Муддатии ин маснавӣ таъхир шуд

مدتی این مثنوی تأخیر شد

Муҳлатӣ боист то хӯн шер шуд

مهلتی بایست تا خون شیر شد

То назояд бахти ту фарзанди нав

تا نزاید بخت تو فرزند نو

Хӯн нагардад шери ширин , хуши шинав

خون نگردد شیر‌ِ شیرین‌، خوش شنو

Чун зиё алҳақ ҳисоми аддӣни Аннан

چون ضیاء‌الحق حسام‌الدین عنان

Боз гардонид зи авҷи осмон

باز گردانید ز اوج آسمان

Чун ба миъроҷи ҳақоиқи рафта буд

چون به معراج حقایق رفته بود

Бе баҳораши ғунчаҳо нокФтаҳ буд

بی‌بهارش غنچه‌ها ناکَفته بود

Чун зи дарёи сӯии соҳили бозгашт

چون ز دریا سوی ساحل بازگشت

Чанги шеъри маснавӣ бо сози гашт

چنگ شعر مثنوی با‌ساز گشت

Маснавӣ ки сайқали арвоҳ буд

مثنوی که صیقل ارواح بود

Бозгашташи рӯзи астФтоҳ буд

بازگشتش روز استفتاح بود

Матлаъи таърихи ин савдоу суд

مطلع تاریخ این سودا و سود

Соли андари шашсад ва шаст ва ду буд

سال اندر ششصد و شصت و دو بود

Булбулӣ зинҷо бирафту бозгашт

بلبلی زینجا برفت و بازگشت

Баҳри сайди ин маъонии бози гашт

بهر صید این معانی باز گشت

Соиди шаҳи маскани ин бози бод

ساعد شَه مسکن این باز باد

То абад бар халқи ин дар бози бод

تا ابد بر خلق این در باز باد

Офати ин дар ҳаво ва шаҳват аст

آفت این در هوا و شهوت است

Варна ӣнҷои шарбати андар шарбат аст

ورنه اینجا شربت اندر شربت است

Ин даҳон барбанд то бинии аён

این دهان بربند تا بینی عیان

Чашми банди он ҷаҳони ҳалқу даҳон

چشم‌بند آن جهان حلق و دهان

эй даҳони ту худ даҳонаи дӯзахӣ

ای دهان تو خود دهانهٔ دوزخی

Ваии ҷаҳони ту бар мисоли барзахӣ

وی جهان تو بر مثال برزخی

Нури боқии паҳлавии дунёии дун

نور باقی پهلوی دنیای دون

Шери софии паҳлавии ҷӯҳои хӯн

شیر صافی پهلوی جوهای خون

Чун дарави гомии занӣ бе эҳтиёт

چون درو گامی زنی بی احتیاط

Шери ту хӯн мешавад аз ихтилот

شیر تو خون می‌شود از اختلاط

Як қадам зад одами андари завқи нафас

یک قدم زد آدم اندر ذوق نفس

Шуд фироқи садри ҷинати тавқи нафас

شد فراق صدر جنّت طوق نفس

Ҳамчуи дев аз вай фиришта ме гурехт

همچو دیو از وی فرشته می‌گریخت

Баҳри ноне чанд оби чашми рехт

بهر نانی چند آب چشم ریخت

Гарчи як мӯи бади гунаҳи кӯи ҷуста буд

گرچه یک مو بُد گنه کو جسته بود

Лек он мӯ дар ду дидаи руста буд

لیک آن مو در دو دیده رسته بود

Буд одами дидаи нури қадим

بود آدم دیدهٔ نور قدیم

Мӯӣ дар дида буд кӯҳи азим

موی در دیده بود کوه عظیم

Гар дар он одами бкрдии машварат

گر در آن آدم بکردی مشورت

Дар пушаймонӣ нагуфтӣ маъзират

در پشیمانی نگفتی معذرت

Зонк бо ақлӣ чу ақлӣ ҷуфт шуд

زانک با عقلی چو عقلی جفت شد

Монеъи бади феълӣ ва бад гуфт шуд

مانع بد فعلی و بد گفت شد

Нафас бо нафас дигар чун ёр шуд

نفس با نفس دگر چون یار شد

Ақли ҷузвии отил ва бекор шуд

عقل جزوی عاطل و بی‌کار شد

Чун зи танҳои ту навмидии шӯй

چون ز تنهایی تو نومیدی شوی

Зери сояи ёри хуршедии шӯй

زیر سایهٔ یار خورشیدی شوی

Рӯ биҷӯ ёри худоиро ту зуд

رو بجو یار خدایی را تو زود

Чун чунон кардӣ худои ёри ту буд

چون چنان کردی خدا یار تو بود

Онк дар хилвати назар бар дӯхтаи сет

آنک در خلوت نظر بر دوخته‌ست

Охири онро ҳам з ёр омӯхта сет

آخر آن را هم ز یار آموخته‌ست

Хилват аз ағёр бояд на зи ёр

خلوت از اغیار باید نه ز یار

Пӯстин баҳр дай омад на баҳор

پوستین بهر دی آمد نه بهار

Ақл бо ақл дигар дўто шавад

عقل با عقل دگر دوتا شود

Нури афзӯни гашту раҳ пайдо шавад

نور افزون گشت و ره پیدا شود

Нафас бо нафас дигар хандон шавад

نفس با نفس دگر خندان شود

Зулмати афзӯни гашту раҳ пинҳон шавад

ظلمت افزون گشت و ره پنهان شود

Ёри чашми тест эй марди шикор

یار چشم تست ای مرد شکار

Аз хасу хошок ӯро поки дор

از خس و خاشاک او را پاک دار

Ҳин ба ҷоруби забон гардӣ макун

هین به جاروبِ زبان گردی مکن

Чашмро аз хас раҳ оварадӣ макун

چشم را از خس ره‌آوردی مکن

Чун ки муъмини оинаи муъмин буд

چون که مؤمن آینهٔ مؤمن بود

Рӯй ӯ зи олӯдагии эмин буд

روی او ز آلودگی ایمن بود

Ёри ойӣнаи сети ҷонро дар ҳузн

یار آیینه‌ست جان را در حزن

Дар рухи ойӣнае ҷон дам мазан

در رخ آیینه ای جان دم مزن

То напушад рӯй худро дар дамат

تا نپوشد روی خود را در دمت

Дами фурӯ хӯрдан бибояд ҳар дамат

دم فرو خوردن بباید هر دمت

Кам зи хокӣ чунк хокӣ ёр ёфт

کم ز خاکی چونک خاکی یار یافت

Аз баҳории сад ҳазор анвор ёфт

از بهاری صد هزار انوار یافت

Он дарахтӣ кӯ шавад бо ёри ҷуфт

آن درختی کو شود با یار جفت

Аз ҳавои хуши зи сар то пои шкФт

از هوای خوش ز سر تا پا شکفت

Дар хазон чун дид ӯ ёри хилоф

در خزان چون دید او یار خلاف

Дар кашид ӯ рӯу сари зери лиҳоф

در کشید او رو و سر زیر لحاف

Гуфт ёри бади бало ошФтн аст

گفت یار بد بلا آشفتن است

Чунк ӯ омад тариқам хуфтан аст

چونک او آمد طریقم خفتن است

Пас бхспм бошам аз асҳоби Каҳф

پس بخسپم باشم از اصحاب کهف

Ба зи дқёнўси он маҳбӯси лҳФ

به ز دقیانوس آن محبوس لهف

Иқзаҳи шани масруфи дқёнўс буд

یقظه‌شان مصروف دقیانوس بود

Хобашони сармояи номӯс буд

خوابشان سرمایهٔ ناموس بود

Хоби бедории сет чун бо дониш аст

خواب بیداری‌ست چون با دانش‌است

Вои бедорӣ ки бо нодон нишаст

وای بیداری که با نادان نشست

Чунк зоғони хайма бар баҳман заданд

چونک زاغان خیمه بر بهمن زدند

Булбулон пинҳон шуданд ва тан заданд

بلبلان پنهان شدند و تن زدند

Зонк бе гулзори булбул хомаш аст

زانک بی‌گلزار بلبل خامش است

Ғайбати хуршеди бедорӣ каш аст

غیبت خورشید بیداری‌کش است

ОФтобои тарки ин гулшан кунӣ

آفتابا ترک این گلشن کنی

То ки таҳти аларзро равшан кунӣ

تا که تحت‌الارض را روشن کنی

Офтоби маърифатро нақл нест

آفتاب معرفت را نقل نیست

Машриқ ӯ ғайри ҷон ва ақл нест

مشرق او غیر جان و عقل نیست

Хоссаи хуршеди камолии кони сиррии сет

خاصه خورشید ِ‌کمالی کان سری‌ست

Рӯзу шаби кирдор ӯ равшангарӣ сет

روز و شب کردار او روشن‌گری‌ست

Матлаъи шамси ойгар Искандарӣ

مطلع شمس آی گر اسکندری

Баъд аз он ҳарҷо рӯй некӯи фарӣ

بعد از آن هرجا روی نیکو فری

Баъд аз он ҳар ҷо рӯй машриқ шавад

بعد از آن هر‌جا روی مشرق شود

Шарқҳо бар мағрибат ошиқ шавад

شرق‌ها بر مغربت عاشق شود

Ҳиси хФошти сӯии мағриби давон

حس خفاشت سوی مغرب دوان

Ҳиси дрпошти сӯии машриқи равон

حس درپاشت سوی مشرق روان

Роҳи ҳиси роҳи хронст эй савор

راه حس راه خرانست ای سوار

эй харонро ту мазоҳим , шарми дор

ای خران را تو مزاحم‌، شرم دار

Панҷ ҳиссӣ ҳаст ҷузи ин панҷ ҳис

پنج حسی هست جز این پنج حس

Он чу зари сурх ва ин ҳисҳо чу мис

آن چو زر سرخ و این حسها چو مس

Андари он бозор ки аҳл маҳшаранд

اندر آن بازار که‌اهل محشرند

Ҳиси мисро чун ҳиси зар кӣ харанд ?

حس مس را چون حس زر کی خرند‌؟

Ҳиси абадони қӯт зулмат ме хӯрд

حس ابدان قوُت ظلمت می‌خورد

Ҳиси ҷон аз офтобӣ ме чарад

حس جان از آفتابی می‌چرد

эй ббрдаҳи рахти ҳисҳо сӯии ғайб

ای ببرده رخت حسها سوی غیب

Даст чун Мӯсои буруновар зи ҷайб

دست چون موسی برون آور ز جیب

эй сифотати офтоби маърифат

ای صفاتت آفتاب معرفت

Ва офтоби чархи банди як сифат

و آفتاب چرخ بند یک صفت

Гоҳи хуршедӣу гуҳи дарёи шӯй

گاه خورشیدی و گه دریا شوی

Гоҳи кӯҳи қофу гуҳи анқои шӯй

گاه کوه قاف و گه عنقا شوی

Ту на ин бошӣ на он дар зоти хеш

تو نه این باشی نه آن در ذات خویش

эй фузун аз ваҳмҳо ваз беш беш

ای فزون از وهم‌ها وز بیش بیش

Рӯҳ бо илмаст ва бо ақласт ёр

روح با علمست و با عقلست یار

Рӯҳро бо тозӣу туркӣ чаҳ кор ?

روح را با تازی و ترکی چه کار‌؟

Аз ту эй бенақш бо чандини сувар

از تو ای بی‌نقش با چندین صور

Ҳам мушаббаҳи ҳам муваҳҳиди хираи сар

هم مشبه هم موحد خیره‌سر

Гуҳи мушаббаҳро муваҳҳид ме кунад

گه مشبه را موحد می‌کند

Гуҳи муваҳҳидро сувар раҳ ме занад

گه موحد را صور ره می‌زند

Гуҳ туро гуяд зи мастии бўолҳсн

گه ترا گوید ز مستی بوالحسن

ё сағири алсн ё рутаби албдн

یا صغیر السن یا رطب البدن

Гоҳи нақши хеш вайрон ме кунад

گاه نقش خویش ویران می‌کند

Он паии тнзиаҳ ҷонон ме кунад

آن پی تنزیه جانان می‌کند

Чашми ҳисро ҳаст мазҳаби эътизол

چشم حس را هست مذهب اعتزال

Дида ақласт суннӣ дар висол

دیدهٔ عقلست سنی در وصال

Сухра ҳисанд аҳли эътизол

سخرهٔ حس‌اند اهل اعتزال

Хешро суннии намоянд аз залол

خویش را سنی نمایند از ضلال

Ҳар ки берун шуд зи ҳиси суннӣ вай аст

هر که بیرون شد ز حس سنی وی‌است

Аҳли бениши чашми ақли хуш пай аст

اهل بینش چشم عقل خوش‌پی‌است

Гар бидидӣ ҳиси ҳайвони шоҳ ро

گر بدیدی حس حیوان شاه را

Пас бидидӣ гову хари аллоҳ ро

پس بدیدی گاو و خر الله را

Гар набӯдӣ ҳиси дигари мари туро

گر نبودی حس دیگر مر ترا

Ҷузи ҳиси ҳайвони зи беруни ҳаво

جز حس حیوان ز بیرون هوا

Пас банӣ одами макрам кӣ бадӣ ?

پس بنی‌آدم مکرم کی بدی‌؟

Кӣ ба ҳиси муштарак муҳаррам шудӣ ?

کی به حس مشترک محرم شدی‌؟

Номусаввир ё мусаввири гуфтанат

نامصور یا مصور گفتنت

Ботил омад бе зи сӯрати растанат

باطل آمد بی ز صورت رَستنت

Номусаввир ё мусаввир пеш ӯст

نامصور یا مصور پیش اوست

Кӯ ҳама мағзаст ва берун шуд зи пӯст

کو همه مغزست و بیرون شد ز پوست

Гар ту кӯрӣ , нест бар аъамии ҳараҷ

گر تو کوری، نیست بر اعمی حرج

Варна рӯи колсбри мифтоҳи алФрҷ

ورنه رو کالصبر مفتاح الفرج

Пардаҳои дидаро доруии сабр

پرده‌های دیده را داروی صبر

Ҳам бисӯзад ҳам бисозад шарҳи садр

هم بسوزد هم بسازد شرح صدر

Оинаи дил чун шавад софӣу пок

آینهٔ دل چون شود صافی و پاک

Нақшҳо бинии бурун аз обу хок

نقش‌ها بینی برون از آب و خاک

Ҳам бибинӣ нақш ва ҳам наққош ро

هم ببینی نقش و هم نقاش را

Фарши давлатро ва ҳам фаррош ро

فرش دولت را و هم فراش را

Чун халил омад хаёли ёри ман

چون خلیل آمد خیال یار من

Сӯраташи бут , маънӣ ӯ бути шикан

صورتش بت‌، معنی او بت‌شکن

Шукри яздонро ки чун ӯ шуд падед

شکر یزدان را که چون او شد پدید

Дар хаёлаши ҷони хаёл худ бидид

در خیالش جان خیال خود بدید

Хоки даргоҳати диламро ме фирефт

خاک درگاهت دلم را می‌فریفت

Хок бар ваии кӯи зи хокат май шкиФт

خاک بر وی کو ز خاکت می‌شکیفت

Гуфтам ар хубампазирам ин азу

گفتم ار خوبم پذیرم این ازو

Варна худ хандид бар ман зишти рӯ

ورنه خود خندید بر من زشت‌رو

Чора он бошад ки худро бингарам

چاره آن باشد که خود را بنگرم

Варна ӯ хандад марои ман кӣ хуррам

ورنه او خندد مرا من کی خرم

ӯ ҷамиласту муҳиби ллҷмол

او جمیلست و محب للجمال

Кӣ ҷавон нав гузинад пери зол

کی جوان نو گزیند پیر زال

Хуби хӯбиро кунад ҷазб ин бидон

خوب خوبی را کند جذب این بدان

Таййибот ва таййибин бар вай бихон

طیبات و طیبین بر وی بخوان

Дар ҷаҳон ҳар чизи чизе ҷазб кард

در جهان هر چیز چیزی جذب کرد

Гарми гармиро кашиду сарди сард

گرم گرمی را کشید و سرد سرد

Қисми ботили ботилонро май кашанд

قسم باطل باطلان را می‌کشند

Боқӣон аз боқӣон ҳам сархушанд

باقیان از باقیان هم سرخوشند

Норёни мари норёнро ҷозиб анд

ناریان مر ناریان را جاذب‌اند

Нурёни мари нурёнро толиб анд

نوریان مر نوریان را طالب‌اند

Чашм чун бастии турои ҷони кнднист

چشم چون بستی ترا جان کندنیست

Чашмро аз нури равзан сабр нест

چشم را از نور روزن صبر نیست

Чашм чун бастии туро тоса гирифт

چشم چون بستی تو را تاسه گرفت

Нури чашм аз нури равзан кӣ шкФт ?

نور چشم از نور روزن کی شکفت‌؟

Тосаи ту ҷазби нури чашм буд

تاسهٔ تو جذب نور چشم بود

То бипайвандад ба нури рӯзи зуд

تا بپیوندد به نور روز زود

Чашми боз ар тоса гирад мари ту ро

چشم باز ار تاسه گیرد مر تو را

Дон ки чашм дил бибастӣ , бар гшо

دان‌که چشم دل ببستی‌، بر گشا

Он тақозои ду чашми дили шинос

آن تقاضای دو چشم دل شناس

Кӯ ҳаме ҷӯяд зёӣ бе қиёс

کو همی‌جوید ضیای بی‌قیاس

Чун фироқи он ду нур бе сабот

چون فراق آن دو نور بی‌ثبات

Тоса оварадат кушодии чашмаот

تاسه آوردت گشادی چشمهات

Пас фироқи он ду нури пойдор

پس فراق آن دو نور پایدار

Тоса май оради мари онро поси дор

تاسه می‌آرد مر آن را پاس دار

ӯ чу мехонд маро ман бингарам

او چو می‌خواند مرا من بنگرم

Лоиқи ҷазбам ва ё бади пайкарам

لایق جذبم و یا بد پیکرم

Гар латифии зиштро дар пай кунад

گر لطیفی زشت را در پی کند

Тсхрӣ бошад ки ӯ бар вай кунад

تسخری باشد که او بر وی کند

Кӣ бубинам рӯй худро эй аҷаб ?

کی ببینم روی خود را ای عجب‌؟

То чаҳ рангами ҳамчуи рӯзам ё чу шаб ?

تا چه رنگم همچو روزم یا چو شب‌؟

Нақши ҷони хеши ман ҷустами басӣ

نقش جان خویش من جستم بسی

Ҳеҷ менанамуд наҚишм аз касе

هیچ می‌ننمود نقشم از کسی

Гуфтам охири оина аз баҳр чист

گفتم آخر آینه از بهر چیست

То бидонад ҳар касе кӯ чист ва кист

تا بداند هر کسی کو چیست و کیست

Оинаи оҳан барои пӯст ҳост

آینهٔ آهن برای پوست‌هاست

Оинаи симои ҷон сангӣ баҳост

آینهٔ سیمای جان سنگی‌بهاست

Оина ҷон нест ало рӯй ёр

آینهٔ جان نیست الا روی یار

Рӯй он ёрӣ ки бошад зон диёр

روی آن یاری که باشد زان دیار

Гуфтам эй дили оина куллӣ биҷӯ

گفتم ای دل آینهٔ کلی بجو

Рӯ ба дарё , кор бар ноед ба ҷӯ

رو به دریا‌، کار بر ناید به‌جو

Зини талаби банда ба кӯй ту расед

زین طلب بنده به کوی تو رسید

Дарди Марямро ба хрмобн кашид

درد مریم را به خرمابن کشید

Дидаи ту чун диламро дида шуд

دیدهٔ تو چون دلم را دیده شد

Шуд дили нодидаи ғарқ дида шуд

شد دل نادیده غرق دیده شد

Оинаи куллӣ туро дидам абад

آینهٔ کلی ترا دیدم ابد

Дидам андари чашми ту ман нақши худ

دیدم اندر چشم تو من نقش خود

Гуфтам охири хешро ман ёфтам

گفتم آخر خویش را من یافتم

Дар ду чашмаши роҳ равшан ёфтам

در دو چشمش راه روشن یافتم

Гуфт ваҳмами кони хаёли тести ҳон

گفت وهمم کان خیال تست هان

Зоти худро аз хаёл худ бидон

ذات خود را از خیال خود بدان

Нақши ман аз чашми ту овоз дод

نقش من از چشم تو آواز داد

Ки манам ту ту манӣ дар иттиҳод

که منم تو تو منی در اتحاد

Кандарин чашми мунир бе завол

کاندرین چشم منیر بی زوال

Аз ҳақоиқи роҳ кӣ ёбад хаёл ?

از حقایق راه کی یابد خیال‌؟

Дар ду чашми ғайри ман ту нақши худ

در دو چشم غیر من تو نقش خود

Гар бибинӣ он хаёлии дону рад

گر ببینی آن خیالی دان و رد

Зонк серумаи нестӣ дар ме кашад

زانک سرمهٔ نیستی در می‌کشد

Бода аз тасвири шайтон май чшд

باده از تصویر شیطان می‌چشد

Чашмашон хона хаёласту адам

چشمشان خانهٔ خیالست و عدم

Нестҳоро ҳаст бинад лоҷарам

نیست‌ها را هست بیند لاجرم

Чашми ман чун серума дид аз зулҷалол

چشم من چون سرمه دید از ذوالجلال

Хона ҳастӣ сет на хонаи хаёл

خانهٔ هستی‌ست نه خانهٔ خیال

То яке мӯ бошад аз ту пеши чашм

تا یکی مو باشد از تو پیش چشم

Дар хаёлат гавҳарӣ бошад чу ишм

در خیالت گوهری باشد چو یشم

Ишмро онгаҳ шиносӣ аз гуҳар

یشم را آنگه شناسی از گهر

Каз хаёл худ кунӣ куллӣ ъбр

کز خیال خود کنی کلی عبر

Як ҳикоят бишинав эй гавҳари шинос

یک حکایت بشنو ای گوهر‌شناس

То бадонеи ту аёнро аз қиёс

تا بدانی تو عیان را از قیاس