Ва чун ҳоли хоразму ҳрўни барин ҷумла рафт , салҷӯқиён навмедтар шуданд аз кори хеш , на ббхоро тавонистанд рафт ки алии тагин гузашта шуда буду писаронаш малик бигрифтау қавмӣ бесару сомон , ва на бхўорзми бтўонстнд буд аз бими шоҳи малик , ва аз хоразми эшон тадбир омадани хуросони бсохтнд то бзинҳор оянд . Ва мардум сохта буданд , пас мғоФсаҳи дркшиднд ва аз об бигузаштанд , ва он рӯзи ҳФсд савор буданд ки аз об бигузаштанд , аз пас он мардум бисёр бадишони пайваст ,у Омуиро ғорат карданд ва бигузаштанд ва бар ҷониби Марв ва нисо омаданд ва бинишастанд бидон вақт ки мо аз омулу табаристони бозгашта будему бгргони расида , чунонкӣ бигузашт дар таърихи сахти мшрҳ ки он ҳолҳо чун рафт . Ва фоидаи ин боби хоразм инаст ки асли ин ҳаводис муқарар гардад ки чун буд рафтани салҷӯқиён аз хоразм ва омадани бхросону боло гирифтани кори эшон .

و چون حال خوارزم و هرون برین جمله رفت، سلجوقیان نومیدتر شدند از کار خویش، نه ببخارا توانستند رفت که علی تگین گذشته شده بود و پسرانش ملک بگرفته و قومی بی‌سر و سامان‌، و نه بخوارزم بتوانستند بود از بیم شاه ملک، و از خوارزم ایشان تدبیر آمدن خراسان بساختند تا بزینهار آیند . و مردم ساخته بودند، پس مغافصه‌ درکشیدند و از آب بگذشتند، و آن روز هفصد سوار بودند که از آب بگذشتند، از پس آن مردم بسیار بدیشان پیوست، و آموی‌ را غارت کردند و بگذشتند و بر جانب مرو و نسا آمدند و بنشستند بدان وقت که ما از آمل و طبرستان بازگشته بودیم و بگرگان رسیده، چنانکه بگذشت در تاریخ سخت مشرّح‌ که آن حالها چون رفت. و فایده این باب خوارزم این است که اصل این حوادث مقرّر گردد که چون بود رفتن سلجوقیان از خوارزم و آمدن بخراسان و بالا گرفتن کار ایشان.

Ва шоҳи малик расӯлӣ фиристод наздики асмъили бхўорзм ва пайғом дод ки « ҳрўни салҷӯқиёнро ки душманон ман буданд ва эшонро бздм ва бемардум кардам ва ночиз кардам ва бе назул шуданд ва беманзил , қавӣ карду кофар неъмат шуду қасди худованд ва вилояташ кард бар онкии эшон бар муқаддама бошанд , то худоӣ , ъзу ҷл , напасандед ва барисед бадв ончӣ раседу имрӯзи салҷӯқиёни бхросони рафтанд , ва агар маро бо ҳрўни аҳдӣ буд , он гузашту имрӯзи миёни ман ва аз он шумо шамшерасту миоим , сохта бошед ки хоразм хоҳам гирифту шумоёнро ки кофарон неъмат ед барандохт . Ва чун аз шумо фориғ шавам бхросони рӯму салҷӯқиёнро ки душманон мананд , бтмомӣ овора кунам дар хизмату ҳавои султон .

و شاه ملک رسولی فرستاد نزدیک اسمعیل بخوارزم و پیغام داد که «هرون سلجوقیان را که دشمنان من بودند و ایشان را بزدم‌ و بی‌مردم کردم و ناچیز کردم‌ و بی‌نزل‌ شدند و بی‌منزل، قوی کرد و کافر نعمت شد و قصد خداوند و ولایتش کرد بر آنکه ایشان‌ بر مقدّمه باشند، تا خدای، عزّ و جلّ، نپسندید و برسید بدو آنچه رسید و امروز سلجوقیان بخراسان رفتند، و اگر مرا با هرون عهدی بود، آن گذشت و امروز میان من و از آن شما شمشیر است و میآیم، ساخته باشید که خوارزم خواهم گرفت و شمایان‌ را که کافران نعمت‌اید برانداخت. و چون از شما فارغ شوم بخراسان روم و سلجوقیان را که دشمنان منند، بتمامی آواره کنم در خدمت و هوای سلطان‌ .

Ва донам ки он худованди ин вилоят аз ман дареғ надорад , ки чунин хидматӣ карда бошаму душманро аз вилоят вай барканда . » ва дар сари шоҳи малики ин боди кибру тслФи Аҳмади абди алсмди ниҳод то асмъил ва шукр барофтоданд ва ӯ кини писари хешу қавми бозхост , ҳар чанд шоҳи малик низ дар сар ин шуд , чунонкӣ дар рӯзгори малики амири мўдўд , раҳмаи аллоҳи алайҳ , оварда шавад -у асмъилу шукр биҷой овараданд ки он тир аз ҷаъбаи вазири Аҳмади абди алсмд рафтааст ва ин боби бештари вай ниҳодааст , расӯли шоҳи маликро бозгардонеданд бо ҷавобҳои сахту дурушт ва гуфтанд « мо сохтаем , ҳар гоҳ ки мурод бошад , бибояд омад . Ва гуноҳи ҳрўнро буд ки чун чашм бар ту афганд бо лашкар бидон бузургӣ ва ту заъиф , салҷӯқиёнро ки табаъ вай буданд нагуфт ки дамор аз ту бароваранд то имрӯзи чунин хоби бинӣ . »

و دانم که آن خداوند این ولایت از من دریغ ندارد، که‌ چنین خدمتی کرده باشم و دشمن را از ولایت وی برکنده.» و در سر شاه ملک این باد کبر و تصلّف‌ احمد عبد الصّمد نهاد تا اسمعیل و شکر برافتادند و او کین‌ پسر خویش و قوم بازخواست، هر چند شاه ملک نیز در سر این شد، چنانکه در روزگار ملک امیر مودود، رحمة اللّه علیه، آورده شود- و اسمعیل و شکر بجای آوردند که آن تیر از جعبه‌ وزیر احمد عبد الصّمد رفته است‌ و این باب‌ بیشتر وی نهاده است، رسول شاه ملک را بازگردانیدند با جوابهای سخت و درشت و گفتند «ما ساخته‌ایم، هر گاه که مراد باشد، بباید آمد. و گناه هرون را بود که چون چشم بر تو افگند با لشکر بدان بزرگی و تو ضعیف‌، سلجوقیان را که تبع‌ وی بودند نگفت که دمار از تو برآورند تا امروز چنین خواب بینی‌ .»

Ва пас аз муддатии бӯи насри бзғширо ки бар шуғли вазорат буд ФрўгрФтнду бӯи алқосми аскоФиро вазорат доданд ғарраи муҳаррами санаи смон ва ъушрину арбъмоӣаҳ ,у баҳона нишондани бзғшӣ он ниҳоданд ки ҳавои амир масъӯд мехоҳад . Ва Аҳмади абди алсмд ӯроу шоҳи маликро мадад медод ҳам барои дуруст ва ҳам брсўлу номаҳои султонӣ , то кор бидонҷо расед ки чун кори салҷӯқиён боло гирифт бидонча бгтғдӣу ҳоҷиби сбоширо бишикастанд , амир холӣ кард бо вазир ва гуфт : таъаддии салҷӯқиён аз ҳад ва андоза мебугзарад , вилояти хоразми шоҳи маликро бояд дод то тамаъро фурӯд ояд ва ин кофарони неъматро барандозад ва хоразм бигирад ки бомдн ӯ онҷои дарди сар аз мо давр шавад ҳам аз хоразмён ва ҳам аз салҷӯқиён . Вазир гуфт « худованди ин рои сахти некӯ дидааст » ,у маншурии нбштнди баноми шоҳи малику хлътии некӯ бо он зм карданду ҳасани табонӣ ки ӯ яке буд аз фурудасттар муътамадони даргоҳ ва расӯлӣҳо кардӣ , перии грбзу писандидаи рой , бо чанд савор номзад карданд ва вай бирафт бо халъату маншур ва пайғомҳои ҷузам .

و پس از مدّتی بو نصر بزغشی‌ را که بر شغل وزارت بود فروگرفتند و بو القاسم اسکافی را وزارت دادند غرّه محرّم سنه ثمان و عشرین و اربعمائه‌، و بهانه نشاندن‌ بزغشی آن نهادند که هوای امیر مسعود میخواهد . و احمد عبد الصّمد او را و شاه ملک را مدد میداد هم برای درست و هم برسول و نامه‌های سلطانی، تا کار بدانجا رسید که چون کار سلجوقیان بالا گرفت بدانچه بگتغدی و حاجب سباشی را بشکستند، امیر خالی کرد با وزیر و گفت: تعدّی سلجوقیان از حد و اندازه می‌بگذرد، ولایت خوارزم شاه ملک را باید داد تا طمع را فرود آید و این کافران نعمت را براندازد و خوارزم بگیرد که بآمدن او آنجا درد سر از ما دور شود هم از خوارزمیان و هم از سلجوقیان‌ . وزیر گفت «خداوند این رای سخت نیکو دیده است»، و منشوری نبشتند بنام شاه ملک و خلعتی نیکو با آن ضمّ کردند و حسن تبّانی که او یکی بود از فرودست‌تر معتمدان درگاه و رسولیها کردی، پیری گربز و پسندیده رای، با چند سوار نامزد کردند و وی برفت با خلعت و منشور و پیغامهای جزم‌ .

Ва муддатии дароз рӯзгор гирифт омад шуд расӯлони миёни шоҳи малику хоразмён [ ва ] бисёр сухан рафт , ки шоҳ малик мегуфту ҳуҷҷат бар мегирифт ки амири масъӯди амир баҳақаст бФрмони амири алмؤмнину вилоят маро додааст , шумо ин вилоят бипардозеду хоразмён ҷавоб медоданд ки « эшон касро нашносанду вилояти эшон рост , бшмшир аз эшон боз бояд ситад ва бибояд омад то эзад , ъзи зикра , чаҳ тақдир кардаасту даст кро бошад . »у шоҳи малик фурӯд омад бо лашкар бисёр бсҳроӣӣ ки онро асиб гӯйанд ва баробар шуд бо шукри рӯзи одинаи шашуми моҳи ҷамодии алأхрии санаи аснтину слосину арбъмоӣаҳ .

و مدّتی دراز روزگار گرفت‌ آمد شد رسولان میان شاه ملک و خوارزمیان [و] بسیار سخن رفت، که شاه ملک میگفت و حجّت بر میگرفت‌ که امیر مسعود امیر بحقّ‌ است بفرمان امیر المؤمنین و ولایت مرا داده است، شما این ولایت بپردازید و خوارزمیان جواب میدادند که «ایشان کس را نشناسند و ولایت ایشان راست، بشمشیر از ایشان باز باید ستد و بباید آمد تا ایزد، عزّ ذکره، چه تقدیر کرده است و دست کرا باشد .» و شاه ملک فرود آمد با لشکر بسیار بصحرائی که آنرا اسیب گویند و برابر شد با شکر روز آدینه ششم ماه جمادی الأخری سنه اثنتین و ثلاثین و اربعمائه‌ .

Ҷангӣ рафт се шбонрўзи миёни эшон , чунонкии Асия бар хӯни бгшт ва бисёр мардум аз ҳар ду рӯй кушта омад . Ва ҳасани табонӣ бо шоҳи малик буд , пас аз он маро гуфт ки дар бисёр ҷангҳо будам бо амири Маҳмӯд чун Марву Ҳироту симҷўрёну зафар дар Марву хонӣот бдшт карду ҷузи он , чунин ҷанг ки дар миёни ин ду гуруҳ афтод ёд надорам .

جنگی رفت سه شبانروز میان ایشان، چنانکه آسیا بر خون بگشت‌ و بسیار مردم از هر دو روی کشته آمد. و حسن تبّانی با شاه ملک بود، پس از آن مرا گفت که در بسیار جنگها بودم با امیر محمود چون مرو و هرات و سیمجوریان و ظفر در مرو و خانیات بدشت کرد و جز آن، چنین جنگ که در میان این دو گروه افتاد یاد ندارم.

Ва охири дасти шоҳи маликро буд , рӯзи сеюм намози пешини хоразмёнро бузаду баргаштанду бҳзимт бшҳр омаданд ва ҳисор бигирифтанд ; ва агар ҷанг ҳисор кардандӣ , бпичидӣу кор дароз шудӣ , накарданд , ки хизлони эзад , ъзи зикра , бар эшон расида буд . Ва шоҳ - малик ба работӣ ки эшонро онҷои бузади понздаҳи рӯзи ббўд то куштагонро дафн карданду маҷрӯҳони дурусти гаштанд . Ва расӯлон мешуданд ва меомаданд . Ва хоразмёни сулҳи ҷустанд ва молӣ бидоданд , шоҳ малик гуфт : вилоят хоҳам ки бФрмони Халифаи амир алмؤмнин марост .

و آخر دست‌ شاه ملک را بود، روز سوم نماز پیشین خوارزمیان را بزد و برگشتند و بهزیمت بشهر آمدند و حصار بگرفتند ؛ و اگر جنگ حصار کردندی، بپیچیدی‌ و کار دراز شدی، نکردند، که خذلان‌ ایزد، عزّ ذکره، بر ایشان رسیده بود. و شاه- ملک به رباطی‌ که ایشان را آنجا بزد پانزده روز ببود تا کشتگان را دفن کردند و مجروحان درست گشتند . و رسولان می‌شدند و میآمدند. و خوارزمیان صلح جستند و مالی بدادند، شاه ملک گفت: ولایت‌ خواهم که بفرمان خلیفه امیر المؤمنین‌ مراست.

[ бар тахти хоразми нишастани шоҳи малик ]

[بر تخت خوارزم نشستن شاه ملک‌]

Ва аз иттифоқи сираи лашкарӣ дигар омад шоҳи маликро неки сохтау бадишони қавӣ - дили гашту хоразмён умед гирифтанд ки хасми соъат то соъат бозгардад . Ва аз қазоу иттифоқи нодир корӣ афтод ки асмъилу шукру олтўнтошёнро бтрсониднд аз лашкари султону миёни эшон ду гуруҳе афганданду сӯрати басти асмъилу шукрро ки эшонро фурӯ - хоҳанд гирифт то бшоаҳ малик диҳанд ва ин амири масъӯд сохтаасту вазираши Аҳмад - абди алсмду ҳашами султонии дарин боб бо эшон ёраст , асмъил бо шукру хоссагони хеш ва олтўнтошён бигурехт аз хоразм то наздики салҷӯқиёни раванд , ки бо эшон яке буданд , рӯзи шанбеи бисту дувуми раҷаби санаи аснтин ва сулсину арбъмоӣаҳ . Ва он рӯз ки асмъил рафт шоҳ малик бидам ӯ лашкар фиристод то сар ҳудӯд бирафтанду дрнёФтнд .

و از اتّفاق سره‌ لشکری دیگر آمد شاه ملک را نیک ساخته‌ و بدیشان قوی- دل گشت و خوارزمیان امید گرفتند که خصم ساعت تا ساعت بازگردد. و از قضا و اتّفاق نادر کاری افتاد که اسمعیل و شکر و آلتونتاشیان را بترسانیدند از لشکر سلطان و میان ایشان دو گروهی‌ افگندند و صورت بست اسمعیل و شکر را که ایشان را فرو- خواهند گرفت‌ تا بشاه ملک دهند و این امیر مسعود ساخته است‌ و وزیرش احمد- عبد الصّمد و حشم سلطانی‌ درین باب با ایشان یار است، اسمعیل با شکر و خاصّگان خویش و آلتونتاشیان بگریخت از خوارزم تا نزدیک سلجوقیان روند، که با ایشان یکی‌ بودند، روز شنبه بیست و دوم رجب سنه اثنتین و ثلثین و اربعمائه‌ . و آن روز که اسمعیل رفت شاه ملک بدم او لشکر فرستاد تا سر حدود برفتند و درنیافتند .

Ва шоҳи малик берун монад бист рӯз то корро қарор доду шаҳр ором гирифту касоне ки омаданӣ буданд бхдмт ва зинҳор омаданд . Ва чун донист ки кор рост шуд , бшҳр омад ва бар тахт малик бинишаст рӯзи панҷшанбеи нимаи шаъбони санаи аснтин ва сулсину арбъмоӣаҳ , нисорҳо карданду шаҳри озини бастанд ва халалҳо зоӣли гашт . Рӯзи одинаи дигари рӯзи бмсҷд ҷомеъ омад бо бисёр савору пиёдаи сохтау кавкаба ӣӣ бузург ,у баноми амири алмؤмнину султони масъӯд ва пас баноми вай хутба карданд . Ва ъҷоӣби ин бояд шунӯд : он рӯз ки баноми амири масъӯди онҷо хутба карданд пеш аз он бмдтии вирои бқлъаҳ гирӣ бикушта буданд .

و شاه ملک بیرون ماند بیست روز تا کار را قرار داد و شهر آرام گرفت و کسانی که آمدنی بودند بخدمت و زنهار آمدند. و چون دانست که کار راست شد، بشهر آمد و بر تخت ملک بنشست روز پنجشنبه نیمه شعبان سنه اثنتین و ثلثین و اربعمائه‌، نثارها کردند و شهر آذین بستند و خللها زائل گشت. روز آدینه دیگر روز بمسجد جامع‌ آمد با بسیار سوار و پیاده ساخته و کوکبه‌یی بزرگ، و بنام امیر المؤمنین و سلطان مسعود و پس بنام وی خطبه کردند. و عجائب این باید شنود : آن روز که بنام امیر مسعود آنجا خطبه کردند پیش از آن بمدّتی ویرا بقلعه‌گیری‌ بکشته بودند.

Ва амири мўдўди дарин шаъбон ки шоҳи малики хутбаи бгрдонид ба днпўр омад ва ҷанг кард ва ъамро бигирифт бо писаронашу касоне ки бо он подшоҳ ёр буданду ҳамагонро бикушт , чунонкии пас азин дар бақиятаи рӯзгори амири шаҳиди масъӯд , разии аллоҳи анҳу ,у навбати амири мўдўд , разии аллоҳи анҳу , бтмомӣ чунонкӣ бӯдааст , бшрҳ боз намӯда ояд , ани шоءи аллоҳ .

و امیر مودود درین شعبان که شاه ملک خطبه بگردانید به دنپور آمد و جنگ کرد و عمّ‌ را بگرفت با پسرانش و کسانی که با آن پادشاه یار بودند و همگان را بکشت، چنانکه پس ازین در بقیّت روزگار امیر شهید مسعود، رضی اللّه عنه، و نوبت امیر مودود، رضی اللّه عنه، بتمامی چنانکه بوده است، بشرح باز نموده آید، ان شاء اللّه.

Ва салҷӯқиён бо асмъилу шукру олтўнтош вафо накарданду рӯзӣ чандашон некӯ доштанд ва охир бибастанд , эзад , ъзу ҷл , донад ки инро сабаб чаҳ буд ,у олтўнтошёни ҳама залил шуданд ва барофтоданд . Ва бози намоям дар рӯзгори амири мўдўд ки ҳоли хоразму шоҳ - малик чун шуд то онгоҳ ки шоҳи малик бар ҳавои давлати Маҳмӯдии бадаст салҷӯқиён афтод ва гузашта шуду занону фарзандони эшон ҳамаи бадасти боғии афтоданд ки ҳама наводирасту аҷоиб .

و سلجوقیان با اسمعیل و شکر و آلتونتاش وفا نکردند و روزی چندشان نیکو داشتند و آخر ببستند، ایزد، عزّ و جلّ، داند که این را سبب چه بود، و آلتونتاشیان همه ذلیل شدند و برافتادند. و باز نمایم در روزگار امیر مودود که حال خوارزم و شاه- ملک چون شد تا آنگاه که شاه ملک بر هوای دولت محمودی‌ بدست سلجوقیان افتاد و گذشته شد و زنان و فرزندان ایشان همه بدست باغی‌ افتادند که همه نوادر است و عجایب.

Ин боби хоразм бпоён омад ва дар ин бисёр Фўоӣдаст аз ҳар ҷинс , ва агар гӯям алии ҳада китобӣаст аз хабар , аз ростӣ берун набошам . Ва хирадмандонро дарин боби ибрат бисёраст . Ва чун азин фориғ шудам бобии дигар пеш гирифтам то ончӣ ваъда кардаам тамом кунам , ани шоءи аллоҳи таъолӣ .

این باب خوارزم بپایان آمد و در این بسیار فوائد است از هر جنس، و اگر گویم علی حده‌ کتابی است از خبر، از راستی بیرون نباشم. و خردمندان را درین باب عبرت‌ بسیار است. و چون ازین فارغ شدم بابی دیگر پیش گرفتم تا آنچه وعده کرده‌ام تمام کنم، ان شاء اللّه تعالی‌ .