Ба ҳндстони якеро кӯдакӣ буд

به هندستان یکی را کودکی بود

Ки ақлаш бешу умраши андакӣ буд

که عقلش بیش و عمرش اندکی بود

з ҳар илмии басии таҳсил будаш

ز هر علمی بسی تحصیل بودش

Азон бар ҳар касе тафзил будаш

ازان بر هر کسی تفضیل بودش

Агарчӣ буд дар ҳар илми саркаш

اگرچه بود در هر علم سرکش

зи ҷумла илм тинҷем омадаш хуш

ز جمله علم تنجیم آمدش خوش

Дар онҷои васфи шоҳи чинён буд

در آنجا وصف شاه چینیان بود

зи ҳасани духтараши онҷои нишон буд

ز حسن دخترش آنجا نشان بود

Ба як раҳи фитнаи он длстон шуд

به یک ره فتنهٔ آن دلستان شد

Ки осон бар парии ошиқ тавон шуд

که آسان بر پری عاشق توان شد

Ҳакимӣ буд дар шаҳрӣ дигар давр

حکیمی بود در شهری دگر دور

Ки дар тинҷем ва дар тиб буд машҳур

که در تنجیم و در طب بود مشهور

Надодӣ дар сарои касро раҳеи боз

ندادی در سرا کس را رهی باز

Набӯдӣ ҳаргизаш дар хонаи дмсоз

نبودی هرگزش در خانه دمساز

Азон танҳо нишастӣ то дигар кас

ازان تنها نشستی تا دگر کس

Надонад илм ӯ , ӯ донаду бас

نداند علم او‌، او داند و بس

Падарро гуфт он кӯдак ки як рӯз

پدر را گفت آن کودک که یک روز

Маро бар пеши он пери длФрўз

مرا بر پیش آن پیر دلفروز

Ки мегӯйанд меояд бар ӯ

که می‌گویند می‌آید بر او

Шаҳи париён ва онгаҳ духтар ӯ

شه پریان و آنگه دختر او

Диламро орзӯӣ дидан ӯст

دلم را آرزوی دیدن اوست

Буд конҷо ба байнами чеҳраи дӯст

بود کانجا به بینم چهرهٔ دوست

Ки то гирдами з ҳар илмии хабардор

که تا گردم ز هر علمی خبردار

Намирам ҳамчуи дунёдори мурдор

نمیرم همچو دنیادار مردار

Падар гуфт ӯ на зан дорад на фарзанд

پدر گفت او نه زن دارد نه فرزند

Бадв ҳастанд халқи орзӯманд

بدو هستند خلق آرزومند

Ки ӯ раҳи боз май надиҳад касе ро

که او ره باز می‌ندهد کسی را

Чу ту буд орзӯии ваии басӣ ро

چو تو بود آرزوی وی بسی را

Ки май тарсад ки гар ёбад касе роҳ

که می‌ترسد که گر یابد کسی راه

зи илму ҳикмат вай гардад огоҳ

ز علم و حکمت وی گردد آگاه

Писари гуфто ки онҷо бар ниҳонам

پسر گفتا که آنجا بر‌نهانم

Ки ман худ ҳиялати ин кор донам

که من خود حیلت این کار دانم

Писар шуд бо падари алқсаҳ дар роҳ

پسر شد با پدر القصّه در راه

Писар кардаш зи макри хеши огоҳ

پسر کردش ز مکر خویش آگاه

Ки пеши он ҳакими ҳиндӯони шӯ

که پیش آن حکیم هندوان شَو

зи дили кӣна бурун кун меҳрбони шӯ

ز دل کینه برون کن مهربان شو

Бадви гӯ кӯдакӣ дорам кару лол

بدو گو کودکی دارم کر و لال

Надорам неъматӣ ҳастам мқли ҳол

ندارم نعمتی هستم مقل حال

Барои охират бипазираш аз ман

برای آخرت بپذیرش از من

Чунин бори гарон бар гир аз ман

چنین بار گران بر گیر از من

Ки то дар хизмати ту рӯзгорӣ

که تا در خدمت تو روزگاری

Кунад чўнонкаҳи фармойяши корӣ

کند چونانکه فرماییش کاری

Гуҳат оташ кунад гуҳ оварад об

گهت آتش کند گه آورد آب

Биндозад ба ҳурмати ҷомаи хоб

بیندازد به حرمت جامهٔ خواب

Агар берун рӯй дар баста дорад

اگر بیرون روی در بسته دارد

Сари сад хизматат пайваста дорад

سر صد خدمتت پیوسته دارد

Ба ғояти зираки сет аммо кару лол

به غایت زیرک‌ست اما کر و لال

Магардон ноумедам аз ҳамаи ҳол

مگردان ناامیدم از همه حال

Чунин касгар касе бурҳони намояд

چنین کس گر کسی بُرهان نماید

Вуҷӯдаш бо адами яксони намояд

وجودش با عدم یکسان نماید

Падари пеш ҳаким омад басӣ гуфт

پدر پیش حکیم آمد بسی گفت

Ки то охири ҳакимаш дар пазируфт

که تا آخر حکیمش در پذیرفت

Ҳакимаш имтиҳонӣ кард дар ҳол

حکیمش امتحانی کرد در حال

Ки бишносад ки то ҳаст ӯ кару лол

که بشناسد که تا هست او کر و لال

Магари доруии беҳӯшӣ бадв дод

مگر داروی بیهوشی بدو داد

Чу кӯдак хӯрд ҳолеи тан фурӯ дод

چو کودک خورد حالی تن فرو داد

Табибиро з дар берун шуд устод

طبیبی را ز در بیرون شد اُستاد

Биҷуст аз ҷои он кӯдаки боистод

بجست از جای آن کودک بایستاد

Бидонаст ӯ ки ҳаст он имтиҳонаш

بدانست او که هست آن امتحانش

Ки маст хоб хоҳад кард ҷонаш

که مست خواب خواهد کرد جانش

Ба гирди хона ҳамчун бод май гашт

به گرد خانه همچون باد می‌گشت

Ба кори хештани устод май гашт

به کار خویشتن استاد می‌گشت

Азон май гашти вазон буд он шитобаш

ازان می‌گشت وزان بود آن شتابش

Казон дору нагирад бӯ ки хобаш

کزان دارو نگیرد بو که خوابش

Чу омад Авестоад ва кард дар боз

چو آمد اوستاد و کرد در باز

Ҳам онҷо хоб кард он кӯдаки оғоз

هم آنجا خواب کرد آن کودک آغاز

Миёни хоби бонг хуфта ме кард

میان خواب بانگ خفته می‌کرد

На худро маст ва на ошуфта ме кард

نه خود را مست و نه آشفته می‌کرد

Чу устод омад ва бинишаст бар ҷой

چو اُستاد آمد و بنشست بر جای

Фурӯи барадаши дирафшии сахт дар пой

فرو بردش درفشی سخت در پای

Биҷуст аз ҷои кӯдаки пас биФтод

بجست از جای کودک پس بیفتاد

Ба зории ҳамчу гунаҳгон кард фарёд

به زاری همچو گنگان کرد فریاد

Чу берун омадӣ бонг аз даҳонаш

چو بیرون آمدی بانگ از دهانش

Нишон додӣ зи гунаҳгии забонаш

نشان دادی ز گنگی زبانش

Миёни бонг азу пурсед устод

میان بانگ ازو پرسید اُستاد

Ки эй кӯдак нагӯйӣ то чаҳ афтод

که ای کودک نگویی تا چه افتاد

Надод албата он кӯдаки ҷавобаш

نداد البتّه آن کودک جوابش

Бирафт аз зиракии кории савобаш

برفت از زیرکی کاری صوابش

Чу кард он имтиҳони устоди мҳтол

چو کرد آن امتحان اُستاد محتال

Яқинаш шуд ки ҳам караст ва ҳам лол

یقینش شد که هم کرّست و هم لال

Чаҳ гӯям рӯзу шаби даҳ соли пайваст

چه گویم روز و شب ده سال پیوست

Дарон хонаи бад-ӣн тадбир бинишаст

دران خانه بدین تدبیر بنشست

Агар берун шудӣ аз хонаи устод

اگر بیرون شدی از خانه استاد

Китобаш мегирифтӣ сар ба сари ёд

کتابش می‌گرفتی سر به‌سر یاد

Вагар устоди андари хона будӣ

وگر استاد اندر خانه بودی

Басӣ гуфтӣ з ҳар илм ӯ шунидӣ

بسی گفتی ز هر علم او شنیدی

Гирифтӣ ёди кӯдаки он сухан ҳо

گرفتی یاد کودک آن سخن‌ها

Навиштӣ чун шудӣ дар хона танҳо

نوشتی چون شدی در خانه تنها

Ба ҳар илмии чунон устод шуд ӯ

به هر علمی چنان استاد شد او

Ки аз устоди худ озод шуд ӯ

که از استاد خود آزاد شد او

Яке сандӯқ будӣ қуфл карда

یکی صندوق بودی قفل کرده

Ки устодаш наҳуфтӣ зери парда

که استادش نهفتی زیر پرده

На меҳраш барграфтӣ на кушодӣ

نه مُهرش برگرفتی نه گشادی

На чашми кас бар онҷои аўФтодӣ

نه چشم کس بر آنجا اوفتادی

Ба дил мегуфт он кӯдак ки пайдост

به دل می‌گفت آن کودک که پیداست

Ки он чизе ки меҷӯям ман онҷост

که آن چیزی که می‌جویم من آنجاست

Вале Зуҳра набӯд он дар кушодан

ولی زهره نبود آن در گشادن

Ки дод сабр мебоист додан

که داد صبر می‌بایست دادن

Магар шуд шоҳзоди шаҳри ранҷур

مگر شد شاهزاد شهر رنجور

Касе омад бар устоди машҳур

کسی آمد بر استاد مشهور

Ки чизе дар сари ин шоҳзодаи сет

که چیزی در سر این شاهزاده‌ست

Казон шаҳи зода аз пои аўФтодаҳи сет

کزان شه‌زاده از پای اوفتاده‌ست

Чу ҳайвонӣ биҷунбад гоҳ гоҳе

چو حیوانی بجنبد گاه گاهی

Ба илми он касеро нест роҳӣ

به علم آن کسی را نیست راهی

Агар дрёбдши устоди пирӯз

اگر دریابدش استاد پیروز

Вагарна зор хоҳад марди имрӯз

وگرنه زار خواهد مرد امروز

Азон иллат набӯд он кӯдаки огоҳ

ازان علت نبود آن کودک آگاه

Чу устодаши равонаи гашт дар роҳ

چو استادش روانه گشت در راه

Равон шуд кӯдак ва чодар барафканад

روان شد کودک و چادر برافکند

Ки то худро бидон манзари дроФкнд

که تا خود را بدان منظر درافکند

Чу рафт алқсаҳи пеши шоҳи устод

چو رفت القصه پیش شاه استاد

Ба болои баланди он кӯдаки устод

به بالایی بلند آن کودک استاد

Дарон парда ки шаҳи берун сар дошт

دران پرده که شه بیرون سر داشت

Варам буду дарави як ҷонвар дошт

ورم بود و درو یک جانور داشت

Ҳамаи мӯяши бчид ва парда бшикофт

همه مویش بچید و پرده بشکافت

Чу харчангии дарави ҷанбнда Эй ёфт

چو خرچنگی درو جنبنده‌ای یافت

Фурӯи барда ба дигари пардаи чангол

فرو برده به‌دیگر پرده چنگال

Яке олат ҳаким оварад дар ҳол

یکی آلت حکیم آورد در حال

Ки то ӯро барандозади зи парда

که تا او را براندازد ز پرده

Магар гардад ба оҳан давр карда

مگر گردد به آهن دور کرده

Чу оҳани бештари барадии фарои пеш

چو آهن بیشتر بردی فرا پیش

Фурӯ май барад ӯ чнгли басар беш

فرو می‌برد او چنگل بسر بیش

зи захми чнгл ӯ шоҳи зода

ز زخم چنگل او شاه زاده

Фиғон мекард аз дарди чакода

فغان می‌کرد از درد چکاده

зи болои он ҳама шогирд ме дид

ز بالا آن همه شاگرد می‌دید

Ба охири сабр ӯ зон кор барисед

به‌آخر صبر او زان کار برسید

Забон бикшод к-эии устоди олам

زبان بگشاد کای استاد عالم

Ба оҳан мекунӣ ин банди муҳкам

به آهن می‌کنی این بند محکم

Валикин гар расад бар пушти доғаш

ولیکن گر رسد بر پشت داغش

Ҳамаи чнгли برارد аз димоғаш

همه چنگل برآرد از دماغش

Чу огаҳ шуд зи сари кори устод

چو آگه شد ز سرّ کار استاد

зи ғусса ҷон бидон олам фиристод

ز غصّه جان بدان عالم فرستاد

Чу марди он марди кӯдакро бхўонднд

چو مرد آن مرد کودک را بخواندند

Ба эъзозаши биҷой ӯ нишонданд

به اعزازش بجای او نشاندند

Ба доғи он ҷонварро даври андохт

به داغ آن جانور را دور انداخت

зи ахлотӣ ки бояд марҳамии сохт

ز اخلاطی که باید مرهمی ساخت

Чу беҳтари гашти шоҳ аз дардмандӣ

چو بهتر گشت شاه از دردمندی

Ниҳодаши номи сари потак ба ҳиндӣ

نهادش نام سر پاتک به‌هندی

Басӣ зар додаш ва халъат фиристод

بسی زر دادش و خلعت فرستاد

Бадв бахшед ҷойу рахти устод

بدو بخشید جای و رخت استاد

Биёмад кӯдак ва бикшод сандӯқ

بیامد کودک و بگشاد صندوق

Дар онҷо дид васф рӯй маъшӯқ

در آنجا دید وصف روی معشوق

Китобии кон буд дар илм тинҷем

کتابی کان بود در علم تنجیم

Ҳама бархонад ва шуд устоди иқлӣм

همه برخواند و شد استاد اقلیم

Ба охири зи орзӯии он дили афрӯз

به‌آخر ز آرزوی آن دل‌افروز

Набӯдаш сабри як соъати шабу рӯз

نبودش صبر یک ساعت شب و روز

Кашид охири хаттӣ ва дар майонаш

کشید آخر خطی و در میانش

Нишаст ва шуд з ҳар сӯи хати рӯонаш

نشست و شد ز هر سو خط روانش

Азимат хонд то баъд аз чиҳил рӯз

عزیمت خواند تا بعد از چهل روز

Падед омад парии зоди дили афрӯз

پدید آمد پری‌زاد دل‌افروز

Бутӣ каз васф ӯ гӯяндаи лоли сет

بتی کز وصف او گوینده لال‌ست

Чаҳ гӯям зонка васф ӯ маҳоли сет

چه گویم زانکه وصف او محال‌ست

Чу сари потаки зи сар то пой ӯ дид

چو سر پاتک ز سر تا پای او دید

Даруни синаи худ ҷой ӯ дид

درون سینهٔ خود جای او دید

Таъаҷҷуб кард азон ва гуфт онгоҳ

تعجب کرد ازان و گفت آنگاه

Чигуна ҷо гирифтӣ ҷонам эй моҳ

چگونه جا گرفتی جانم ای ماه

Ҷавобаш дод он моҳи дили афрӯз

جوابش داد آن ماه دل افروز

Ки бо ту бӯдаам ман зи аввалин рӯз

که با تو بوده‌ام من ز اولین روز

Манам нафаси ту ту ҷӯяндаи худ ро

منم نفس تو تو جوینده خود را

Чаро бино нигарадоне хирад ро

چرا بینا نگردانی خرد را

Агар бинии ҳамаи олам ту бошӣ

اگر بینی همه عالم تو باشی

зи беруну даруни ҳамдам ту бошӣ

ز بیرون و درون همدم تو باشی

Ҳакимаш гуфт ҳаст аз нафаси маълум

حکیمش گفت هست از نفس معلوم

Ки мори сету саги сету хӯк он шавам

که مار‌ست و سگ‌ست و خوک آن شوم

Ту зебои замину осмонӣ

تو زیبای زمین و آسمانی

Бад-ӣни хӯбӣ ба нафас кас наМонӣ

بدین خوبی به نفس کس نمانی

Парӣ гуфташ агар аммора бошам

پری گفتش اگر اماره باشم

Бтар аз хӯку саги сад бора бошам

بتر از خوک و سگ صد باره باشم

Вале вақте ки гирдами мутмаина

ولی وقتی که گردم مطمئنه

Мабодои ҳечкасро ин мзнаҳ

مبادا هیچکس را این مظنّه

Вале чун мутмаинаи гаштами онгоҳ

ولی چون مطمئنه گشتم آنگاه

Хитоб арҷъим ояд зи даргоҳ

خطاب اِرجعِیم آید ز درگاه

Кунун нафаси туами ман эй ягона

کنون نفس توام من ای یگانه

Агар гирдами паии шайтони равона

اگر گردم پی شیطان روانه

Маро аммора хонанд аҳли имон

مرا اماره خوانند اهل ایمان

Магари шайтон ман гардад мусулмон

مگر شیطان من گردد مسلمان

Агар шайтон мусулмон гардад ӣнҷо

اگر شیطان مسلمان گردد اینجا

Ҳамаи корӣ ба сомон гардад ӣнҷо

همه کاری به سامان گردد اینجا

Чу чандон ранҷи баради он марди толиб

چو چندان رنج برد آن مرد طالب

Ки то шуд ҷон ӯ бар нафаси ғолиб

که تا شد جان او بر نفس غالب

Касе кови сар ҷон хоҳад зи дилхоҳ

کسی کاو سرّ جان خواهد ز دلخواه

Басои рнҷо ки ӯ бинад дарин роҳ

بسا رنجا که او بیند درین راه

Кунун ту эй писари чизе ки ҷустӣ

کنون تو ای پسر چیزی که جستی

Ҳама дар тест ва ту дар кори сустӣ

همه در تست و تو در کار سستی

Агар дар кори ҳақ мардона бошӣ

اگر در کار حق مردانه باشی

Ту бошӣ ҷумла ва ҳам хона бошӣ

تو باشی جمله و هم خانه باشی

Туе бехештан гум гашта ногоҳ

تویی بی‌خویشتن گم گشته ناگاه

Ки ту ҷӯяндаи хешии дарин роҳ

که تو جویندهٔ خویشی درین راه

Туе маъшӯқи худ бо хештани ой

تویی معشوق خود با خویشتن آی

Машав беруни зи саҳро бо ватани ой

مشو بیرون ز صحرا با وطن آی

Азон ҳуби алўтни имони поки сет

ازان حب الوطن ایمان پاک‌ست

Ки маъшӯқи андаруни ҷони поки сет

که معشوق اندرون جان پاک‌ست