эй ҳаёти дили ҳисоми аддӣни басӣ
ای حیات دل حسامالدین بسی
Майл меҷӯшад ба қисми содсӣ
میل میجوشد به قسم سادسی
Гашт аз ҷазб чу ту аллома Эй
گشت از جذب چو تو علامهای
Дар ҷаҳони гардони ҳисомии нома Эй
در جهان گردان حسامی نامهای
Пеши каш май ормат эй маънавӣ
پیشکش میآرمت ای معنوی
Қисми содс дар тамоми маснавӣ
قسم سادس در تمام مثنوی
Шаш ҷиҳатро нури даҳ зини шаш суҳуф
شش جهت را نور ده زین شش صحف
Кӣ итўФи ҳавлаи ман лами итФ
کی یطوف حوله من لم یطف
Ишқро бо панҷ ва бо шаш кор нест
عشق را با پنج و با شش کار نیست
Мақсад ӯ ҷуз ки ҷазб ёр нест
مقصد او جز که جذب یار نیست
Бўки Фимои баъд дастурӣ расад
بوک فیما بعد دستوری رسد
Розҳои гуфтанӣ гуфта шавад
رازهای گفتنی گفته شود
ё беоне ки буд наздиктар
یا بیانی که بود نزدیکتر
Зини кинояоти дақиқи масттар
زین کنایات دقیق مستتر
Рози ҷуз бо роздон анбоз нест
راز جز با رازدان انباز نیست
Рози андари гӯши мункир роз нест
راز اندر گوش منکر راز نیست
Лек даъват воридаст аз кирдигор
لیک دعوت واردست از کردگار
Бо қабулу ноқабул ӯро чаҳ кор
با قبول و ناقبول او را چه کار
Нӯҳи нуҳсад сол даъват ме намӯд
نوح نهصد سال دعوت مینمود
Дам ба дами инкор қавмаш ме фузуд
دم به دم انکار قومش میفزود
Ҳеҷ аз гуфтани Аннан вопас кашид
هیچ از گفتن عنان واپس کشید
Ҳеҷ андари ғори хомӯшии хазид
هیچ اندر غار خاموشی خزید
Гуфт аз бонгу ълолои сегон
گفت از بانگ و علالای سگان
Ҳеҷ вогрдди зи роҳии корвон
هیچ واگردد ز راهی کاروان
ё шаби маҳтоб аз ғавғои саг
یا شب مهتاب از غوغای سگ
Суст гардад бадарро дар сайри таг
سست گردد بدر را در سیر تگ
Ма фишонд нуру саги ъў ъў кунад
مه فشاند نور و سگ عو عو کند
Ҳар касе бар хилқати худ май тунд
هر کسی بر خلقت خود میتند
Ҳар касеро хидматӣ дода қазо
هر کسی را خدمتی داده قضا
Дар хури он гавҳараш дар ибтило
در خور آن گوهرش در ابتلا
Чунк нагузорад саги он наъраи суқм
چونک نگذارد سگ آن نعرهٔ سقم
Ман муҳими сайрони худро чун ҳиллам
من مهم سیران خود را چون هلم
Чунк сиркаи сиркагӣ афзӯн кунад
چونک سرکه سرکگی افزون کند
Пас шукрро воҷиби афзӯнӣ буд
پس شکر را واجب افزونی بود
Қаҳри сиркаи лутфи ҳам чун ангабин
قهر سرکه لطف همچون انگبین
Кин ду бошад рукн ҳар аскнҷбин
کین دو باشد رکن هر اسکنجبین
Ангабингар пой кам оради зи хул
انگبین گر پای کم آرد ز خل
Ояд он аскнҷбини андари халал
آید آن اسکنجبین اندر خلل
Қавм бар ваии сирка ҳо ме рехтанд
قوم بر وی سرکهها میریختند
Нӯҳро дарёи фузун май рехти қанд
نوح را دریا فزون میریخت قند
Қанд ӯро бади мадад аз баҳри ҷӯад
قند او را بد مدد از بحر جود
Пас зи сиркаи аҳл олам ме фузуд
پس ز سرکهٔ اهل عالم میفزود
Воҳиди кололФ кӣ буд он вале
واحد کالالف کی بود آن ولی
Блак сад қарнаст он абдулалӣ
بلک صد قرنست آن عبدالعلی
Хам ки аз дарёи дарав роҳӣ шавад
خم که از دریا درو راهی شود
Пеш ӯ Ҷайҳунҳо зону занад
پیش او جیحونها زانو زند
Хоссаи ин дарё ки дарёҳо ҳама
خاصه این دریا که دریاها همه
Чун шуниданд ин мисолу дмдмаҳ
چون شنیدند این مثال و دمدمه
Шуд даҳонишон талхи азин шарму хаҷал
شد دهانشان تلخ ازین شرم و خجل
Ки қарин шуд номи аъзам бо ақал
که قرین شد نام اعظم با اقل
Дар қирони ин ҷаҳон бо он ҷаҳон
در قران این جهان با آن جهان
Ин ҷаҳон аз шарм мегардад ҷаҳон
این جهان از شرم میگردد جِهان
Ин иборати тангу қосири ртбтст
این عبارت تنگ و قاصر رتبتست
Варна хасро бо ахас чаҳ нисбатаст
ورنه خس را با اخص چه نسبتست
Зоғ дар рузи наъра зоғон занад
زاغ در رز نعرهٔ زاغان زند
Булбул аз овози хуш кӣ кам кунад
بلبل از آواز خوش کی کم کند
Пас харидораст ҳар якро ҷудо
پس خریدارست هر یک را جدا
Андарин бозори иФъли мо ишо
اندرین بازار یفعل ما یشا
Нақли хорстони ғизоӣ оташ аст
نقل خارستان غذای آتش است
Буии гули қӯти димоғ сархуш аст
بوی گل قوت دماغ سرخوش است
Гар палидии пеши мо расво буд
گر پلیدی پیش ما رسوا بود
Хӯку сагро шукру ҳалво буд
خوک و سگ را شکر و حلوا بود
Гар палидони ин плидиҳо кунанд
گر پلیدان این پلیدیها کنند
Обҳо бар пок кардан ме тананд
آبها بر پاک کردن میتنند
Гарчи морон зҳроФшон ме кунанд
گرچه ماران زهرافشان میکنند
Врчаҳи талхони мон парешон ме кунанд
ورچه تلخانمان پریشان میکنند
Наҳлҳо бар кӯҳу кандӯу шаҷар
نحلها بر کوه و کندو و شجر
намениҳанд аз шаҳди анбори шукр
مینهند از شهد انبار شکر
Заҳрҳо ҳарчанд заҳрӣ ме кунанд
زهرها هرچند زهری میکنند
Зуди трёқотшон бар ме кунанд
زود تریاقاتشان بر میکنند
Ин ҷаҳон ҷангаст кул чун бенгарӣ
این جهان جنگست کل چون بنگری
Зарра бо зарра чу дайн бо кофарӣ
ذره با ذره چو دین با کافری
Он яке зарраи ҳамеи пурд ба чап
آن یکی ذره همی پرد به چپ
Вон дигар сӯии ямини андари талаб
وآن دگر سوی یمین اندر طلب
Заррае боло ва он дигари нигун
ذرهای بالا و آن دیگر نگون
Ҷанг феълишон бибин андари ркўн
جنگ فعلیشان ببین اندر رکون
Ҷанг феълӣ ҳаст аз ҷанги ниҳон
جنگ فعلی هست از جنگ نهان
Зини тхолФи он тхолФро бидон
زین تخالف آن تخالف را بدان
Заррае кон маҳв шуд дар офтоб
ذرهای کان محو شد در آفتاب
Ҷанг ӯ берун шуд аз васфу ҳисоб
جنگ او بیرون شد از وصف و حساب
Чун зи зарра маҳв шуд нафасу нафас
چون ز ذره محو شد نفس و نفس
Ҷангаш акнӯн ҷанг хуршедаст бас
جنگش اکنون جنگ خورشیدست بس
Рафт аз ваии ҷунбиши табъу сукӯн
رفت از وی جنبش طبع و سکون
Аз чаҳ аз анои илайҳи роҷъўн
از چه از انا الیه راجعون
Мо ба баҳри ту зи худ роҷеъи шудем
ما به بحر تو ز خود راجع شدیم
Вази рзоъи асли мстрзъи шудем
وز رضاع اصل مسترضع شدیم
Дар фурӯъи роҳ эй мондаи зи ғӯл
در فروع راه ای مانده ز غول
Лоф кам зан аз усӯл эй бе усӯл
لاف کم زن از اصول ای بیاصول
Ҷанги моу сулҳи мо дар нури айн
جنگ ما و صلح ما در نور عین
Нест аз мо ҳаст байни асбъин
نیست از ما هست بین اصبعین
Ҷанги табъии ҷанги феълии ҷанги қавл
جنگ طبعی جنگ فعلی جنگ قول
Дар миён ҷузвҳо ҳарбӣаст ҳавл
در میان جزوها حربیست هول
Ин ҷаҳони зини ҷанги қоим май буд
این جهان زین جنگ قایم میبود
Дар аносир дар нигар то ҳал шавад
در عناصر در نگر تا حل شود
Чори унсури чор асетон қавӣаст
چار عنصر چار استون قویست
Ки бадишони сақфи дунёи мстўист
که بدیشان سقف دنیا مستویست
Ҳар сутуниашкунанда он дигар
هر ستونی اشکنندهٔ آن دگر
Астни обашкунанда он шарар
استن آب اشکنندهٔ آن شرر
Пас баннои халқ бар аздод буд
پس بنای خلق بر اضداد بود
Лоҷарам мо ҷангӣем аз зру суд
لاجرم ما جنگییم از ضر و سود
Ҳаст аҳволами хилоф ҳамдигар
هست احوالم خلاف همدگر
Ҳар яке бо ҳам мухолиф дар асар
هر یکی با هم مخالف در اثر
Чунк ҳар дами роҳи худро май занам
چونک هر دم راه خود را میزنم
Бо дигар каси созгорӣ чун кунам
با دگر کس سازگاری چون کنم
Мавҷи лашкарҳои аҳволам бибин
موج لشکرهای احوالم ببین
Ҳар яке бо дайгарӣ дар ҷангу кин
هر یکی با دیگری در جنگ و کین
Май нигар дар худ чунин ҷанги гарон
مینگر در خود چنین جنگ گران
Пас чаҳ машғӯлӣ ба ҷанги дигарон
پس چه مشغولی به جنگ دیگران
ё магари зини ҷанги ҳақати вои хирад
یا مگر زین جنگ حقت وا خرد
Дар ҷаҳони сулҳи як рангати барад
در جهان صلح یک رنگت برد
Он ҷаҳони ҷузи боқӣ ва обод нест
آن جهان جز باقی و آباد نیست
Зонк он таркиб аз аздод нест
زانک آن ترکیب از اضداد نیست
Ин туфоне аз зид ояд зид ро
این تفانی از ضد آید ضد را
Чун набошад зид набӯд ҷузи бақо
چون نباشد ضد نبود جز بقا
Нафй зид кард аз биҳишти он бе назир
نفی ضد کرد از بهشت آن بینظیر
Ки набошад шамсу зидаши змҳрир
که نباشد شمس و ضدش زمهریر
Ҳаст бе рангии усӯли рангҳо
هست بیرنگی اصول رنگها
Сулҳҳо бошад усӯли ҷангҳо
صلحها باشد اصول جنگها
Он ҷаҳонаст асли ин пурғами всоқ
آن جهانست اصل این پرغم وثاق
Васл бошад асл ҳар ҳиҷру фироқ
وصل باشد اصل هر هجر و فراق
Ин мухолиф аз чаҳем эй хоҷаи мо
این مخالف از چهایم ای خواجه ما
Воз чаҳ зояд ваҳдати ин аъдод ро
واز چه زاید وحدت این اعداد را
Зонк мо фаръему чори аздоди асл
زانک ما فرعیم و چار اضداد اصل
Хуии худ дар фаръ кард эҷоди асл
خوی خود در فرع کرد ایجاد اصل
Гавҳари ҷон чун варои Фслҳост
گوهر جان چون ورای فصلهاست
Хуй ӯ ин нест хуй кибриёст
خوی او این نیست خوی کبریاست
Ҷангҳо байни кони усӯли слҳҳост
جنگها بین کان اصول صلحهاست
Чун набӣ ки ҷанг ӯ баҳр худост
چون نبی که جنگ او بهر خداست
Ғолибасту чир дар ҳар ду ҷаҳон
غالبست و چیر در هر دو جهان
Шарҳи ин ғолиб нагунҷад дар даҳон
شرح این غالب نگنجد در دهان
Оби Ҷайҳунро агар натавон кашид
آب جیحون را اگر نتوان کشید
Ҳам зи қадар тишнагӣ натавон бурид
هم ز قدر تشنگی نتوان برید
Гар шудӣ аташони баҳри маънавӣ
گر شدی عطشان بحر معنوی
Фараҷа Эй кун дар ҷазираи маснавӣ
فرجهای کن در جزیرهٔ مثنوی
Фараҷа кун чндонки андар ҳар нафас
فرجه کن چندانک اندر هر نفس
Маснавиро маънавии бинӣу бас
مثنوی را معنوی بینی و بس
Бод киро зи оби ҷӯ чун во кунад
باد که را ز آب جو چون وا کند
Оби як рангии худ пайдо кунад
آب یکرنگی خود پیدا کند
Шохҳои тоза марҷон бибин
شاخهای تازهٔ مرجان ببین
Миваҳои рустаи зи об ҷон бибин
میوههای رسته ز آب جان ببین
Чун зи ҳарфу савту дам якто шавад
چون ز حرف و صوت و دم یکتا شود
Он ҳамаи бигузорад ва дарё шавад
آن همه بگذارد و دریا شود
Ҳарфи гӯу ҳарфи нӯш ва ҳарфҳо
حرفگو و حرفنوش و حرفها
Ҳар се ҷон гирданд андари интиҳо
هر سه جان گردند اندر انتها
Нондиҳандау нони ситону нони пок
ناندهنده و نانستان و نانپاک
Сода гирданд аз сувар гирданд хок
ساده گردند از صور گردند خاک
Лек маънӣашон буд дар се мақом
لیک معنیشان بود در سه مقام
Дар маротиби ҳам мумайизи ҳам мудом
در مراتب هم ممیز هم مدام
Хок шуд сӯрат вале маънӣ нашуд
خاک شد صورت ولی معنی نشد
Ҳар ки гуяд шуд ту гӯйиш не нашуд
هر که گوید شد تو گویش نی نشد
Дар ҷаҳони рӯҳ ҳар се мунтазир
در جهان روح هر سه منتظر
Гуҳи зи сӯрати ҳорбу гуҳи мустақар
گه ز صورت هارب و گه مستقر
Амр ояд дар сувари рӯ дар равад
امر آید در صور رو در رود
Бози ҳам зи амраш муҷаррад ме шавад
باز هم ز امرش مجرد میشود
Пас ?лаи алхлқу ?ла аламраш бидон
پس له الخلق و له الامرش بدان
Халқи сӯрати амри ҷони рокиб бар он
خلق صورت امر جان راکب بر آن
Рокибу мркўб дар фармони шоҳ
راکب و مرکوب در فرمان شاه
Ҷисм бар даргоҳи вҷон дар боргоҳ
جسم بر درگاه وجان در بارگاه
Чунк хоҳад ки об ояд дар сабу
چونک خواهد که آب آید در سبو
Шоҳ гуяд ҷяши ҷонро ки аркбўо
شاه گوید جیش جان را که ارکبوا
Бози ҷонҳоро чу хонд дар улувва
باز جانها را چو خواند در علو
Бонг ояд аз нақибон ки анзлўо
بانگ آید از نقیبان که انزلوا
Баъди азин борӣк хоҳад шуд сухан
بعد ازین باریک خواهد شد سخن
Кам кун оташи ҳизумаш афзӯн макун
کم کن آتش هیزمش افزون مکن
То наҷӯшад дегҳои хиради зуд
تا نجوشد دیگهای خرد زود
Дег идрокот хирадасту фурӯд
دیگ ادراکات خردست و فرود
Поки субҳонӣ ки сибстон кунад
پاک سبحانی که سیبستان کند
Дар ғмоми ҳарфашон пинҳон кунанд
در غمام حرفشان پنهان کنند
Зини ғмоми бонгу ҳарф ва гуфту гӯй
زین غمام بانگ و حرف و گفت و گوی
Пардае каз себ ноед ғайри буи
پردهای کز سیب ناید غیر بوی
Бории афзӯни каши ту ин бӯро ба ҳуш
باری افزون کش تو این بو را به هوش
То сӯии аслат барад бигрифта гӯш
تا سوی اصلت برد بگرفته گوش
Бӯи нигаҳи дор ва бипарҳез аз зуком
بو نگهدار و بپرهیز از زکام
Тан бапуш аз бод ва буд сарди ом
تن بپوش از باد و بود سرد عام
То ниндоиди машоматро зи асар
تا نینداید مشامت را ز اثر
эй ҳавоашон аз зимистони сардтар
ای هواشان از زمستان سردتر
Чун ҷамоданду фусурдау тани шигарф
چون جمادند و فسرده و تنشگرف
Май ҷаҳди анфосашон аз тели барф
میجهد انفاسشان از تل برف
Чун замини зини барф дар пӯшади кафан
چون زمین زین برف در پوشد کفن
Теғи хуршеди ҳисом аддӣн бизан
تیغ خورشید حسامالدین بزن
Ҳин бар ор аз шарқи сайфи аллоҳ ро
هین بر آر از شرق سیفالله را
Гарм кун зон шарқи ин даргоҳ ро
گرم کن زان شرق این درگاه را
Барфро ханҷар занад он офтоб
برف را خنجر زند آن آفتاب
Сайлҳо резади з киҳо бар туроб
سیلها ریزد ز کُه ها بر تراب
Зонк ло шарқӣаст ва ло ғарбӣаст ӯ
زانک لا شرقیست و لا غربیست او
Бо мунаҷҷими рӯз ва шаб ҳарбӣаст ӯ
با منجم روز و شب حربیست او
Ки чаро ҷузи ман нуҷум бе ҳудо
که چرا جز من نجوم بیهدی
Қибла кардӣ аз лӣимӣу ъмӣ
قبله کردی از لئیمی و عمی
Но хушат ноед мақоли он амин
نا خوشت ناید مقال آن امین
Дар набӣ ки лои аҳби алоФлин
در نبی که لا احب الآفلین
Аз қзҳ дар пеши маи бастии камар
از قزح در پیش مه بستی کمر
Зон ҳамеи ранҷии зи воншқи алқмр
زان همی رنجی ز وانشق القمر
Мункирии инро ки шамси кӯрат
منکری این را که شمس کورت
Шамси пеши тести аъло мартабат
شمس پیش تست اعلیمرتبت
Аз ситораи дидаи тсриФи ҳаво
از ستاره دیده تصریف هوا
Нохўшт ояд азои алнҷми ҳўӣ
ناخوشت آید اذا النجم هوی
Худ муассиртар набошад маи зи нон
خود مؤثرتر نباشد مه ز نان
эй басои нон ки бабради арақи ҷон
ای بسا نان که ببرد عرق جان
Худ муассиртар набошад Зуҳраи зоб
خود مؤثرتر نباشد زهره زآب
эй басои обо ки кард ӯ тани хароб
ای بسا آبا که کرد او تن خراب
Меҳри он дар ҷони тесту панди дӯст
مهر آن در جان تست و پند دوست
намезанад бар гӯши ту беруни пӯст
میزند بر گوش تو بیرون پوست
Панди мо дар ту нагирад эй фалон
پند ما در تو نگیرد ای فلان
Панди ту дар мо нагирад ҳам бидон
پند تو در ما نگیرد هم بدان
Ҷузи магари мифтоҳ хос ояд зи дӯст
جز مگر مفتاح خاص آید ز دوست
Ки мақолед алсмўот он ӯст
که مقالید السموات آن اوست
Ин сухани ҳам чун ситораи сету қамар
این سخن همچون ستارهست و قمر
Лек бе фармони ҳақи надиҳади асар
لیک بیفرمان حق ندهد اثر
Ин ситора бе ҷиҳати таъси ӯ
این ستارهٔ بیجهت تاثیر او
намезанад бар гӯшҳои ваҳии ҷӯ
میزند بر گوشهای وحیجو
Кӣ биёед аз ҷиҳат то бе ҷаҳот
کی بیایید از جهت تا بیجهات
То ндронди шуморо гурги мот
تا ندراند شما را گرگ مات
Ончунон ки лмъаҳ дрпош ӯст
آنچنان که لمعهٔ درپاش اوست
Шамси дунё дар сифат хафоаш ӯст
شمس دنیا در صفت خفاش اوست
Ҳафт чархи азрақӣ дар рқ ӯст
هفت چرخ ازرقی در رق اوست
Пайки моҳи андари таб ва дар диқ ӯст
پیک ماه اندر تب و در دق اوست
Зуҳраи чанги масаъла дар вай зада
زهره چنگ مسئله در وی زده
Муштарӣ бо нақди ҷони пеши омада
مشتری با نقد جان پیش آمده
Дар ҳавои дстбўс ӯ Зуҳал
در هوای دستبوس او زحل
Лек худро менабинад аз маҳал
لیک خود را مینبیند از محل
Дасту пои миррӣх чандин хаст азу
دست و پا مریخ چندین خست ازو
Вони Уториди сад қалам бишикаст азу
وآن عطارد صد قلم بشکست ازو
Бо мунаҷҷими ин ҳамаи анҷум ба ҷанг
با منجم این همه انجم به جنگ
К-эй раҳо карда ту ҷони бгзидаҳи ранг
کای رها کرده تو جان بگزیده رنگ
Ҷон вайаст ва мо ҳамаи рангу рқўм
جان ویست و ما همه رنگ و رقوم
Кавкаб ҳар фикр ӯ ҷони нуҷум
کوکب هر فکر او جان نجوم
Фикри кӯи онҷо ҳама нураст пок
فکر کو آنجا همه نورست پاک
Баҳри тести ин лафзи фикр эй Фкрнок
بهر تست این لفظ فکر ای فکرناک
Ҳар ситора хона дорад дар ъло
هر ستاره خانه دارد در علا
Ҳеҷ хона дар нагунҷад наҷми мо
هیچ خانه در نگنجد نجم ما
Ҷои сӯзи андари макон кӣ дар равад
جای سوز اندر مکان کی در رود
Нури номаҳдӯдро ҳад кӣ буд
نور نامحدود را حد کی بود
Лек тамсилӣ ва тасвирӣ кунанд
لیک تمثیلی و تصویری کنند
То ки дар ёбад заъифии ишқманд
تا که در یابد ضعیفی عشقمند
Мисли набӯд лек бошад он мсил
مثل نبود لیک باشد آن مثیل
То кунад ақли мҷмдро гусел
تا کند عقل مجمد را گسیل
Ақл сар тезаст лекини пои суст
عقل سر تیزست لیکن پای سست
Зонк дил вайрон шудасту тани дуруст
زانک دل ویران شدست و تن درست
Ақлашон дар нақли дунёи печи печ
عقلشان در نقل دنیا پیچ پیچ
Фикрашон дар тарки шаҳвати ҳеҷ ҳеҷ
فکرشان در ترک شهوت هیچ هیچ
Садрашон дар вақти даъвии ҳам чу шарқ
صدرشان در وقت دعوی همچو شرق
Сабрашон дар вақти тақвои ҳам чу барқ
صبرشان در وقت تقوی همچو برق
Олимии андари ҳунарҳо худнамо
عالمی اندر هنرها خودنما
Ҳам чу олам бе вафои вақти вафо
همچو عالم بیوفا وقت وفا
Вақт худбинӣ нагунҷад дар ҷаҳон
وقت خودبینی نگنجد در جهان
Дар гулӯу меъда гум гашта чу нон
در گلو و معده گم گشته چو نان
Ин ҳамаи авсофашон некӯ шавад
این همه اوصافشان نیکو شود
Бад намонад чунк некӯҷу шавад
بد نماند چونک نیکوجو شود
Гар манӣ ганда буд ҳам чун манӣ
گر منی گنده بود همچون منی
Чун ба ҷон пайваст ёбад равшанӣ
چون به جان پیوست یابد روشنی
Ҳар ҷамодӣ ки кунад рӯ дар набот
هر جمادی که کند رو در نبات
Аз дарахти бахт ӯ раведи ҳаёт
از درخت بخت او روید حیات
Ҳар наботии кон ба ҷон рӯ оварад
هر نباتی کان به جان رو آورد
Хзрўор аз чашма ҳайвон хӯрд
خضروار از چشمهٔ حیوان خورد
Бози ҷон чун рӯи сӯии ҷонон наад
باز جان چون رو سوی جانان نهد
Рахтро дар умр бепоён наад
رخت را در عمر بیپایان نهد