Ва чун аз ин фасл фориғ шудам оғози фаслӣ дигар кардам , чунонкӣ бар дилҳо наздик тар бошаду гӯшҳо он зӯдтар дарёбад ва бар хиради ранҷӣ бузург нарасад . Бидон ки худои таъолӣ , қӯтӣ ба пайғамбарон , салавоти аллоҳи алайҳими аҷмъин , додаасту қувваи дигар ба подшоҳон , ва бар халқ рӯй замин воҷиб карда ки бидон ду қувва бибояд гаравид ва бидон роҳи рост эзадӣ бидонаст .

و چون از این فصل فارغ شدم آغاز فصلی دیگر کردم، چنانکه بر دل‌ها نزدیک‌تر باشد و گوش‌ها آن زودتر دریابد و بر خرد رنجی بزرگ نرسد. بدان که خدای تعالی، قوّتی به پیغمبران، صلوات اللّه علیهم اجمعین، داده است و قوّة دیگر به پادشاهان‌، و بر خلق روی زمین واجب کرده که بدان دو قوّة بباید گروید و بدان راه راست ایزدی بدانست‌ .

Ва ҳар кас ки онро аз фалаку кавокиб ва буруҷ донад , офаридагорро аз миёна бардораду мӯътазилӣу зиндиқӣ ва даҳрӣ бошаду ҷой ӯ дӯзах буд , наузи биллоҳи ман алхзлон .

و هر کس که آن را از فلک و کواکب و بروج‌ داند، آفریدگار را از میانه بردارد و معتزلی‌ و زندیقی‌ و دهری‌ باشد و جای او دوزخ بود، نعوذ باللّه من الخذلان‌ .

Пас қувваи пайғамбарон , алайҳими ассалом , мӯъҷизот омад яъне чизҳое ки халқ аз овардан монанди он оҷиз оянду қувваи подшоҳони андешаи борӣку дарозии дасту зафару нусрат бар душманон ва дод ки диҳанд мувофиқ бо фармонҳои эзади таъолӣ , ки фарқи миёни подшоҳони муаййиди муваффақу миёни хориҷии мтғлб онаст ки подшоҳонро чун додгару некӯи кирдору некӯи сирату некӯ осор бошанд , тоъат бояд дошт ва гумошта ба ҳақ бояд донист ,у мтғлбонро ки ситамкор ва бдкрдор бошанд , хориҷӣ бояд гуфт ва бо эшон ҷиҳод бояд кард .

پس قوّة پیغمبران، علیهم السّلام، معجزات آمد یعنی چیزهایی که خلق از آوردن مانند آن عاجز آیند و قوّة پادشاهان اندیشهٔ باریک‌ و درازی‌ِ دست‌ و ظفر و نصرت بر دشمنان و داد که دهند موافق با فرمان‌های ایزد تعالی، که فرق میان پادشاهان مؤیّد موفّق و میان خارجی متغلّب‌ آن است که پادشاهان را چون دادگر و نیکو کردار و نیکو سیرت و نیکو آثار باشند، طاعت باید داشت و گماشته به حق‌ باید دانست، و متغلّبان را که ستمکار و بدکردار باشند، خارجی‌ باید گفت و با ایشان جهاد باید کرد.

Ва ин мизонеаст ки никўкрдору бдкрдорро бидон бисанҷанд ва пайдо шаванд , ва ба зарурат битавон донист ки аз он ду тани кадоми касро тоъат бояд дошт . Ва подшоҳони моро онкӣ гузаштаанд , эзадашон биёмурзоду ончӣ бар ҷойанд , боқии дороад - нигоҳ бояд кард то аҳволи эшон бар чаҳ ҷумла рафтааст ва меравад дар адлу хӯбии сирату иффату диёнату покизагии рӯзгору нарм кардани гарданҳоу бқътҳоу кӯтоҳ кардани дасти мтғлбону ситамкорон то муқарар гардад ки эшон баргузидагони офаридагор , ҷли ҷалолау тақаддусати асмоؤаҳ , бӯдаанду тоъати эшон фарз бӯдааст ва ҳаст . Агар дар ин миёни ғзозтии биҷои ин подшоҳони мо пайваст то нокомии диданду нодарра ӣӣ афтод ки дарин ҷаҳон бисёр дидаанд , хирадмандонро ба чашми хирад мебояд нагиристу ғалатро сӯии худ роҳ намебояд дод , ки тақдири офаридагор , ҷли ҷалола , ки дар лавҳи маҳфӯзи қалами чунон рондааст , тағйири наёбаду лои марди лқзоӣаҳи ъззкраҳ . Ва ҳақро ҳамеша ҳақ мебояд донисту ботилро ботил , чунонкӣ гуфтаанд « Фолҳқи ҳақу ани ҷаҳлаи алўрӣ ва алнҳор наҳору ани лами ираҳи алоъмӣ . »у асأли аллоҳи таъолии ани иъсмноу ҷамеъи алмуслимӣни ман алхтоءу алзлли батӯлиаи вуҷӯдау саъаи раҳмата .

و این میزانی است که نیکوکردار و بدکردار را بدان بسنجند و پیدا شوند، و به‌ضرورت بتوان دانست که از آن دو تن کدام کس را طاعت باید داشت. و پادشاهان ما را آنکه گذشته‌اند، ایزدشان بیامرزاد و آنچه‌ بر جای‌اند، باقی داراد- نگاه باید کرد تا احوال ایشان بر چه جمله رفته است و می‌رود در عدل و خوبی سیرت و عفّت و دیانت و پاکیزگی روزگار و نرم کردن گردن‌ها و بقعت‌ها و کوتاه کردن دست متغلّبان و ستمکاران تا مقرّر گردد که ایشان برگزیدگان آفریدگار، جلَّ جلالُه و تقدّست اسماؤه‌، بوده‌اند و طاعت ایشان فرض بوده است و هست. اگر در این میان غضاضتی‌ بجای‌ این پادشاهان ما پیوست‌ تا ناکامی دیدند و نادره‌یی‌ افتاد که درین جهان بسیار دیده‌اند، خردمندان را به چشم خرد می‌باید نگریست و غلط را سوی خود راه نمی‌باید داد، که تقدیر آفریدگار، جلَّ جلالُه، که در لوح محفوظ قلم چنان رانده است، تغییر نیابد و لا مَرَدَّ لقَضائِهِ عَزَّ ذکرُه‌ . و حق را همیشه حق می‌باید دانست و باطل را باطل، چنانکه گفته‌اند «فالحقُّ حقٌّ و إن جَهِلَهُ الوَری و النّهارُ نهارٌ و إن لم یَرَهُ الأعمی. » و اسأل اللّه تعالی ان یعصمنا و جمیعَ المسلمین من الخطاء و الزّلل بطَولِهِ و جُودِه و سعةِ رحمتِه‌ِ .

Ва чун аз хутба фориғ шудам , воҷиб дидам иншо кардани фаслии дигар ки ҳам подшоҳонро бакор ояд ва ҳам дигаронро , то ҳар табақа ба миқдори дониши хеш аз он баҳра бурдоранд , пас ибтидо кунам бдонкаҳи бознмоим ки сифати марди хирадманд одил чист то раво бошад ки ӯро фозил гӯйанду сифати мардум ситамкор чист то ночор ӯро ҷоҳил гӯйанд , ва муқарар гардад ки ҳар кас ки хирад ӯ қавитар , забонҳо дар ситоиш ӯ кушодатар , ва ҳар ки хиради ваии андактар ӯ ба чашми мардумони сабктар .

و چون از خطبه فارغ شدم، واجب دیدم انشا کردن فصلی دیگر که هم پادشاهان را بکار آید و هم دیگران را، تا هر طبقه به‌ مقدار دانش خویش از آن بهره بردارند. پس ابتدا کنم بدانکه بازنمایم که صفت مرد خردمند عادل چیست تا روا باشد که او را فاضل گویند و صفت مردم ستمکار چیست تا ناچار او را جاهل گویند، و مقرّر گردد که هر کس که خرد او قوی‌تر، زبان‌ها در ستایش او گشاده‌تر، و هر که خرد وی اندک‌تر او به چشم مردمان سبک‌تر.

фасл

فصل‌

Ҳукамои бузургтар ки дар қадим бӯдаанд чунин гуфтаанд ки аз ваҳии қадим ки эзад , ъзўҷл , фиристод ба пайғамбари он рӯзгор онаст ки мардумро гуфт ки « зот хеш бидон ки чун зоти хешро бдонстӣ , чизҳоро дарёфтӣ . »у пайғамбари мо , алайҳи ассалом , гуфтааст : ман урф нафса Фқди урфи раба , ва ин лафзӣаст кӯтоҳ бо маъонӣ бисёр , ки ҳар кас ки хештанро натавонади шинохти дигари чизҳоро чигуна тавонад донист ? вай аз шумор бҳоӣмаст балки низ бтар аз бҳоӣм ки эшонро тамиз несту вайро ҳаст . Пас чун некӯ андеша карда ояд , дар зери ин калимаи бузурги сабку сухани кӯтоҳ бисёр фоидааст ки ҳар кас ки ӯ хештанро бишнохт ки ӯ зиндаасту охир ба марг ночиз шаваду боз ба қудрати офаридагор , ҷли ҷалола , ночор аз гӯр бархезаду офаридагори хешро бидонасту муқарари гашт ки офаридагор чун офарӣда набошад , ӯро дайни росту эътиқоди дурусти ҳосили гашт . Ва онгоҳи ваии бидонад ки мураккабаст аз чаҳор чиз ки тан ӯ бидон бпоӣасту ҳаргоҳ ки як чиз аз онро халал афтод , тарозуии рости ниҳодаи бгшту нуқсон пайдо омад .

حکمای بزرگ‌تر که در قدیم بوده‌اند چنین گفته‌اند که از وحی قدیم‌ که ایزد، عَزَّ وَ جَلّ‌، فرستاد به پیغمبر آن روزگار، آن است که مردم را گفت که ‌«ذات‌ خویش بدان که چون ذات خویش را بدانستی، چیزها را دریافتی.‌» و پیغمبر ما -علیه السّلام- گفته است: مَن عَرَفَ نفسَهُ فقد عَرَفَ رَبَّه‌ُ، و این لفظی است کوتاه با معانی بسیار، که هر کس که خویشتن را نتواند شناخت دیگر چیزها را چگونه تواند دانست؟ وی از شمار بهائم‌ است، بلکه نیز بتر از بهائم که ایشان را تمیز نیست و وی را هست. پس چون نیکو اندیشه کرده آید، در زیر این کلمه بزرگ سبک‌ و سخن کوتاه بسیار فایده است که هر کس که او خویشتن را بشناخت که او زنده است و آخر به مرگ ناچیز شود و باز به قدرت آفریدگار، جَلَّ جلالُه‌، ناچار از گور برخیزد و آفریدگار خویش را بدانست و مقرّر گشت که آفریدگار چون آفریده‌ نباشد، او را دین راست و اعتقاد درست حاصل گشت‌. و آنگاه وی بداند که مرکّب است از چهار چیز که تن او بدان بپای است و هرگاه که یک چیز از آن را خلل افتاد، ترازوی راست نهاده‌ بگشت‌ و نقصان پیدا آمد.

Ва дар ин тани се қуввааст яке хираду сухан ,у ҷояши сар ба мушорикати дил ;у дигари хашм , ҷойгоҳаши дил ; ва се дигари орзӯу ҷойгоҳаши ҷигар . Ва ҳар якеро азин қӯтҳо маҳал нафасӣ донанд , ҳарчанд марҷаъи он бо як танаст . Ва сухани андари он боб дарозаст , ки агар ба шарҳи он машғӯл шуда ояд , ғараз гум шавад , пас ба нкт машғӯл шудам то фоида пайдо ояд . Аммо қувваи хираду сухан : ӯро дар сари се ҷойгоҳаст якеро тахайюл гӯйанд , нахустин дараҷа ки чизҳоро битавонад дид ва шунид ;у дигар дараҷа онаст ки тамиз тавонад кард ва нигоҳ дошт ; пас аз ин тавонад донист ҳақро аз ботилу некӯро аз зишту мумкинро аз номумкин . Ва сеюм дараҷа онаст ки ҳарчӣ бидида бошад , фаҳм тавонад кард ва нигоҳ дошт . Пас азин бибояд донист ки азин қиёси миёнаи бузургвор тараст ки ӯ чун ҳокимаст ки дар корҳо руҷӯъ бо вай кунанду қазоу аҳком ба вайаст , ва он нахустин чун гувоҳи адлу рост гӯйаст ки ончии шунӯд ва бинад бо ҳоким гуяд то ӯ ба сеюмин диҳад ва чун бозхўоҳд , сетанд . Инаст ҳоли нафаси гӯянда . Ва аммо нафаси хашми гӣранда : ба вайаст ному нанг ҷустан ва ситам нокашӣдан , ва чун бар вай зулм кунанд ба интиқоми машғӯл бӯдан . Ва аммо нафаси орзӯ , ба вайаст дӯстии таому шаробу дигари лиззатҳо .

و در این تن سه قوّة است یکی خرد و سخن، و جایش سر به مشارکت دل؛ و دیگر خشم، جایگاهش دل؛ و سه دیگر آرزو و جایگاهش جگر. و هر یکی را ازین قوّت‌ها محلّ نفسی دانند، هرچند مرجع‌ آن با یک تن است. و سخن اندر آن باب دراز است، که اگر به‌ شرح آن مشغول شده آید، غرض گم شود، پس به نکت‌ مشغول شدم تا فایده پیدا آید. اما قوّة خرد و سخن: او را در سر سه جایگاه است یکی را تخیّل گویند، نخستین درجه که چیزها را بتواند دید و شنید؛ و دیگر درجه آنست که تمیز تواند کرد و نگاه‌ داشت؛ پس از این تواند دانست حق را از باطل و نیکو را از زشت و ممکن را از ناممکن. و سوم درجه آنست که هرچه بدیده باشد، فهم تواند کرد و نگاه داشت. پس ازین بباید دانست که ازین قیاس، میانه بزرگوار‌تر است که او چون حاکم است که در کارها رجوع با وی کنند و قضا و احکام به وی است، و آن نخستین چون‌ گواه عدل و راست‌گوی است که آنچه شنود و بیند با حاکم گوید تا او به سومین دهد و چون بازخواهد، ستاند. این است حال نفس گوینده‌. و امّا نفس خشم گیرنده: به وی است نام و ننگ‌ جستن و ستم ناکشیدن، و چون بر وی ظلم کنند به انتقام مشغول بودن. و امّا نفس آرزو، به وی است دوستی طعام و شراب و دیگر لذّت‌ها.

Пас бибояд донист некӯтар ки нафаси гӯянда подшоҳаст , муставлеи қоҳири ғолиб , бояд ки ӯро адлӣ ва сиёсатӣ бошад сахти тамому қавӣ , на чунонкӣ ночиз кунад ,у меҳрбонӣ на чунонкӣ ба заъф монад . Ва пас хашми лашкари ин подшоҳаст ки бадишони халалҳоро дарёбаду суғурро устувор кунаду душманонро ?бурмаанду раиятро нигоҳ дорад . Бояд ки лашкар сохта бошад ва бо сохтагӣ ӯро фармон бурдор . Ва нафаси орзӯи раияти ин подшоҳаст , бояд ки аз подшоҳ ва лашкар битарсанд тарсидании тамом ва тоъат доранд . Ва ҳар мард ки ҳоли ваии барин ҷумла бошад ки ёд кардам ва ин се қувваро ба тамомии биҷои орад , чунонкии баробар якдигар уфтад бўзнии рост , он мардро фозилу комили тамоми хирад хондан равост . Пас агар дар мардуми яке азин қавӣ бар дайгарӣ ғалаба дорад , онҷои ночор нақсоне ояд ба миқдори ғалаба . Ва таркиби мардумро чун некӯ нигоҳ карда ояд , бҳоӣми андари он бо вай яксонаст локини мардумро ки эзад , ъззкраҳ , ин ду неъмат ки илмасту амал , ато додааст , лоҷарам аз бҳоӣм ҷудост ва ба савоб ва уқоб мерасад . Пас акнӯн ба зарурат битавон донист ки ҳар кас ки ин дараҷа ёфт бар ваии воҷиби гашт ки тани хешро зери сиёсат худ дорад то бар роҳӣ равад ҳарчӣ сутӯдатару бидонад ки миёни некӣу бадии фарқ то кадом ҷойгоҳаст то ҳарчӣ сутӯдатар сӯй он гароед ва аз ҳар чаҳ накӯҳидатар аз он давр шавад ва бипарҳезад .

پس بباید دانست نیکوتر که نفس گوینده پادشاه است، مستولی‌ قاهر غالب، باید که او را عدلی و سیاستی باشد سخت تمام و قوی، نه چنانکه ناچیز کند، و مهربانی نه چنانکه به ضعف ماند. و پس خشم لشکر این پادشاه است که بدیشان خلل‌ها را دریابد و ثغور را استوار کند و دشمنان را بِرَمانَد و رعیّت را نگاه دارد. باید که لشکر ساخته باشد و با ساختگی‌ او را فرمان بردار. و نفس آرزو رعیّت این پادشاه است، باید که از پادشاه و لشکر بترسند، ترسیدنی تمام‌ و طاعت دارند. و هر مرد که حال وی برین جمله باشد که یاد کردم و این سه قوّة را به تمامی بجای آرد، چنانکه برابر یکدیگر افتد بوزنی راست، آن مرد را فاضل و کامل تمام خرد خواندن رواست. پس اگر در مردم یکی ازین قوی بر دیگری غلبه دارد، آنجا ناچار نقصانی‌ آید به مقدار غلبه. و ترکیب مردم‌ را چون نیکو نگاه کرده آید، بهائم اندر آن با وی یکسان است لکن مردم را که ایزد -عَزَّ ذکرُهُ-، این دو نعمت که علم است و عمل، عطا داده است، لاجرم‌ از بهائم جداست و به ثواب و عقاب‌ می‌رسد. پس اکنون به ضرورت بتوان دانست که هر کس که این درجه یافت بر وی واجب گشت که تن خویش را زیر سیاست‌ خود دارد تا بر راهی رود هرچه ستوده‌تر و بداند که میان نیکی و بدی فرق تا کدام جایگاه است تا هرچه ستوده‌تر سوی آن گراید و از هر چه نکوهیده‌تر از آن دور شود و بپرهیزد.

Ва чун ин ҳол гуфта шуд , акнӯн ду роҳи яке роҳи неку дигари роҳи бад падед карда меояду онрои нишонеҳост ки бидон нишоне ҳо битавон донист некӯу зишт . Бояд ки бинанда таъаммул кунад аҳволи мардумонро , ҳарчӣ аз эшон ӯро некӯ меояд , бидонад ки некӯаст ва пас ҳоли хешро бо он муқобила кунад ки агар бар он ҷумлаи наёбад , бидонад ки зиштаст ки мардуми айби хешро натавонад донист . Ва ҳакимӣ ба рамз вонамӯдааст ки ҳеҷ касро чашми айб байн нест , шеър :

و چون این حال گفته شد، اکنون دو راه، یکی راه نیک و دیگر راه بد پدید کرده می‌آید و آن را نشانی‌هاست که بدان نشانی‌ها بتوان دانست نیکو و زشت. باید که بیننده تأمّل کند احوال مردمان را، هرچه از ایشان او را نیکو می‌آید، بداند که نیکوست و پس حال خویش را با آن مقابله‌ کند که اگر بر آن جمله نیابد، بداند که زشت است که مردم عیب خویش را نتواند دانست. و حکیمی به رمز وانموده است‌ که هیچ کس را چشم عیب‌بین نیست؛ شعر:

Ва чун мард уфтад бо хурдии тамому қувваи хашму қувваи орзӯ бар вай чира гирданд то қувваи хирад мунҳазим гардад ва бигурезад , ночори ин кас дар ғалат уфтад . Ва бошад ки донад ки ӯ миёни ду душмани бузург афтодааст ва ҳар ду аз хиради вай қавӣ таранду хирадро бисёр ҳила бояд кард то бо ин ду душман бртўонд омад ки гуфтаанд : ?вили ллқўии байни алзъиФин .

و چون مرد افتد با خردی تمام و قوّة خشم و قوّة آرزو بر وی چیره گردند تا قوةّ خرد منهزم‌ گردد و بگریزد، ناچار این کس در غلط افتد. و باشد که داند که او میان دو دشمن بزرگ افتاده است و هر دو از خرد وی قوی‌ترند و خرد را بسیار حیله باید کرد تا با این دو دشمن برتواند آمد که گفته‌اند: ویلٌ للقويِّ بَینَ الضَّعیفَین‌ .

Пас чун заъифӣ уфтад миёни ду қавӣ , тавон донист ки ҳол чун бошад ,у онҷои маъоӣибу мсолб зоҳир гардаду маҳосину маноқиб пинҳон монад . Ва ҳукамои тани мардумро ташбеҳ кардаанд ба хонае ки андари он хонаи мардӣу хӯкӣ ва ширӣ бошад ва ба мард хирад хостанд ва ба хӯки орзӯӣ ва ба шери хашм , ва гуфтаанд азин ҳар се ҳар ки ба нерутар хона ӯ рост . Ва ин ҳолро ба аён май бенанд ва ба қиёс медонанд , ки ҳар мардӣ ки ӯ тани хешро забт тавонад карду гардани ҳирс ва орзӯ битавонад шикаст , равост ки ӯро марди хирадманди хештан дор гӯйанд , ва он кас ки орзӯии вай ба тамомӣ чира тавонад шуд , чунонкии ҳамаи сӯй орзӯӣ гароеду чашми хирадаш нобӣно монад , ӯ ба манзалат хӯкаст , ҳамчинонкии он кас ки хашм бар вай даст ёбаду андари он хашми ҳеҷ сӯии ибқоу раҳмати нгроид , ба манзалат шераст .

پس چون ضعیفی افتد میان دو قوی، توان دانست که حال چون باشد، و آنجا معایب و مثالب‌ ظاهر گردد و محاسن و مناقب‌ پنهان ماند. و حکما تن مردم را تشبیه کرده‌اند به خانه‌‌ای که اندر آن خانه مردی و خوکی و شیری باشد و به‌ مرد خرد خواستند و به‌ خوک آرزوی و به‌ شیر خشم، و گفته‌اند ازین هر سه هر که به‌نیرو‌تر خانه او راست. و این حال را به‌ عیان‌ می‌بینند و به‌ قیاس‌ می‌دانند، که هر مردی که او تن خویش را ضبط تواند کرد و گردن حرص و آرزو بتواند شکست، رواست که او را مرد خردمند خویشتن‌دار گویند، و آن کس که آرزوی وی به‌تمامی چیره تواند شد، چنانکه همه سوی آرزوی گراید و چشم خردش نابینا ماند، او به‌منزلت خوک است، همچنانکه آن کس که خشم بر وی دست یابد و اندر آن خشم هیچ سوی ابقا و رحمت نگراید، به‌منزلت شیر است.

Ва ин масъалаи ночори равшантар бояд кард : агар тоънӣ гуяд ки агар орзӯ ва хашм набоистӣ , худоӣ , ъзўҷл , дар тан мардум наёфаридӣ . Ҷавоб онаст ки офаридагорро , ҷли ҷалола , дар ҳар чаҳ офарӣдааст маслиҳатӣаст ому зоҳир . Агар орзӯ наёфаридӣ , каси сӯии ғизо ки он бақоӣ танасту сӯии ҷуфт ки дар ӯ бақоӣ насласт , нгроистӣу мардуми нмондӣу ҷаҳони вайрони гаштӣ . Ва агар хашм наёфаридӣ , ҳеҷ кас рӯй наниҳодӣ сӯй кӣна кашӣдану хештанро аз нангу ситами нигоҳи доштан ва ба мукофоти машғӯл бӯдану аёлу моли хеш аз ғосибони даври гардонӣдан ,у маслиҳати якборагии мунқатиъи гаштӣ . Аммо чунон бояду сутӯда онаст ки қувваи орзӯу қувваи хашм дар тоъати қувва хирад бошанд , ҳар дуро ба манзалат сутурӣ донад ки бар он нишинад ва чунонкӣ хоҳад , меронад ва мегирданд , ва агар рому хуш пушт набошад , ба тозӣона бим мекунад дар вақт , ва вақте ки ҳоҷат ояд мезанад , ва чун орзӯ ояд , сголш кунад ва бар охураши устувори бибандад , чунонкии кушода натавонад шуд , ки агар кушода шавад , хештанро ҳалок кунад ва ҳам он касро ки бар вай буд . Ва чунон бояд ки марди бидонад ки ин ду душман ки бо вайанд , душманонеанд ки аз эшон саъбтару қавитар натавонад буд , то ҳамеша аз эшон бар ҳазар мебошад ки мабодо вақте ӯро бФрибоннду бадви намоянд ки эшон дӯстон вайанд , чунонкӣ хирадаст то чизе кунад зишту пиндорад ки некӯаст ва ба касе ситамии расонад ва чунон донад ки дод кардааст . Ва ҳар чаҳ хоҳад кард , бар хирад ки дӯст ба ҳақиқат ӯст , арза кунад то аз макри ин ду душман эмин бошад .

و این مسأله ناچار روشن‌تر باید کرد؛ اگر طاعنی‌ گوید که اگر آرزو و خشم نبایستی‌، خدای، عَزَّ وَ جَلّ، در تن مردم نیافریدی. جواب آن است که آفریدگار را، جلَّ جلالُه، در هر چه آفریده است مصلحتی است عامّ و ظاهر. اگر آرزو نیافریدی، کس سوی غذا که آن بقای تن است و سوی جفت که در او بقای نسل است، نگرایستی‌ و مردم نماندی و جهان ویران گشتی. و اگر خشم نیافریدی، هیچ کس روی ننهادی سوی کینه کشیدن و خویشتن را از ننگ و ستم نگاه داشتن و به مکافات مشغول بودن و عیال و مال خویش از غاصبان دور گردانیدن، و مصلحت یکبارگی منقطع گشتی. اما چنان باید و ستوده آن است که قوّة آرزو و قوّة خشم در طاعت قوّة خرد باشند. هر دو را به‌منزلت‌ ستوری داند که بر آن نشیند و چنانکه خواهد، می‌راند و می‌گرداند، و اگر رام و خوش‌پشت‌ نباشد، به‌ تازیانه بیم می‌کند در وقت‌، و وقتی که حاجت آید می‌زند، و چون آرزو آید، سگالش‌ کند و بر آخورش استوار ببندد، چنانکه گشاده نتواند شد، که اگر گشاده شود، خویشتن را هلاک کند و هم آن کس را که بر وی بود. و چنان باید که مرد بداند که این دو دشمن که با وی‌اند، دشمنانی‌اند که از ایشان صعب‌تر و قوی‌تر نتواند بود، تا همیشه از ایشان بر‌حذر می‌باشد که مبادا وقتی او را بفریبانند و بدو نمایند که ایشان دوستان وی‌اند، چنانکه خرد است تا چیزی کند زشت و پندارد که نیکوست و به‌کسی ستمی رساند و چنان داند که داد کرده است. و هر چه خواهد کرد، بر خرد که دوست به‌حقیقت اوست، عرضه کند تا از مکر این دو دشمن ایمن باشد.

Ва ҳар банда ки худоӣ , ъзўҷл , ӯро хурдии равшан ато дод ва бо он хирад ки дӯст ба ҳақиқат ӯст , аҳвол арза кунад ва бо он хиради дониш ёр шаваду ахбори гузаштагонро бихонаду бигардаду кори замонаи хеш низ нигоҳ кунад , битавонад донист ки некӯкорӣ чист ва бдкрдорӣ чисту саранҷом ҳар ду хубаст ё на ,у мардумон чаҳ гӯйанд ва чаҳ писанданд ва чист ки аз мардум ёдгор монад некӯтар .

و هر بنده که خدای، عَزَّ وَ جَلّ، او را خردی روشن عطا داد و با آن خرد که دوست به‌حقیقت اوست، احوال عرضه کند و با آن خرد دانش یار شود و اخبار گذشتگان را بخواند و بگردد و کار زمانه خویش نیز نگاه کند، بتواند دانست که نیکوکاری چیست و بدکرداری چیست و سرانجام هر دو خوب است یا نه‌، و مردمان چه گویند و چه پسندند و چیست که از مردم یادگار ماند نیکوتر.

Ва бисёр хирадманд бошад ки мардумро бар он дорад ки бар роҳ савоб бираванд , аммо худ бар он роҳ ки намӯдааст , наравад . Ва чаҳ бисёр мардуми байнам ки амр ба маърӯф кунанд ва наҳй аз мункир ва гӯйанд бар мардумон ки фалон кор набояд карду фалони кор бибояд кард ,у хештанро аз он даври бенанд , ҳамчинонкӣ бисёр табибонанд ки гӯйанд , фалон чиз набояд хӯрд ки аз он чунин иллат ба ҳосил ояду онгоҳ аз он чиз бисёр бихӯранд . Ва низ файласуфон ҳастанд - ва эшонро табибон ахлоқ донанд - ки наҳй кунанд аз корҳои сахти зишту ҷойгоҳ чун холӣ шавад , он кори бикунанд . Ва ҷамъии нодон ки ндонанд ки ғӯру ғояти чунин корҳо чист , чун нодонанд , маъзӯр над ,у локини доноён ки донанд маъзӯр нестанд . Ва марди хирадманд бо азму ҳзм онаст ки ӯ ба рои равшани хеш ба дили яке буд бо ҷамъият ,у ҳамияти орзӯии маҳолро бинишонад . Пас агар мард аз қувваи азми хеши мусоидатии тамоми наёбад , танӣ чанд бгзинд ҳар чаҳ носеҳтару фозилтар ки ӯро бозмеи намоянди айбҳои вай , ки чун ваии муҷоҳидат бо душманон қавӣ мекунад ки дар миёни дилу ҷони вай ҷой доранд , агар аз эшон оҷиз хоҳад омад бо ин носеҳон мушовират кунад то рӯй савоб ӯро бинмоӣанд ки Мустафо , алайҳи ассалом , гуфтааст : алмؤмни мроаҳи алмؤмн . Ва ҷолинус - ва ӯ бузургтар ҳукамои асри хеш буд , чунонкӣ нест ҳамто омад дар илми тибу гӯшту хӯну табоиъи тани мардумон ва нест ҳамтотар буд дар муъолиҷати ахлоқу вайро дар он расоълӣаст сахти некӯ дар шинохтан ҳар касе хешро ки хонандагонро аз он бисёр Фоӣдаҳ бошаду умдаи ин кор онаст - [ гуфтааст ] ки « ҳар он бихарад ( хирадманд ) ки айби хешро натавонад донист ва дар ғалатаст , воҷиб чунон кунад ки дӯстиро аз ҷумла дӯстон баргузинад хирадмандтару носеҳтару роҷҳтар ,у тафаҳҳуси аҳволу одоту ахлоқи хешро бадв мФўз кунад то некӯу зишт ӯ бемуҳобо бо ӯ бозмеи намояд . Ва подшоҳон аз ҳамагони бад-ӣн чаҳ мегӯям ҳоҷатманд тар над ки фармонҳои эшон чун шамшер баронаст ва ҳеҷ кас Зуҳра надорад ки эшонро хилоф кунад ,у хатое ки аз эшон равад , онро душвор дар тавон ёфт . » ва дар ахбори мулӯк аҷам хондам тарҷумаи ибни мқФъ ки бузургтару фозилтар подшоҳони эшон одат доштанд [ ки ] пайваста ба рӯзу шаб то онгаҳ ки бхФтндӣ , бо эшон хирадмандон будандӣ нишаста аз хирадмандтарон рӯзгор , бар эшон чун зимомону мушаррафон , ки эшонро боз менамудандӣ чизе ки некӯ рафтӣу чизе ки зишт рафтӣ аз аҳволу одоту фармонҳои он гардани кашон ки подшоҳон буданд , пас чун вайро шаҳватӣ биҷунбад ки он зиштаст ва хоҳад ки он ҳишмат ва стўт баранд ки андарони рехтани хӯнҳоу истисоли хонадон ҳо бошад , эшон онро дарёбанду маҳосину мқобҳи он ӯро бознмоинду ҳикоёту ахбори мулӯки гузашта бо вай бигӯянду танбеҳ ва инзор кунанд аз роҳи шаръ , то ӯ онро ба хираду ақли худ истинбот кунад ва он хашму стўт сукӯн ёбаду ончӣ ба ҳукми муъаддилату ростӣ воҷиб ояд , бар он равад , чаҳ вақте ки ӯ дар хашм шаваду стўтӣ дар ӯ пайдо ояд , дар он соъати бузурги офатӣ бар хиради вай муставле гашта бошад ва ӯ ҳоҷатманд шуд ба табибӣ ки он офатро алоҷ кунад то он бало биншинад .

و بسیار خردمند باشد که مردم را بر آن دارد که بر راه صواب بروند، امّا خود بر آن راه که نموده است، نرود. و چه بسیار مردم بینم که امر به‌ معروف‌ کنند و نهی از منکر و گویند بر مردمان که فلان کار نباید کرد و فلان کار بباید کرد، و خویشتن را از آن دور بینند، همچنانکه بسیار طبیبان‌اند که گویند، فلان چیز نباید خورد که از آن چنین علّت به‌حاصل آید و آنگاه از آن چیز بسیار بخورند. و نیز فیلسوفان هستند- و ایشان را طبیبان اخلاق دانند- که نهی کنند از کارهای سخت زشت و جایگاه چون خالی شود، آن کار بکنند‌. و جمعی نادان که ندانند که غور و غایت چنین کارها چیست، چون نادانند، معذور‌ند، و لکن دانایان که دانند معذور نیستند. و مرد خردمند با عزم و حزم آن است که او به رای روشن خویش به‌ دل یکی بوَد با جمعیّت‌، و حمیّت‌ آرزوی محال را بنشاند. پس اگر مرد از قوّة عزم خویش مساعدتی تمام نیابد، تنی چند بگزیند هرچه ناصح‌تر و فاضل‌تر که او را بازمی‌نمایند عیب‌های وی، که چون وی مجاهدت‌ با دشمنان قوی می‌کند که در میان دل و جان وی جای دارند، اگر از ایشان عاجز خواهد آمد با این ناصحان مشاورت کند تا روی صواب او را بنمایند که مصطفی‌، علیه السّلام، گفته است: المؤمنُ مرآةُ المؤمن‌ِ. و جالینوس- و او بزرگ‌تر حکمای عصر خویش بود، چنانکه نیست‌همتا آمد در علم طب و گوشت و خون و طبایع تن مردمان و نیست‌همتا‌تر بود در معالجت اخلاق و وی را در آن رسائلی است سخت نیکو در شناختن هر کسی خویش را که خوانندگان را از آن بسیار فائده باشد و عمده این کار آن است- [گفته است‌] که «هر آن بخرد که عیب خویش را نتواند دانست و در غلط است، واجب چنان کند که دوستی را از جمله دوستان برگزیند خردمندتر و ناصح‌تر و راجح‌تر، و تفحّص‌ احوال و عادات و اخلاق خویش را بدو مفوّض کند تا نیکو و زشت او بی‌محابا با او بازمی‌نماید. و پادشاهان از همگان بدین چه می‌گویم‌ حاجتمند‌تر‌ند که فرمان‌های ایشان چون شمشیر برّان است و هیچ کس زهره ندارد که ایشان را خلاف کند، و خطایی که از ایشان رود، آن را دشوار در توان یافت.» و در اخبار ملوک عجم خواندم ترجمه ابن‌مقفّع‌ که بزرگ‌تر و فاضل‌تر پادشاهان ایشان عادت داشتند [که‌] پیوسته به‌روز و شب تا آنگه که بخفتندی‌، با ایشان خردمندان بودندی نشسته از خردمند‌تران روزگار، بر ایشان چون زمامان‌ و مشرفان‌، که ایشان را باز می‌نمودندی چیزی که نیکو رفتی و چیزی که زشت رفتی‌ از احوال و عادات و فرمان‌های آن گردن‌کشان که پادشاهان بودند، پس چون وی را شهوتی بجنبد که آن زشت است و خواهد که آن حشمت‌ و سطوت‌ براند که اندران ریختن خون‌ها و استیصال‌ خاندان‌ها باشد، ایشان آن را دریابند و محاسن‌ و مقابح‌ آن او را بازنمایند و حکایات و اخبار ملوک گذشته با وی بگویند و تنبیه و انذار کنند از راه شرع، تا او آن را به خرد و عقل خود استنباط کند و آن خشم و سطوت سکون یابد و آنچه به‌حکم معدلت‌ و راستی واجب آید، بر آن رود، چه وقتی که او در خشم شود و سطوتی در او پیدا آید، در آن ساعت بزرگ آفتی بر خرد وی مستولی گشته باشد و او حاجتمند شد به‌طبیبی که آن آفت را علاج کند تا آن بلا بنشیند .

Ва мардумонро хоҳии подшоҳу хоҳии ҷузи подшоҳ , ҳаркасиро нафасӣаст ва онро рӯҳ гӯйанд , сахти бузургу пари моя , ва танӣаст ки онро ҷисм гӯйанд , сахти хираду фурӯмоя . Ва чун ҷисмро табибону муъолиҷон ихтиёр кунанд то ҳар беморӣ ӣӣ ки уфтад зуди онро алоҷ кунанд ва доруҳо ва ғизоҳои он бисозанд то бслоҳ бозояд , сазовортар ки рӯҳро табибон ва муъолиҷон гузинанд то он офатро низ муъолиҷат кунанд , ки ҳар хирадмандӣ ки ин накунад бади ихтиёрӣ ки ӯ кардааст ки муҳимтарро фурӯгузоштаасту даст дар номуҳим тар задааст . Ва чунонкии он табибонро доруҳо ва ъқоқираст аз Ҳиндӯстон ва ҳар ҷо оварда , ин табибонро низ дорўҳост ва он хирадасту таҷориби писандида , чаҳ дида ва чаҳ аз кутуби хонда .

و مردمان را خواهی‌ پادشاه و خواهی جز پادشاه، هرکسی را نفسی است و آن را روح گویند، سخت بزرگ و پُر‌مایه‌، و تنی است که آنرا جسم گویند، سخت خُرد و فرومایه. و چون جسم را طبیبان و معالجان اختیار کنند تا هر بیماری‌یی که افتد زود آن را علاج کنند و داروها و غذاهای آن بسازند تا بصلاح بازآید، سزاوارتر که روح را طبیبان و معالجان گزینند تا آن آفت را نیز معالجت کنند، که هر خردمندی که این نکند بد اختیاری‌ که او کرده است که مهم‌تر را فروگذاشته است و دست در نامهم‌تر زده است. و چنانکه آن طبیبان را داروها و عقاقیر است از هندوستان و هر جا آورده‌، این طبیبان را نیز داروهاست و آن خرد است و تجارب پسندیده، چه دیده و چه از کتب خوانده‌‌.