдавси дамии зи вақти осӯдаи мост . ( 142 )
بهشت و دوزخ را در نهاد اشخاص دانسته:دوزخ شرری ز رنج بیهودهٔ ماست، فردوس دمی ز وقت آسودهٔ ماست. (۱۴۲)
Гулҳои хандон , булбулони нолон , киштзорҳои хуррам , насими бомдод , маҳтоб рӯй маҳтобӣ , мҳрўёни париваш , оҳанги чанг , шароби гулгун , инҳо биҳишти мост . Чизеи беҳтар аз инҳо рӯй замин пайдо намешавад , бо ин ҳақоиқӣ ки дар ин дунёӣ бе саботи пар аз дарду заҷри бароямони монда истифода букунем . Ҳамин биҳишти мост , биҳишти мавъӯдӣ ки мардумро ба умедаш гӯл мезананд ! чаро ба умеди мавҳум аз осоиши худамон чашм бапушем ?
گلهای خندان، بلبلان نالان، کشتزارهای خرم، نسیم بامداد، مهتاب روی مهتابی، مهرویان پریوش، آهنگ چنگ، شراب گلگون، اینها بهشت ماست. چیزی بهتر از اینها روی زمین پیدا نمیشود، با این حقایقی که در این دنیای بیثبات پر از درد و زجر برایمان مانده استفاده بکنیم. همین بهشت ماست، بهشت موعودی که مردم را به امیدش گول میزنند! چرا به امید موهوم از آسایش خودمان چشم بپوشیم؟
Каси хулду ҷҳимро надидааст , эй дил , гӯйӣ ки аз он ҷаҳон расидааст ? эй дил . . . ( 91 )
کس خلد و جحیم را ندیدهاست، ای دل،گویی که از آن جهان رسیدهاست؟ ای دل... (۹۱)
Як бозигрхонаҳ ғарибӣаст . Мисли хаймаи шаби бозӣ ё бозии шатранҷ , ҳамаи коинот рӯй сафҳа гумон мекунанд ки озоданд . Вале як дасти номаръӣ ки мутаъаллиқ ба як аблаҳ ё бачааст муддатӣ бо мо тафреҳ мекунад . Моро ҷоба ҷо мекунад , баъди дилашро мезанад , дубораи ин арӯсакҳо ё муҳраҳоро дар сандӯқи фаромӯшӣ ва нестӣ меандозад :
یک بازیگرخانهٔ غریبی است. مثل خیمهشببازی یا بازی شطرنج، همهٔ کاینات روی صفحه گمان میکنند که آزادند. ولی یک دست نامرئی که متعلق به یک ابله یا بچه است مدتی با ما تفریح میکند. ما را جابهجا میکند، بعد دلش را میزند، دوباره این عروسکها یا مهرهها را در صندوق فراموشی و نیستی میاندازد:
Мо лъбткониму фалаки лаъибати боз , аз рӯй ҳақиқатӣ на аз рӯй муҷоз . . . ( 50 ) хайём май хостаи ин дунёии масхара , пасти ғами ангезу музҳикро аз ҳам бипошад ва як дунёии мантиқитарӣ рӯй харобаи он баннои бикунад :гар бар фалаками дасти бадӣ чун яздон , брдоштмии ман ин фалакро зи миён . . . ( 25 )
ما لعبتکانیم و فلک لعبتباز، از روی حقیقتی نه از روی مجاز... (۵۰)خیام میخواسته این دنیای مسخره، پست غمانگیز و مضحک را از هم بپاشد و یک دنیای منطقیتری روی خرابهٔ آن بنا بکند:گر بر فلکم دست بدی چون یزدان، برداشتمی من این فلک را ز میان... (۲۵)
Барои инки бидонем то чаҳ андозаи фалсафаи хайём дар назд пироўон ӯ тараф тавваҷуҳ бӯдау муқаллид пайдо карда ин нуктаро мегӯйем ки муаллиф « дабистони мазоҳиб » дар чанд ҷо мисли аз рубоиёт хайём меоварад ва як ҷои рубои ғарибӣ ба ӯ нисбат медиҳад ( си 63 ) : « . . . Смрод дар луғат ва ҳам пиндорро гӯйанд . . . Фараи манди шогирд Фроирҷ гуфта : агар касе мавҷӯд бошад донад ки аносиру афлоку анҷуму уқулу нуфус ҳақаст . Ва воҷиби алўҷўдӣ ки мегуяд ҳастӣ пазир нашуд ва мо аз ваҳм гумон барем ки ӯ ҳасту яқин ки ӯ ҳам нест . Ман алостшҳоди ҳакими умри хайёми байт :
برای اینکه بدانیم تا چه اندازه فلسفهٔ خیام در نزد پیراوان او طرف توجه بوده و مقلد پیدا کرده این نکته را میگوییم که مؤلف «دبستان مذاهب» در چند جا مثل از رباعیات خیام میآورد و یک جا رباعی غریبی به او نسبت میدهد (ص ۶۳): «... سمراد در لغت و هم پندار را گویند ... فرهمند شاگرد فرایرج گفته: اگر کسی موجود باشد داند که عناصر و افلاک و انجم و عقول و نفوس حق است. و واجبالوجودی که میگوید هستیپذیر نشد و ما از وهم گمان بریم که او هست و یقین که او هم نیست. منالاستشهاد حکیم عمر خیام بیت:
« сонеъ ба ҷаҳони куҳна ҳамчун зарфӣаст . Обӣаст ба маънӣ ва ба зоҳир барфӣаст ; бозичаи куфру дайн ба Тифлон бисипор , бигузар зи мақомӣ ки худои ҳам ҳарфӣаст ! »
«صانع به جهان کهنه همچون ظرفی است.آبی است به معنی و به ظاهر برفی است؛بازیچهٔ کفر و دین به طفلان بسپار،بگذر ز مقامی که خدا هم حرفی است!»
Дар ҷои дигар ( си 159 ) роҷеъ ба ақоид чорўок мегуяд : « . . . Оқил бояд аз ҷамъи лаззот баҳра гирад ва аз мштҳёт эҳтироз нанамояд . Аз он ки чун ба хоки пайвасти боз омадан нест . ъ : боз омаданат нест , чу рафтӣ рафтӣ .
در جای دیگر (ص ۱۵۹) راجع به عقاید چارواک میگوید: «... عاقل باید از جمع لذات بهره گیرد و از مشتهیات احتراز ننماید. از آنکه چون به خاک پیوست باز آمدن نیست. ع: باز آمدنت نیست، چو رفتی رفتی.
Равшан тар гӯйем ақида , чорўок онаст ки эшон гӯйанд : чун сонеъ падедор несту идроки башарӣ ба исботи он муҳӣт наёрад шуд , моро чаро бандагии амреи манӯн , мавҳум , бали маъдӯм бояд кард ? . . . Ва баҳри навиди ҷинату роҳати он аз касрати ҳирси аблаҳонаи даст аз неъматҳоу роҳатҳо боз дошт ? оқили нақдро ба насяи надиҳад . . . Он чаҳ зоҳир нест бовар кардан онро нишоед таркиби ҷасади маволед аз аносир арбаъааст , ба муқтазои табиати як чанд бо ҳам таълӣфпазир шуда . . . , чун таркиб муталошӣ шавад , маъоди унсури ҷуз унсур наёрад буд . Баъд аз тахриби кохи тан , урӯҷӣ ба барин ватану нозу Наиму нузули нор ва ҷҳим нахоҳад буд . »
روشنتر گوییم عقیده، چارواک آن است که ایشان گویند: چون صانع پدیدار نیست و ادراک بشری به اثبات آن محیط نیارد شد، ما را چرا بندگی امری مظنون، موهوم، بل معدوم باید کرد؟... و بهر نوید جنت و راحت آن از کثرت حرص ابلهانه دست از نعمتها و راحتها باز داشت؟ عاقل نقد را به نسیه ندهد... آنچه ظاهر نیست باور کردن آن را نشاید ترکیب جسد موالید از عناصر اربعه است، به مقتضای طبیعت یکچند با هم تألیف پذیر شده...، چون ترکیب متلاشی شود، معاد عنصر جز عنصر نیارد بود. بعد از تخریب کاخ تن، عروجی به برین وطن و ناز و نعیم و نزول نار و جحیم نخواهد بود.»
Оё таҷзияи афкори хайёмро аз ин сутур дарак намекунем ? ҳрўни Алени дрозоФот ба рубоиёти хайём ( с۲۹۱ ) аз китоб « саргузашти салтанати кобул » таълӣфи алФинстн ки дар санаи 1815 милодӣ ба табъи расида нақл мекунад ва шарҳ медиҳад ки фирқае даҳрӣу ломазҳаб ба исми млозкӣ шӯҳрат доранд : « ба назар меояд ки афкори онҳо хеле қадӣмӣасту комилан бо афкори шоири қадими Эрони хайём вифқ медиҳад , ки дар осор ӯ намӯнаҳои ломазҳабӣ ба қадре шадидаст ки дар ҳеҷ забонӣ собиқа надорад . . . Ин фирқаи ақоиди худашонро дар хафо ошкор мекарданд ва маърӯфаст ки ақоиди онҳо байни нуҷабои ринди дарбори шоҳи Маҳмӯд рахна карда буд . »
آیا تجزیهٔ افکار خیام را از این سطور درک نمیکنیم؟ هرون آلن دراضافات به رباعیات خیام (ص۲۹۱) از کتاب «سرگذشت سلطنت کابل» تألیف الفینستن که در سنهٔ ۱۸۱۵ میلادی به طبع رسیده نقل میکند و شرح میدهد که فرقهای دهری و لامذهب به اسم ملازکی شهرت دارند: « به نظر میآید که افکار آنها خیلی قدیمی است و کاملاً با افکار شاعر قدیم ایران خیام وفق میدهد، که در آثار او نمونههای لامذهبی به قدری شدید است که در هیچ زبانی سابقه ندارد... این فرقه عقاید خودشان را در خفا آشکار میکردند و معروف است که عقاید آنها بین نجبای رند دربار شاه محمود رخنه کرده بود.»
Ихтисоси дайгарӣ ки дар фалсафаи хайём мушоҳида мешавад дақиқ шудан ӯ дар масъала маргаст ки на аз роҳи ншӣоти рӯҳу фалсафаи алҳиўни онро таҳти мутолиа дарме оварад , балки аз рӯй ҷараёну истеҳолаи зарроти аҷсому таҷзияи модаи тағироти онро бо тасвирҳои шоиронау ғамнокӣ муҷассам мекунад .
اختصاص دیگری که در فلسفهٔ خیام مشاهده میشود دقیق شدن او در مسألهٔ مرگ است که نه از راه نشئات روح و فلسفهٔ الهیون آن را تحت مطالعه درمیآورد، بلکه از روی جریان و استحالهٔ ذرات اجسام و تجزیهٔ ماده تغییرات آن را با تصویرهای شاعرانه و غمناکی مجسم میکند.
Барои хайёми моварои мода чизе нест . Дунё дар асари иҷтимои заррот ба вуҷӯди омада ки бар ҳасби иттифоқ кор мекунанд . Ин ҷараёни доимӣ ва абадӣаст ,у зарроти паии дарпайи дар ашколу анвоъ дохил мешаванд ва рӯй мегардонанд . Аз ин рӯи инсони ҳеҷ бим ва умедӣ надорад ва дар натиҷаи таркиби заррот ва чаҳор унсуру таъсири ҳафт кавкаб ба вуҷӯди омадау рӯҳ ӯ монанди колбуд моддӣаст ва пас аз марг намемонад :
برای خیام ماورای ماده چیزی نیست. دنیا در اثر اجتماع ذرات به وجود آمده که بر حسب اتفاق کار میکنند. این جریان دایمی و ابدی است، و ذرات پیدرپی در اشکال و انواع داخل میشوند و روی میگردانند. از این رو انسان هیچ بیم و امیدی ندارد و در نتیجهٔ ترکیب ذرات و چهار عنصر و تأثیر هفت کوکب به وجود آمده و روح او مانند کالبد مادی است و پس از مرگ نمیماند:
Боз омаданат нест , чу рафтӣ рафтӣ . ( 29 ) чун оқибати кори ҷаҳон « нестӣ »аст . ( 140 ) ҳар лола пажмурда нахоҳад бушковат . ( 47 )
باز آمدنت نیست، چو رفتی رفتی. (۲۹)چون عاقبت کار جهان «نیستی» است. (۱۴۰)هر لالهٔ پژمرده نخواهد بشکفت. (۴۷)
Аммо хайём ба ҳамин иктифо намекунаду зарроти баданро то охирин марҳалаи ншأтши дунбол май намояду бозгашти онҳоро шарҳ медиҳад . Дар мавзӯи бақои рӯҳи муътақид ба гардишу истеҳолаи зарроти бадани пас аз марг мешавад . Зеро он чаҳ ки маҳсусаст ва ба тамиз дарме ояд инаст ки зарроти бадан дар аҷсоми дигари дубораи зиндагӣ ва ё ҷараён пайдо мекунанд . Вале рӯҳи мустақилӣ ки баъд аз марги зиндагӣ ҷудогона дошта бошад нест . Агар хушбахт бошем , зарроти тани мо хам бода мешаванду пайваста маст хоҳанд буд ,у зиндагии мармуз ва беиродаеро таъқиб мекунанд . Ҳамин фалсафаи зарроти сарчашмаи дарду афкори ғами ангез хайём мешавад . Дар гули кӯза , дар сабза , дар гули лола дар маъшуқае ки бо ҳаракоти мавзун ба оҳанги чанг май рақсад , дар маҷолиси тафреҳ ва дар ҳамаи ҷои зарроти тани мҳрўёнро мебинад ки хок шудаанд , вале зиндагии ғариби дайгариро доранд . Зеро дар онҳо рӯҳи латифи бода дар ғалаёнаст .
اما خیام به همین اکتفا نمیکند و ذرات بدن را تا آخرین مرحلهٔ نشأتش دنبال مینماید و بازگشت آنها را شرح میدهد. در موضوع بقای روح معتقد به گردش و استحالهٔ ذرات بدن پس از مرگ میشود. زیرا آنچه که محسوس است و به تمیز درمیآید این است که ذرات بدن در اجسام دیگر دوباره زندگی و یا جریان پیدا میکنند. ولی روح مستقلی که بعد از مرگ زندگی جداگانه داشته باشد نیست. اگر خوشبخت باشیم، ذرات تن ما خُم باده میشوند و پیوسته مست خواهند بود، و زندگی مرموز و بیارادهای را تعقیب میکنند. همین فلسفهٔ ذرات سرچشمهٔ درد و افکار غمانگیز خیام میشود. در گِل کوزه، در سبزه، در گُل لاله در معشوقهای که با حرکات موزون به آهنگ چنگ میرقصد، در مجالس تفریح و در همه جا ذرات تن مهرویان را میبیند که خاک شدهاند، ولی زندگی غریب دیگری را دارند. زیرا در آنها روح لطیف باده در غلیان است.
Дар ин ҷои шароб ӯ бо ҳамаи кинояоту ташбеҳоти шоиронае ки дар тарона ҳояш меоварад як сӯрати амиқу мармуз ба худ мегирад . Шароб дар айни ҳол ки тавлиди мастӣ ва фаромӯшӣ мекунад , дар кӯзаи ҳукми рӯҳро дар тан дорад . Оё исми ҳамаи қисматҳои кӯзаи тасғири ҳамон аъзои бадан инсон нест мисли : даҳана , лаба , гардана , даста , шикам . . . Ва шароби миёни кӯзаи рӯҳи пари Киев он намебошад ? ҳамон кӯза ки собиқ бар ин як нафар моҳрӯ бӯда ! ин рӯҳи пурғалаёни зиндагии дардноки гузаштаи кӯзаро рӯй замин ёдоварӣ мекунад ! аз ин қарори кӯзаи як зиндагии мустақил пайдо мекунад ки шароб ба манзалаи рӯҳ онаст . ( 1 ) [ 1 - ин гӯнаи ташбеҳи зиёд дар афкори хайём дида мешавад . Маслан дар нўрўзномаҳ ( си 40 ) дар маврид камон мегуяд : « . . . Ва ба як рӯй камон бар сӯрати мардум нигоштааст аз рагу устихону пайу пӯсту гӯшт ,у зиҳи вай чун ҷони вай буд ки ба вай зиндааст , бо ҷон ки аз ҳунарманд биёбад . » ]
در اینجا شراب او با همهٔ کنایات و تشبیهات شاعرانهای که در ترانههایش میآورد یک صورت عمیق و مرموز به خود میگیرد. شراب در عین حال که تولید مستی و فراموشی میکند، در کوزه حکم روح را در تن دارد. آیا اسم همهٔ قسمتهای کوزه تصغیر همان اعضای بدن انسان نیست مثل: دهنه، لبه، گردنه، دسته، شکم... و شراب میان کوزه روح پر کیف آن نمیباشد؟ همان کوزه که سابق بر این یک نفر ماهرو بوده! این روح پرغلیان زندگی دردناک گذشتهٔ کوزه را روی زمین یادآوری میکند! از این قرار کوزه یک زندگی مستقل پیدا میکند که شراب به منزلهٔ روح آن است.(۱) [۱- این گونه تشبیه زیاد در افکار خیام دیده میشود. مثلاً در نوروزنامه (ص ۴۰) در مورد کمان میگوید: «... و به یک روی کمان بر صورت مردم نگاشتهاست از رگ و استخوان و پی و پوست و گوشت، و زه وی چون جان وی بود که به وی زنده است، با جان که از هنرمند بیابد.» ]
Лаб бар лаби кӯзаи барадам аз ғояти оз . ( 139 ) ин даста ки бар гардан ӯ май бинӣ , дастӣаст ки бар гардан ёрӣ бӯдааст . ( 72 )
لب بر لب کوزه بردم از غایت آز. (۱۳۹)این دسته که بر گردن او میبینی،دستی است که بر گردن یاری بودهاست. (۷۲)
Аз матолиби фавқ ба даст меояд ки хайём дар хусӯси моҳияту арзиши зиндагии як ақидау фалсафа муҳиммӣ дорад . Оё ӯ дар муқобили ин ҳамаи бадбахтӣ ва ин фалсафа чаҳ хати машйу равия эйро пеш мегирад ?
از مطالب فوق به دست میآید که خیام در خصوص ماهیت و ارزش زندگی یک عقیده و فلسفهٔ مهمی دارد. آیا او در مقابل اینهمه بدبختی و این فلسفه چه خط مشی و رویهای را پیش میگیرد؟
Дар сӯратӣ ки намешавад ба чигунагии ашёи паии барад , дар сӯратӣ ки касе надониста ва нахоҳад донист ки аз куҷо меойем ва ба куҷо мерӯем ва гуфтаҳои дигарон музахрафу тала хрбгирӣаст . Дарсуратӣ ки табиати ором , бе эътинои вазифа
در صورتی که نمیشود به چگونگی اشیا پی برد، در صورتی که کسی ندانسته و نخواهد دانست که از کجا میآییم و به کجا میرویم و گفتههای دیگران مزخرف و تلهٔ خربگیری است. درصورتی که طبیعت آرام، بیاعتنا وظیفهٔ
Худашро анҷом медиҳаду ҳамаи кӯшишҳои мо дар муқобил ӯ беҳудаасту таҳқиқоти фалсафии ғайр мумкин мебошад , дар сӯратӣ ки андӯҳу шодии мо назд табиат яксонасту дунёе ки дар он маскан дорем пар аз дарду шар ҳамешагӣасту зиндагии ҳаросноки мо як риштаи хоб , хаёл , фиреб ва мавҳум мебошад , дар сӯратӣ ки подшоҳони бофару шикваи гузашта бо хоки нестии ҳам оғӯш шудаанд ,у прирўёни нокомӣ ки ба синаи хоки торик фурӯрафтаанд зарроти тани онҳо дар тангнои гӯр аз ҳам ҷудо мешавад ва дар набототу ашёи зиндагии дарднокиро дунбол мекунад . Оё ҳамаи инҳо ба забон бе забонии сустӣу шиканандагии чизҳои рӯй заминро ба мо намегӯйанд ? гузашта ба ҷузи ёдгори дарҳаму рؤёиӣ беш нест , оянда маҷҳӯласт . Пас ҳамин дамро ки зиндаем , ин дами гузаранда ки ба як чашм ба ҳам задан дар гузашта форумӣ равад , ҳамин дамро дарёбем ва хуш бошем . Ин дам ки рафт дигари чизе дар даст мо намемонад , вале агар бидонем ки дамро чигуна бигузаронем ! мақсӯд аз зиндагии Киев ва лиззатаст . То метавонем бояд ғаму ғуссаро аз худамон давр букунем , маълумро ба маҷҳӯл нафурӯшему нақдро фидоӣ нася накунем . Интиқоми худамонро аз зиндагӣ бустонем пеш аз он ки дар чангол ӯ хирад башуем !
خودش را انجام میدهد و همهٔ کوششهای ما در مقابل او بیهوده است و تحقیقات فلسفی غیر ممکن میباشد، در صورتی که اندوه و شادی ما نزد طبیعت یکسان است و دنیایی که در آن مسکن داریم پر از درد و شرّ همیشگی است و زندگی هراسناک ما یک رشته خواب، خیال، فریب و موهوم میباشد، در صورتی که پادشاهان بافر و شکوه گذشته با خاک نیستی همآغوش شدهاند، و پریرویان ناکامی که به سینهٔ خاک تاریک فرورفتهاند ذرات تن آنها در تنگنای گور از هم جدا میشود و در نباتات و اشیا زندگی دردناکی را دنبال میکند. آیا همهٔ اینها به زبان بیزبانی سستی و شکنندگی چیزهای روی زمین را به ما نمیگویند؟ گذشته به جز یادگار درهم و رؤیایی بیش نیست، آینده مجهول است. پس همین دم را که زندهایم، این دم گذرنده که به یک چشم به هم زدن در گذشته فرومیرود، همین دم را دریابیم و خوش باشیم. این دم که رفت دیگر چیزی در دست ما نمیماند، ولی اگر بدانیم که دم را چگونه بگذرانیم! مقصود از زندگی کیف و لذت است. تا میتوانیم باید غم و غصه را از خودمان دور بکنیم، معلوم را به مجهول نفروشیم و نقد را فدای نسیه نکنیم. انتقام خودمان را از زندگی بستانیم پیش از آنکه در چنگال او خرد بشویم!
Брбои насиби хеши кати брбоинд . ( 45 ) бояд донист ҳарчанд хайём аз таҳи дили муътақид ба шодӣ бӯда вале шодӣ ӯ ҳамеша бо фикри адаму нестӣ тавъамаст . Аз ин рӯ ҳамвора маъонии фалсафаи хайём дар зоҳири даъват ба хуш гузароне мекунад аммо дар ҳақиқати ҳамаи гулу булбул , ҷомҳои шароб , киштзор ва тасвирҳои шаҳвати ангез ӯ ҷузи тазйинӣ беш нест , мисли касе ки бихоҳад худашро бикашад ва қабл аз марг ба таҷаммулу тазйини утоқ худаш бипардозад . Азин ҷиҳати хушӣ ӯ бештар тأсроўраст . Хуш бошем ва фаромӯш букунем то хӯн , ин мойеъи зиндагӣ , ки аз ҳазорон захми мо ҷорӣ аст набинем !
بربای نصیب خویش کت بربایند. (۴۵) باید دانست هرچند خیام از ته دل معتقد به شادی بوده ولی شادی او همیشه با فکر عدم و نیستی توأم است. از این رو همواره معانی فلسفه خیام در ظاهر دعوت به خوشگذرانی میکند اما در حقیقت همهٔ گُل و بلبل، جامهای شراب، کشتزار و تصویرهای شهوتانگیز او جز تزیینی بیش نیست، مثل کسی که بخواهد خودش را بکشد و قبل از مرگ به تجمل و تزیین اطاق خودش بپردازد. ازین جهت خوشی او بیشتر تأثرآور است. خوش باشیم و فراموش بکنیم تا خون، این مایع زندگی، که از هزاران زخم ما جاری است نبینیم!
Чун хайём аз ҷавонии бадбӣн ва дар шак бӯдау фалсафаи Киеву хуширо дар ҳангоми перӣ интихоб карда ба ҳамин муносибати хушӣ ӯ оғишта бо фикри яъс ва ҳурмонаст : паймонаи умри ман ба ҳафтод расед , ин дам накунам нишот , кӣ хоҳам кард ? ( 141 )
چون خیام از جوانی بدبین و در شک بوده و فلسفهٔ کیف و خوشی را در هنگام پیری انتخاب کرده به همین مناسبت خوشی او آغشته با فکر یأس و حرمان است:پیمانهٔ عمر من به هفتاد رسید،این دم نکنم نشاط، کی خواهم کرد؟ (۱۴۱)
Ин тарона ки зоҳиран лаҳни икнФри ринди коркуштау айёшро дорад ки аз ҳамаи чизи безор ва зада шудау зиндагиро май пурситад ва нафрин мекунад , дар ҳақиқати шитобу рағбат ба бодагусорӣ дар сини ҳФтодсолгии ин рубоиро беш аз рубоиёти бадбӣнӣ ӯ ғам ангез мекунаду комилани фикри як нафари файласуфи моддиро нишон медиҳад ки охирин дақоиқи умри худро дар муқобили фаноӣ маҳз мехоҳад дарёбад !
این ترانه که ظاهراً لحن یکنفر رند کارکشته و عیاش را دارد که از همه چیز بیزار و زدهشده و زندگی را میپرستد و نفرین میکند، در حقیقت شتاب و رغبت به باده گساری در سن هفتادسالگی این رباعی را بیش از رباعیات بدبینی او غم انگیز میکند و کاملاً فکر یک نفر فیلسوف مادی را نشان میدهد که آخرین دقایق عمر خود را در مقابل فنای محض میخواهد دریابد!
Рӯй таронаҳои хайёми буии ғализи шароб сангинӣ мекунаду марг аз лои дандонҳои калид шуда аш мегуяд : « хуш бошем ? »
روی ترانههای خیام بوی غلیظ شراب سنگینی میکند و مرگ از لای دندانهای کلید شدهاش میگوید: « خوش باشیم؟»
Мўзўғи шароб дар рубоиёти хайёми мақом хосӣ дорад . Агар чаҳ хайём монанди ибни сино дар хӯрдани шароби зиёда рӯй намекарда вале дар мадҳи он то андозае иғроқ мегуяд . Шояд бештари мақсӯдаши мадҳи мнҳёт мазҳабӣаст . Вале дар « нўрўзномаҳ » як фасли китоби махсӯси манофе шаробасту нависанда аз рӯй таҷрибиёти дигарону озмоиши шахсеи манофеи шаробро шарҳ медиҳад ва дар он ҷои исми буъалии синоу Муҳамади закариёии розиро зикр мекунад ( с۶۰ ) мегуяд : « ҳеҷ чиз дар тани мардуми нофеътар аз шароб нест , хоссаи шароби ангурии талху софӣ . Хосияташ онаст ки ғамро бабраду дилро хуррам кунад . » ( си 70 ) : « . . . Ҳамаи доноёни муттафиқи гаштанд ки ҳеҷ неъматии беҳтар ва бузургвортар аз шароб нест . » ( с۶۱ ) : « . . . Ва дар биҳишти неъмат бисёрасту шароби беҳтарини неъматҳои биҳиштаст . » оё метавонем бовар кунем ки нависандаи ин ҷумларо аз рӯй имони навишта дар сӯратӣ ки бо тамасхур мегуяд :
موضوغ شراب در رباعیات خیام مقام خاصی دارد. اگر چه خیام مانند ابنسینا در خوردن شراب زیادهروی نمیکرده ولی در مدح آن تا اندازهای اغراق میگوید. شاید بیشتر مقصودش مدح منهیات مذهبی است. ولی در «نوروزنامه» یک فصل کتاب مخصوص منافع شراب است و نویسنده از روی تجربیات دیگران و آزمایش شخصی منافع شراب را شرح میدهد و در آنجا اسم بوعلیسینا و محمد زکریای رازی را ذکر میکند (ص۶۰) میگوید: «هیچ چیز در تن مردم نافعتر از شراب نیست، خاصه شراب انگوری تلخ و صافی. خاصیتش آن است که غم را ببرد و دل را خرم کند.» (ص ۷۰): «... همهٔ دانایان متفق گشتند که هیچ نعمتی بهتر و بزرگوارتر از شراب نیست.» (ص۶۱): « ... و در بهشت نعمت بسیار است و شراب بهترین نعمتهای بهشت است.» آیا میتوانیم باور کنیم که نویسنده این جمله را از روی ایمان نوشته در صورتی که با تمسخر میگوید:
Гӯйанд : биҳишту ҳавз кавсар бошад ! ( 89 ) вале дар рубоиёт , шароб барои Фрўншондни ғаму андӯҳ зиндагӣаст . Хайёми паноҳ ба ҷоми бода май барад ва бо меарғавонӣ мехоҳад осоиши фикрӣу фаромӯшии таҳсили бикунад . Хуш бошем , Киев букунем , ин зиндагии музахрафро фаромӯш букунем . Махсусан фаромӯш букунем , чун дар маҷолиси айши мо як сояи тарснок давр мезанад . Ин соя маргаст , кӯзаи шароби лабашро ки ба лаб мо мегузорад оҳистаи бағал гӯшмон мегуяд : манеҳам рӯзӣ мисли ту бӯдаам , пас рӯҳи латифи бодаро бануш то зиндагиро фаромӯш бикунӣ !
گویند: بهشت و حوض کوثر باشد! (۸۹)ولی در رباعیات، شراب برای فرونشاندن غم و اندوه زندگی است. خیام پناه به جام باده میبرد و با می ارغوانی میخواهد آسایش فکری و فراموشی تحصیل بکند. خوش باشیم، کیف بکنیم، این زندگی مزخرف را فراموش بکنیم. مخصوصاً فراموش بکنیم، چون در مجالس عیش ما یک سایهٔ ترسناک دور میزند. این سایهٔ مرگ است، کوزه شراب لبش را که به لب ما میگذارد آهسته بغل گوشمان میگوید: منهم روزی مثل تو بودهام، پس روح لطیف باده را بنوش تا زندگی را فراموش بکنی!
Банушем , хуш бошем , чаҳ масхараи ғамнокӣ ! Киев ? зан , маъшӯқи дмдмӣ , бизанем , бихонем , банушем ки фаромӯш букунем пеш аз он ки ин сояи тарсноки гулӯии моро дар чанголи устихоняши бифишорад . Миёни зарроти тани дигарон Киев букунем ки зарроти тани моро садо мезананду даъват ба нестӣ мекунанду марг бо ханда чандаш ангезиш ба мо механдад .
بنوشیم، خوش باشیم، چه مسخرهٔ غمناکی! کیف؟ زن، معشوق دمدمی، بزنیم، بخوانیم، بنوشیم که فراموش بکنیم پیش از آن که این سایهٔ ترسناک گلوی ما را در چنگال استخوانیش بفشارد. میان ذرات تن دیگران کیف بکنیم که ذرات تن ما را صدا میزنند و دعوت به نیستی میکنند و مرگ با خندهٔ چندشانگیزش به ما میخندد.
Зиндагии як дамаст . Он дамро фаромӯш букунем ! май хур ки чунин умр ки ғам дар пай ӯст . Он ба ки ба хоб ё ба мастӣ гузарад ! ( 143 )
زندگی یک دم است. آن دم را فراموش بکنیم!می خور که چنین عمر که غم در پی اوست.آن به که به خواب یا به مستی گذرد! (۱۴۳)