Оғози таърихи амири шаҳоби аддавлаи масъӯди бен Маҳмӯди раҳмаи аллоҳи ъалиҳумо
آغاز تاریخ امیر شهاب الدّوله مسعود بن محمود رحمة اللّه علیهما
Ҳаме гуяд абӯи алФзли Муҳамади бен алҳусайн албиҳқӣ , раҳмаи аллоҳи алайҳ , ҳар чанд ин фасл аз таърих масбуқаст бидонча бигузашт дар зикр , локин дар рутба собиқаст .
همی گوید ابو الفضل محمد بن الحسین البیهقی، رحمة اللّه علیه، هر چند این فصل از تاریخ مسبوق است بدانچه بگذشت در ذکر، لکن در رتبه سابق است.
Ибтидо бибояд донист ки амири мозӣ , раҳмаи аллоҳи алайҳ , шукуфаи ниҳолӣ буд ки малик аз он ниҳол пайдо шуд ,у дррсид чун амири шаҳиди масъӯд бар тахти малику ҷойгоҳ падар бинишаст . Ва он аФозл ки таърихи амири одили сбктгинро , разии аллоҳи анҳу , бронднд аз ибтидои кӯдакии вай то онгоҳ ки бсроӣ албтгин афтод , ҳоҷиби бузургу сипоҳи солори сомониён , ва корҳои дурушт ки бар вай бигузашт то онгоҳ ки дараҷаи аморат ғазнӣн ёфт ва дар он ъз гузашта шуду кори бомейр Маҳмӯд расед , чунонкӣ набиштаанд ва шарҳ дода , ва ман низ то охири умраши нбштм , ончӣ бар эшон буд , кардаанду ончии маро даст дод бмқдори дониши хеш низ кардам то бад-ӣни подшоҳи бузурги расидам , ва ман ки фазлӣ надорам ва дар дараҷа эшон нестам , чун мҷтозон бӯдаам то ӣнҷои расидам . Ва ғарази ман на онаст ки мардуми ин асрро бознмоими ҳоли султони масъӯд , анори аллоҳи барраона , ки ӯро дидаанд ва аз бузургӣу шаҳомату тФрди вай дар ҳамаи адавоти сиёсату раёсат воқиф гашта . Аммо ғарази ман онаст ки таърих - поя ӣӣ бинивисаму бноӣии бузурги афроштаи гардонам , чунонкии зикри он то охири рӯзгор боқӣ монад . Ва тавфиқи итмоми он аз ҳазрат самадят хоҳаму аллоҳ вале алтўФиқ . Ва чун дар таърих шарт кардам ки дар аввали нишастан ҳар подшоҳии хутба ӣӣ бинивисам , пас брондни таърихи машғӯли гирдам , акнӯн он шарт нигоҳ дорам бмшиаҳи аллоҳу Авна .
ابتدا بباید دانست که امیر ماضی، رحمة اللّه علیه، شکوفه نهالی بود که ملک از آن نهال پیدا شد، و دررسید چون امیر شهید مسعود بر تخت ملک و جایگاه پدر بنشست. و آن افاضل که تاریخ امیر عادل سبکتگین را، رضی اللّه عنه، براندند از ابتدای کودکی وی تا آنگاه که بسرای البتگین افتاد، حاجب بزرگ و سپاهسالار سامانیان، و کارهای درشت که بر وی بگذشت تا آنگاه که درجه امارت غزنین یافت و در آن عزّ گذشته شد و کار بامیر محمود رسید، چنانکه نبشتهاند و شرح داده، و من نیز تا آخر عمرش نبشتم، آنچه بر ایشان بود، کردهاند و آنچه مرا دست داد بمقدار دانش خویش نیز کردم تا بدین پادشاه بزرگ رسیدم، و من که فضلی ندارم و در درجه ایشان نیستم، چون مجتازان بودهام تا اینجا رسیدم. و غرض من نه آن است که مردم این عصر را بازنمایم حال سلطان مسعود، انار اللّه برهانه، که او را دیدهاند و از بزرگی و شهامت و تفرّد وی در همه ادوات سیاست و ریاست واقف گشته. امّا غرض من آن است که تاریخ- پایهیی بنویسم و بنائی بزرگ افراشته گردانم، چنانکه ذکر آن تا آخر روزگار باقی ماند. و توفیق اتمام آن از حضرت صمدیّت خواهم و اللّه ولیّ التّوفیق . و چون در تاریخ شرط کردم که در اوّل نشستن هر پادشاهی خطبهیی بنویسم، پس براندن تاریخ مشغول گردم، اکنون آن شرط نگاه دارم بمشیّة اللّه و عونه .
фасл
فصل
Чунон гӯям ки фозилтар мулӯки гузашта гуруҳеанд ки бузургтар буданд . Ва аз он гуруҳи ду танро ном бардаанд яке Искандари юнонӣу дигари Ардашери порсӣ . Чун худовандону подшоҳони мо азин ду бигузаштаанд баҳамаи чизҳо , бояд донист бзрўрт ки мулӯки мо бузургтар рӯй замин бӯдаанд , чаҳ Искандари мардӣ буд ки оташи вори султонии вай неру гирифт ва бар боло шуд рӯзӣ чанд сахти андак ва пас хокистар шуд . Ва он мамлакатҳои бузург ки гирифт ва дар ободонии ҷаҳон ки бгшт , сиблат вай онаст ки касе баҳри тамошо биҷойҳо бугзарад . Ва аз он подшоҳон ки эшонро қаҳр кард , чун он хост ки ӯро гардан ниҳоданду хештанро кеҳтари ваии хонданд , рост бидон монаст ки савганд гарон доштааст ва онро рост кардааст то дурӯғ нашавад . Гирди олами гаштан чаҳ суд ? подшоҳи зобит бояд , ки чун мулкӣ ва бқътӣ бигирад ва онро забт натавонад карду зуди дасти бммлкти дигари ёзд ва ҳамчунон бугзарад ва онро мӯҳмал гузорад , ҳамаи забонҳоро дар гуфтани онкии вай оҷизаст , маҷол тамом дода бошад . Ва бузургтар осори Искандарро ки дар кутуб набиштаанд он доранд ки ӯ дороро ки малики аҷам буду Фўрро ки малики Ҳиндӯстон буд , бикушт . Ва бо ҳар яке азин ду тан ӯро злтӣ бӯда донанд сахти зишту бузург . Зулат ӯ бо дорои он буд ки бншобўр дар ҷанги хештанро бар шабаҳи расӯлии блшкри дорои барад , вайро бишнохтанд ва хостанд ки бигиранд , аммо биҷуст . Ва дороро худ сқот ӯ киштанду кори зер ва зибр шуд . Ва аммо зулат бо Фўри он буд ки чун ҷанги миёни эшон қоим шуд ва дароз кашид , Фўри Искандарро бмборзти хост ва ҳар ду бо якдигари бгштнд , ва раво нест ки подшоҳи ин хатар ихтиёр кунад . Ва Искандари мардии мҳтолу гурез буд , пеш аз онкии наздик Фўр омад , ҳилтии сохт дар куштани Фўр , бонкаҳ аз ҷониби лашкари Фўри бонгӣ ба неру омаду Фўрро дил машғӯл шуд ва аз он ҷониб нагиристу Искандар фурсат ёфту вайро бузад ва бикушт . Пас Искандар мардӣ бӯдааст бо тӯлу арзу бонгу барқу соъиқа , чунонкӣ дар баҳору тобистон абр бошад , ки бподшоҳон рӯй замин бигузаштаасту бборидаҳу боз шуда , Фкأнаҳи саҳобаи сиФи ани қалили тқшъ .
چنان گویم که فاضلتر ملوک گذشته گروهیاند که بزرگتر بودند. و از آن گروه دو تن را نام بردهاند یکی اسکندر یونانی و دیگر اردشیر پارسی. چون خداوندان و پادشاهان ما ازین دو بگذشتهاند بهمه چیزها، باید دانست بضرورت که ملوک ما بزرگتر روی زمین بودهاند، چه اسکندر مردی بود که آتشوار سلطانی وی نیرو گرفت و بر بالا شد روزی چند سخت اندک و پس خاکستر شد. و آن مملکتهای بزرگ که گرفت و در آبادانی جهان که بگشت، سبیل وی آنست که کسی بهر تماشا بجایها بگذرد. و از آن پادشاهان که ایشان را قهر کرد، چون آن خواست که او را گردن نهادند و خویشتن را کهتر وی خواندند، راست بدان مانست که سوگند گران داشته است و آن را راست کرده است تا دروغ نشود . گرد عالم گشتن چه سود؟ پادشاه ضابط باید، که چون ملکی و بقعتی بگیرد و آن را ضبط نتواند کرد و زود دست بمملکت دیگر یازد و همچنان بگذرد و آن را مهمل گذارد، همه زبانها را در گفتن آنکه وی عاجز است، مجال تمام داده باشد. و بزرگتر آثار اسکندر را که در کتب نبشتهاند آن دارند که او دارا را که ملک عجم بود و فور را که ملک هندوستان بود، بکشت. و با هر یکی ازین دو تن او را زلّتی بوده دانند سخت زشت و بزرگ. زلّت او با دارا آن بود که بنشابور در جنگ خویشتن را بر شبه رسولی بلشکر دارا برد، وی را بشناختند و خواستند که بگیرند، امّا بجست . و دارا را خود ثقات او کشتند و کار زیر و زبر شد. و اما زلّت با فور آن بود که چون جنگ میان ایشان قائم شد و دراز کشید، فور اسکندر را بمبارزت خواست و هر دو با یکدیگر بگشتند، و روا نیست که پادشاه این خطر اختیار کند. و اسکندر مردی محتال و گریز بود، پیش از آنکه نزدیک فور آمد، حیلتی ساخت در کشتن فور، بآنکه از جانب لشکر فور بانگی به نیرو آمد و فور را دلمشغول شد و از آن جانب نگریست و اسکندر فرصت یافت و وی را بزد و بکشت. پس اسکندر مردی بوده است با طول و عرض و بانگ و برق و صاعقه، چنانکه در بهار و تابستان ابر باشد، که بپادشاهان روی زمین بگذشته است و بباریده و باز شده، فکأنّه سحابة صیف عن قلیل تقشّع .
Ва пас аз ваии панҷсад соли малики Юнонён ки бдошт ва бар рӯй замин бикашед бики тадбири рост буд ки арстотолиси устод Искандар кард ва гуфт : мамлакати қисмат бояд кард миёни мулӯк то бикдигр машғӯл мебошанд ва биравам напардозанд . Ва аишонрои мулӯк тўоӣФ хонанд .
و پس از وی پانصد سال ملک یونانیان که بداشت و بر روی زمین بکشید بیک تدبیر راست بود که ارسطاطالیس استاد اسکندر کرد و گفت: مملکت قسمت باید کرد میان ملوک تا بیکدیگر مشغول میباشند و بروم نپردازند. و ایشانرا ملوک طوائف خوانند.
Ва аммо Ардашери Бобакон : бузургтар чизе ки аз вай ривоят кунанд онаст ки ваии давлат шудаи аҷамро бозоўрду суннатӣ аз адли миёни мулӯки ниҳод ва пас аз марги ваии гуруҳе бар он рафтанд . Ва лъмрии ин бузург буд валикини эзад , ъзўҷл , муддати мулӯки тўоӣФ бпоён оварда буд то Ардашерро он кор бидон осонӣ бирафт . Ва мӯъҷизотии мигўинди ин ду танро бӯдааст , чунонкии пайғамбаронро бошад ;у хонадони ин давлати бузургро он асар ва маноқиб бӯдааст ки касеро набӯд , чунонкии дарин таърих биёмаду дигар низ бияёд .
و اما اردشیر بابکان : بزرگتر چیزی که از وی روایت کنند آنست که وی دولت شده عجم را بازآورد و سنّتی از عدل میان ملوک نهاد و پس از مرگ وی گروهی بر آن رفتند. و لعمری این بزرگ بود ولیکن ایزد، عزّوجلّ، مدّت ملوک طوائف بپایان آورده بود تا اردشیر را آن کار بدان آسانی برفت . و معجزاتی میگویند این دو تن را بوده است، چنانکه پیغمبران را باشد؛ و خاندان این دولت بزرگ را آن اثر و مناقب بوده است که کسی را نبود، چنانکه درین تاریخ بیامد و دیگر نیز بیاید.
Пас агар тоънӣ ё ҳосидӣ гуяд ки асли бузургони ин хонадони бузург аз кӯдакӣ омадааст хомли зикр , ҷавоб ӯ онаст ки то эзад , ъззкраҳ , одамро бёФридаҳаст , тақдир чунон кардааст ки маликро интиқол меафтодааст азин уммат бидон уммат ва азин гуруҳ бидон гуруҳ , бузургтар гувоҳӣ бар ин чаҳ мегӯям калом офаридагораст , ҷли ҷалолау тақаддусати асмоءаҳ , ки гуфтааст : қул аллоҳами молики алмалики тؤтии алмалики ман тшоءу тнзъи алмалики ммни тшоءу тъзи ман тшоءу тзли ман тшоءи бидки алхири анки алии кули шайъи ءи қадир . Пас бибояд донист ки баркашидани тақдири эзад , ъззкраҳ , пероҳани малик аз гуруҳеу пўшонидн дар гуруҳи дигари андарон ҳикматӣаст эзадӣу маслиҳатии оми мари халқ рӯй заминро ки дараки мардумон аз дарёфтан он оҷиз мондаасту касро нарасад ки андеша кунад ки ин чарост то бгФтор [ чаҳ ] расад . Ва ҳарчанд ин қоидаи дуруст ва ростаст ва ночораст розӣ бӯдани бқзои худоӣ , ъзўҷл , хирадмандон агар андешаро барин кор пӯшида гуморанду истинбот ва истихроҷ кунанд то барин далелӣ равшан ёбанд , эшонро муқарар гардад ки офаридагор , ҷли ҷалола , олам асрораст ки корҳои нобӯдаро бидонад , ва дар илми ғайб ӯ бирафтааст ки дар ҷаҳон дар фалони бқъти мардӣ пайдо хоҳад шуд ки аз он марди бандагон ӯро роҳат хоҳад буду эминӣ ва он заминро баракату ободонӣ ,у қоидаҳои устувор май наад , чунонкӣ чун аз он тухм бидон мард расед , чунон гашта бошад ки мардуми рӯзгори ваии вазеъу шариф ӯро гардан ниҳанду мутӣъ ва мнқод бошанд ва дар он тоъати ҳеҷ хиҷлатро бхўиштн роҳ ндиҳанд . Ва чунонкии ин подшоҳро пайдои орад , бо ваии гуруҳеи мардуми дррсонди аъвону хдмтгорони вай ки фарохур вай бошанд , яке аз дигари меҳтартару кофитару шоистатару шуҷоътар ва донотар , то он бқъту мардум он бидон подшоҳ ва бидон ёрони ороста тар гардад то он муддат ки эзад , ъзўҷл , тақдир карда бошад , табораки аллоҳи аҳсани алхолқин .
پس اگر طاعنی یا حاسدی گوید که اصل بزرگان این خاندان بزرگ از کودکی آمده است خامل ذکر، جواب او آنست که تا ایزد، عزّذکره، آدم را بیافریده است، تقدیر چنان کرده است که ملک را انتقال میافتاده است ازین امّت بدان امّت و ازین گروه بدان گروه، بزرگتر گواهی بر این چه میگویم کلام آفریدگار است، جلّ جلاله و تقدّست اسماءه، که گفته است: قل اللهمّ مالک الملک تؤتی الملک من تشاء و تنزع الملک ممّن تشاء و تعزّ من تشاء و تذلّ من تشاء بیدک الخیر انّک علی کلّ شیء قدیر . پس بباید دانست که برکشیدن تقدیر ایزد، عزّذکره، پیراهن ملک از گروهی و پوشانیدن در گروه دیگر اندران حکمتی است ایزدی و مصلحتی عام مر خلق روی زمین را که درک مردمان از دریافتن آن عاجز مانده است و کس را نرسد که اندیشه کند که این چراست تا بگفتار [چه] رسد. و هرچند این قاعده درست و راست است و ناچار است راضی بودن بقضای خدای، عزّوجلّ، خردمندان اگر اندیشه را برین کار پوشیده گمارند و استنباط و استخراج کنند تا برین دلیلی روشن یابند، ایشان را مقرّر گردد که آفریدگار، جلّ جلاله، عالم اسرار است که کارهای نابوده را بداند، و در علم غیب او برفته است که در جهان در فلان بقعت مردی پیدا خواهد شد که از آن مرد بندگان او را راحت خواهد بود و ایمنی و آن زمین را برکت و آبادانی، و قاعدههای استوار مینهد، چنانکه چون از آن تخم بدان مرد رسید، چنان گشته باشد که مردم روزگار وی وضیع و شریف او را گردن نهند و مطیع و منقاد باشند و در آن طاعت هیچ خجلت را بخویشتن راه ندهند. و چنانکه این پادشاه را پیدا آرد، با وی گروهی مردم دررساند اعوان و خدمتگاران وی که فراخور وی باشند، یکی از دیگر مهترتر و کافیتر و شایستهتر و شجاعتر و داناتر، تا آن بقعت و مردم آن بدان پادشاه و بدان یاران آراستهتر گردد تا آن مدّت که ایزد، عزّوجلّ، تقدیر کرده باشد، تبارک اللّه احسن الخالقین .
Ва аз он пайғамбарон , салавоти аллоҳи алайҳими аҷмъин , ҳамчунин рафтааст аз рӯзгори одам , алайҳи ассалом , то хотами анбиёи Мустафо , алайҳи ассалом . Ва бибояд нагирист ки чун Мустафо , алайҳи ассалом , ягона рӯй замин буд , ӯро ёрон бар чаҳ ҷумла дод ки пас аз вафоти вай чаҳ карданду исломи бкдоми дараҷаи расониданди чунонкӣ дар таворих ва сайр пайдост , ва то растхези ин шариъат хоҳад буд ҳар рӯзи қавитар ва пайдотар ва болотар ,у луи караи алмшркўн .
و از آن پیغمبران، صلوات اللّه علیهم اجمعین، همچنین رفته است از روزگار آدم، علیه السّلام، تا خاتم انبیا مصطفی، علیه السّلام. و بباید نگریست که چون مصطفی، علیه السّلام، یگانه روی زمین بود، او را یاران بر چه جمله داد که پس از وفات وی چه کردند و اسلام بکدام درجه رسانیدند چنانکه در تواریخ و سیر پیداست، و تا رستخیز این شریعت خواهد بود هر روز قویتر و پیداتر و بالاتر، و لو کره المشرکون .
Ва кори давлати носирии яминии ҳофизии муайянӣ ки имрӯз зоҳирасту султони муаззами абӯи шуҷоъи фаррухи зоди ибни Носири дайни аллоҳ , атоли аллоҳи бқоءаҳ , онро мирос дорад миросии ҳалол , ҳам барин ҷумлааст . Эзад , ъззкраҳ , чун хост ки давлати бад-ӣни бузургӣ пайдо шавад бар рӯй замин , амири одили сбктгинро аз дараҷаи куфри бдрҷаҳи имони расониду вайро мусулмонӣ ато дод ва пас баркашид то аз он асли дарахти мубораки шохҳо пайдо омад ба бисёр дараҷа аз асли қавитар . Бидон шохҳо ислом биёросту қувваи хулафои пайғамбари ислом дар эшон баст , то чун нигоҳ карда ояд Маҳмӯду масъӯд , раҳмаи аллоҳи ъалиҳумо , ду офтоб равшан буданд пӯшидаи субҳӣу шафақӣ ки чун он субҳу шафақ бргзштаҳаст равшании он офтобҳо пайдо омадааст . Ва инак аз он офтобҳо чандини ситораи номдору сайёраи тобдор бешумор ҳосил гаштааст . Ҳамеша ин давлати бузурги пояндаи бод ҳар рӯзи қавитар алии рағми алоъдоءу алҳосдин .
و کار دولت ناصری یمینی حافظی معینی که امروز ظاهر است و سلطان معظّم ابو شجاع فرخزاد ابن ناصر دین اللّه، اطال اللّه بقاءه، آن را میراث دارد میراثی حلال، هم برین جمله است. ایزد، عزّذکره، چون خواست که دولت بدین بزرگی پیدا شود بر روی زمین، امیر عادل سبکتگین را از درجه کفر بدرجه ایمان رسانید و وی را مسلمانی عطا داد و پس برکشید تا از آن اصل درخت مبارک شاخها پیدا آمد به بسیار درجه از اصل قویتر. بدان شاخها اسلام بیاراست و قوّة خلفای پیغمبر اسلام در ایشان بست، تا چون نگاه کرده آید محمود و مسعود، رحمة اللّه علیهما، دو آفتاب روشن بودند پوشیده صبحی و شفقی که چون آن صبح و شفق برگذشته است روشنی آن آفتابها پیدا آمده است . و اینک از آن آفتابها چندین ستاره نامدار و سیّاره تابدار بیشمار حاصل گشته است. همیشه این دولت بزرگ پاینده باد هر روز قویتر علی رغم الاعداء و الحاسدین .