Ва рӯзи се шанбеи чаҳор рӯзи боқии монда аз ҷамодии алаввалии амири бҷшн наврӯз нишаст , ва дод ин рӯз бидоданд кеҳтарони боўрдни ҳадяҳо . Ва амир ҳам дод бнгоҳдошти расм . Ва нишот шароб рафт сахти бсзо , ки аз тавбаи ҷилм то ин рӯз нахурда буд .

و روز سه شنبه چهار روز باقی مانده از جمادی الاولی امیر بجشن نوروز نشست، و داد این روز بدادند کهتران بآوردن هدیه‌ها. و امیر هم داد بنگاهداشت رسم. و نشاط شراب رفت سخت بسزا، که از توبه جیلم تا این روز نخورده بود.

Ва рӯзи се шанбеи сеюм ҷамодии алохрии нома ҳо расед аз хуросону раии сахти муҳим .

و روز سه شنبه سوم جمادی الاخری نامه‌ها رسید از خراسان و ری سخت مهم.

Ва дарин ғайбати тркмонон дар аввал зимистон биёмада буданду толиқону фориёб ғорат кардау осеби биҷойҳои дигари расида , ки лашкарҳои Мансурро мумкин нашуд ки чунон вақте ҳаракат кардандӣ . Ва бад-ӣн рафтани султон ба ҳансӣ бисёр халалҳо афтода буд аз ҳади гузашта ,у раии худ ҳисор шуда буд . Ва амир , разии аллоҳи анҳу , пушаймон шуд аз рафтани бҳндўстон ва суд надошт ва бо қазои эзадии кас брнтўонд омад . Ва ҷавобҳо фармуд ки дили қавӣ бояд дошт ки чун ҳаво хуш шуд , рояти олиро ҳаракат хоҳад буд .

و درین غیبت ترکمانان در اوّل زمستان بیامده بودند و طالقان‌ و فاریاب‌ غارت کرده و آسیب بجایهای دیگر رسیده‌، که لشکرهای منصور را ممکن نشد که چنان وقتی حرکت کردندی. و بدین رفتن سلطان به هانسی بسیار خللها افتاده بود از حد گذشته، و ری خود حصار شده بود. و امیر، رضی اللّه عنه، پشیمان شد از رفتن بهندوستان و سود نداشت و با قضای ایزدی کس برنتواند آمد. و جوابها فرمود که دل قوی باید داشت که چون هوا خوش شد، رایت عالی‌ را حرکت خواهد بود.

Ва рӯзи якшанбеи нимаи ин моҳи амири мўдўду сипоҳи солори алӣ аз Балх бғзнин омаданду вазири бФрмон онҷо монад ки бисёр шуғл фариза дошт .

و روز یکشنبه نیمه این ماه امیر مودود و سپاه سالار علی از بلخ بغزنین آمدند و وزیر بفرمان آنجا ماند که بسیار شغل فریضه‌ داشت.

Ва рӯзи чаҳоршанбеи сеюм раҷаби амири абди алрзоқи халъати амӣрии вилояти пуршӯри пӯшеду расми хизмат биҷой оварад . Ва ду ғуломашро сиёҳ доданд бҳоҷбӣ . Ва шуғли кадхудоеи бсҳли абд алмалик доданд ва халъат ёфт ;у мардии сахти кофӣ буд , аз чокрзодгони Аҳмади Микоилу муддатии дарози шогирдии бўсҳл ҳмдўӣ карда . Ва рӯзи се шанбеи нуҳуми ин моҳи сӯй пуршӯр рафт ин амири баси бороиш ,у ғуломӣ дивист дошт .

و روز چهارشنبه سوم رجب امیر عبد الرّزّاق‌ خلعت امیری ولایت پرشور پوشید و رسم خدمت بجای آورد. و دو غلامش را سیاه دادند بحاجبی‌ . و شغل کدخدایی‌ بسهل عبد الملک دادند و خلعت یافت؛ و مردی سخت کافی بود، از چاکرزادگان احمد میکائیل و مدّتی دراز شاگردی بوسهل حمدوی کرده‌ . و روز سه‌شنبه نهم این ماه سوی پرشور رفت این امیر بس بآرایش‌، و غلامی دویست داشت.

Ва дигар рӯзнома расед аз ншобўр ки бўсҳли ҳмдўӣ ӣнҷо омад , ки ба рай натавонист буд , чун тоаш фаррош кушта шуд ва чандон аз аъён бигирифтанду муддатии дарози вай бҳсор шуду тркмонон муставле шуданд - ва биорам ин ҳолҳоро дар бобии муфрад ки гуфтаам ки хоҳад буд райу ҷиболро бо бисёр наводиру аҷоиб - то фурсат ёфт ва бигурехт .

و دیگر روزنامه رسید از نشابور که بوسهل حمدوی‌ اینجا آمد، که به ری نتوانست بود، چون تاش فراش‌ کشته شد و چندان از اعیان بگرفتند و مدّتی دراز وی بحصار شد و ترکمانان مستولی شدند- و بیارم این حالها را در بابی مفرد که گفته‌ام که خواهد بود ری و جبال را با بسیار نوادر و عجایب- تا فرصت یافت و بگریخت.

Ва дарин вақт ки бўсҳл бншобўр расед , ҳоҷиби бузурги сбошии онҷо буду тркмонон бмрў буданд ва ҳар ду қавми ҷангро мисохтнд ва аз якдигар бар ҳазар мебуданд .

و درین وقت که بوسهل بنشابور رسید، حاجب بزرگ سباشی آنجا بود و ترکمانان بمرو بودند و هر دو قوم‌ جنگ را میساختند و از یکدیگر بر حذر میبودند.

Ва амири сахт муқассир майдонаст ҳоҷибро ва бар лафз ӯ пайваста мерафт ки « ӯ ин корро брнхўоҳди гузорад ,у амӣрии хуросон ӯро хуш омадааст ; ӯро бояд хонду солории дигар бояд фиристод ки ин ҷанги масофи бикунад . » ва ин бидон мегуфт ки номаҳои Саиди саррофи кадхудоӣ ва манеҳӣ лашкари пайваста буд ва май набшат ки « ҳоҷиб шароб нахурдӣ , акнӯн солӣаст ки дар кор омадааст ва пайваста мехӯрд ва бо канизакони тарки моҳрӯии миғлтд ва хилват мекунад . Ва баҳр вақте лашкарро саргардон медорад ; ҷое ки ҳафт ман гандум бадар мебошад , бо шутурии ҳазор борӣ ки зёдтӣ дорад ғалла бор кунаду лашкарро ҷое кашад ки манӣ нон бадар мебошад , ва гуяд эҳтиёт мекунам ,у ғаллаи блшкри фурушаду молии азим бадв расад , чунонкии моли лашкари бад-ӣни баҳонаи сӯй ӯ мешавад . »у амири ночори азин тнгдл мешуд . Ва он на чунон буд ки мегуфтанд ; ки сбошии нек эҳтиёт мекард , чунонкии тркмонон ӯро сбошӣ ҷодӯ мегуфтанд ва чун астбтоءу итоби амир аз ҳад бигузашт , ҳоҷиб низ музтар шуд то ҷанг карда омад , чунонкӣ биорам . Ва эзад , ъзу ҷл , илми ғайби бкси надиҳад , чун қазо карда буд ки хуросон аз дасти мо бишаваду кори ин қавми бад-ӣн манзалат расад ки расед , ночори ҳамаи тадбирҳо хато меафтод ва бо қазо брнтўон омад .

و امیر سخت مقصّر میدانست حاجب را و بر لفظ او پیوسته میرفت که «او این کار را برنخواهد گزارد، و امیری خراسان او را خوش آمده است؛ او را باید خواند و سالاری دیگر باید فرستاد که این جنگ مصاف‌ بکند.» و این بدان میگفت که نامه‌های سعید صرّاف کدخدای‌ و منهی لشکر پیوسته بود و می‌نبشت که «حاجب شراب نخوردی، اکنون سالی است که در کار آمده است و پیوسته میخورد و با کنیزکان ترک ماهروی میغلطد و خلوت میکند. و بهر وقتی لشکر را سرگردان میدارد؛ جایی که هفت من گندم بدر می‌باشد، با شتری هزار باری‌ که زیادتی دارد غلّه‌ بار کند و لشکر را جایی کشد که منی نان بدر می‌باشد، و گوید احتیاط میکنم‌، و غلّه بلشکر فروشد و مالی عظیم بدو رسد، چنانکه مال لشکر بدین بهانه سوی او میشود.» و امیر ناچار ازین تنگدل میشد. و آن نه چنان بود که میگفتند؛ که سباشی نیک احتیاط میکرد، چنانکه ترکمانان او را سباشی جادو میگفتند و چون استبطاء و عتاب‌ امیر از حد بگذشت، حاجب نیز مضطّر شد تا جنگ کرده آمد، چنانکه بیارم. و ایزد، عزّ و جلّ، علم غیب‌ بکس ندهد، چون قضا کرده بود که خراسان از دست ما بشود و کار این قوم بدین منزلت رسد که رسید، ناچار همه تدبیرها خطا میافتاد و با قضا برنتوان آمد.

[ гузориш манеҳӣу маҳзар фиристодани сбошӣ ]

[گزارش منهی و محضر فرستادن سباشی‌]

Пас рӯзи чаҳоршанбеи давоздаҳуми моҳи раҷаби бўсҳли пардаи дори муътамади ҳоҷиби сбошии басаи рӯз аз роҳи ғӯр бғзнин омад , устодам дар вақти нома аз ваии бастаду пеши барад ва арза кард . Ва набишта буд ки « дили худованд бар банда гарон кардаанд аз баси маҳол ки набиштаанд ,у бандаи насиҳат қабул кардааст то ин ғоят , чунонкии муътамадонро муқарараст . Ва дар вақт ки фурмоне расед бар дасти хилтош ки ҷанги масоф бояд кард , банда аз ншобўр бхўост рафт сӯии сарахс то ҷанг карда ояд , аммо бандагони бўсҳли ҳмдўӣу соҳиби девон сӯрӣ гуфтанд « савоб нест , моя нигоҳ мебояд дошту суд талаб мекард , ки чун кор бшмшир расад , дар рӯз бргзордаҳ ояд ва натавон донист ки чун бошад . »у қозии соиду перони ншобўри ҳамин диданд . Банда аз маломат тарсид ва аз эшон маҳзарии хост , ақд карданду ҳамагони хатҳои хеш бар он нбштнд ва банда фиристод то рои олӣ бар он воқиф гардад . Ва бандаи мунтазир ҷавобаст , ҷавобии ҷузам , ки ҷанги масоф мебибояд кард ё на , то бар он кор кунад . Ва ин муътамади хешро , бўсҳл , бад-ӣн муҳим фиристод ва бо вай ниҳодааст ки аз роҳи ғӯри бпонздаҳи рӯз бғзнин ояд ва се рӯзи ббошду бпонздаҳи рӯз бншобўр бозояд . Ва чун ваии бозрасаду бандаро бакорӣ доранд , бар ҳасби фармон кор кунад , ани шоءи аллоҳи ъзу ҷл . »

پس روز چهارشنبه دوازدهم ماه رجب بوسهل پرده‌دار معتمد حاجب سباشی بسه روز از راه غور بغزنین آمد، استادم در وقت نامه از وی بستد و پیش برد و عرضه کرد. و نبشته بود که «دل خداوند بر بنده گران کرده‌اند از بس محال‌ که نبشته‌اند، و بنده نصیحت‌ قبول کرده است تا این غایت‌، چنانکه معتمدان را مقرّر است. و در وقت که‌ فرمانی رسید بر دست خیلتاش که جنگ مصاف باید کرد، بنده از نشابور بخواست رفت‌ سوی سرخس تا جنگ کرده آید، امّا بندگان بوسهل حمدوی و صاحب دیوان سوری گفتند «صواب نیست، مایه نگاه میباید داشت و سود طلب میکرد، که چون کار بشمشیر رسد، در روز برگزارده آید و نتوان دانست که چون باشد.» و قاضی صاعد و پیران نشابور همین دیدند . بنده از ملامت ترسید و از ایشان محضری‌ خواست، عقد کردند و همگان خطهای خویش بر آن نبشتند و بنده فرستاد تا رای عالی بر آن واقف گردد. و بنده منتظر جواب است، جوابی جزم، که جنگ مصاف می‌بباید کرد یا نه، تا بر آن کار کند. و این معتمد خویش را، بوسهل، بدین مهم فرستاد و با وی نهاده است‌ که از راه غور بپانزده روز بغزنین آید و سه روز بباشد و بپانزده روز بنشابور بازآید. و چون وی بازرسد و بنده را بکاری دارند، بر حسب فرمان کار کند، ان شاء اللّه عزّ و جلّ‌ .»

Ин номаро амир бихонад ва бар маҳзари воқифи гашту бўсҳлро пеш хонд ва бо вай аз чоштгоҳ то намози пешин холӣ карду устодамро бихонад ва бозпурсед аҳвол аз бўсҳл , ва ӯ бозмигФти аҳволи тркмонони салҷӯқиён ки « эшон хештани бист ва сӣ пора кунанд ,у биёбони эшонро падар ва модараст , чунонкии моро шаҳрҳо . Ва бандаи сбошӣ то ин ғоят бо эшон овехт ва талиъа дошт ва ҷангҳо буду сомони ҳолу кори эшон нек бидонасту моя нигоҳ дошт то ин ғоят то эшон дар ҳеҷ шаҳр аз хуросон натавонистанд нишасту ҷбоит равонасту уммоли худованд бар кор . Ва ҳадиси фориёбу толиқон аз куштану ғорати яке дар тобистон ва яке дар зимистон мғоФсаҳ афтод ки сбошӣ дар рӯй муаззами эшон буду фавҷӣ бигусаста буданд ва бирафтау мғоФсаҳ корӣ карда , то банда хабар ёфт , кор табоҳ шуд буд . Ва мумкин нест ки ин лашкари ҷуз бмдд равад , ки кори хавориҷ дигараст . Ва бўсҳли ҳмдўӣу сӯрӣ ва дигарон ки хат дар маҳзари нбштнд , он рост ва дурустаст ки мигўинд : савоб нест ин ҷанги масоф кардан . Ва рои дуруст он бошад ки худованд бинад . Ва бандаи мунтазир ҷавобасту сохта . Ва агар як захм мебибояд зад ва ин ҷанги масофи бикрад , нома бибояд набшати бхти бўнсри машкону тўқиъи худованд ва дар зери нома чанд сатри бхти олии фурмонеи ҷузам ки ин ҷанг бибояд кард , ки чун ин нома расед , бандаи як рӯз бншобўр набошад ва дар вақти сӯии сарахс ва Марв баравад ва ҷанг карда ояд , ки ҳеҷ узр несту лашкарӣ некасту тамом силаҳанду бистгониҳо нақд ёфта . »

این نامه را امیر بخواند و بر محضر واقف گشت و بوسهل را پیش خواند و با وی از چاشتگاه‌ تا نماز پیشین خالی کرد و استادم را بخواند و بازپرسید احوال از بوسهل‌، و او بازمیگفت احوال ترکمانان سلجوقیان‌ که «ایشان خویشتن بیست و سی پاره کنند، و بیابان ایشان را پدر و مادر است‌، چنانکه ما را شهرها. و بنده سباشی‌ تا این غایت با ایشان آویخت‌ و طلیعه داشت و جنگها بود و سامان‌ حال و کار ایشان نیک بدانست و مایه‌ نگاه داشت تا این غایت تا ایشان در هیچ شهر از خراسان نتوانستند نشست و جبایت‌ روان است و عمّال خداوند بر کار . و حدیث فاریاب‌ و طالقان از کشتن و غارت یکی در تابستان و یکی در زمستان مغافصه‌ افتاد که سباشی در روی معظم‌ ایشان بود و فوجی بگسسته بودند و برفته و مغافصه کاری کرده، تا بنده خبر یافت، کار تباه شد بود. و ممکن نیست که این لشکر جز بمدد رود، که کار خوارج‌ دیگر است. و بوسهل حمدوی و سوری و دیگران که خط در محضر نبشتند، آن راست و درست است که میگویند: صواب نیست این جنگ مصاف کردن. و رای درست آن باشد که خداوند بیند. و بنده منتظر جواب است و ساخته. و اگر یک زخم‌ می‌بباید زد و این جنگ مصاف بکرد، نامه بباید نبشت بخطّ بونصر مشکان و توقیع خداوند و در زیر نامه چند سطر بخطّ عالی فرمانی جزم‌ که این جنگ بباید کرد، که چون این نامه رسید، بنده یک روز بنشابور نباشد و در وقت سوی سرخس و مرو برود و جنگ کرده آید، که هیچ عذر نیست و لشکری نیک است و تمام سلاح‌ اند و بیستگانیها نقد یافته‌ .»

Амир [ бўнср ]ро гуфт : чаҳ бинӣ ? гуфт : ин кор банда несту бҳичи ҳол дар боби ҷанг сухан нагӯяд . Сипоҳ солор ӣнҷост , агар бо вай рой зада ояд , сахт савоб бошад . Ва агар бхўоҷаҳ низ набишта ояд , носавоб набошад . Амир гуфт : бўсҳлро ӣнҷо натавон дошт то нома бблх расад ва ҷавоб бозояд , бо сипоҳи солори фардои бозгўииму имрӯзу имшаби дарин андеша кунем . Бўнср гуфт « ҳамчунин бояд кард . »у бозгашт ва бахона бозомад сахти андешманд , маро гуфт : масъалатии сахти бузургу борӣк афтодааст , надонам то оқибати ин кор чун хоҳад буд , ки Арсалони ҷозиби грбзӣ буд ки чунуе ёд надоштанд , бо чандон ъдту олату лашкар ,у хасмон на бидон қӯту шавкат ки имрӯзи ин тркмононнд , ва маълумасту равшан ки кори ҷангу мкошФти миёни эшон муддатии дароз чун печида буд ,у амири Маҳмӯд то бпўшнг нарафту ҳоҷиби ғозиро бо лашкарӣ бидон сохтагӣ нафиристод , он мродгўнаҳ ҳосил нашуд . Ва кори ин қавм дигараст ,у султонро ғурур медиҳанд ва як оби рехтагии ббўди бҳдис бгтғдӣ бидон ҳавлӣ аз истибдодӣ ки рафт ; агару алъёзи биллоҳ , ин ҳоҷибро халалӣ уфтад , ҷуз он намонад ки худовандро бетони хеш бояд рафту ҳишмати игборгии бишавад . Ва ман медонам ки дарин боб чаҳ бояд кард , аммо Зуҳраи нмидорм ки бигӯям . То хости эзад , ъзи зикра , чист . Кори райу ҷибол чунин шуд ва лашкарӣ бидон оростагии зеру зибри гашт ,у ҳоли хуросони чунин , ва аз ҳар ҷониби халалӣ ,у худованди ҷаҳони шодии дӯст ва худ ройу вазири муттаҳаму тарсон ,у солорони бузург ки буданд ҳама ройгон барофтоданд ,у Халифаи ин оризи лашкарро бтўФири зер ва зибр карду худованди зарқ ӯ мехирад , ва надонам ки охири ин кор чун буд . Ва ман бории хӯн ҷигар мехӯрам . Ва кошкӣ зиндаи нистмӣ , ки ин халалҳо нмитўонм дид .

امیر [بونصر] را گفت: چه بینی؟ گفت: این کار بنده نیست و بهیچ حال در باب جنگ سخن نگوید. سپاه سالار اینجاست، اگر با وی رای زده آید، سخت صواب باشد. و اگر بخواجه نیز نبشته آید، ناصواب نباشد. امیر گفت: بوسهل را اینجا نتوان داشت تا نامه ببلخ رسد و جواب بازآید، با سپاه سالار فردا بازگوییم و امروز و امشب درین اندیشه کنیم. بونصر گفت «همچنین باید کرد.» و بازگشت و بخانه بازآمد سخت اندیشمند، مرا گفت: مسئلتی سخت بزرگ و باریک‌ افتاده است، ندانم تا عاقبت این کار چون خواهد بود، که ارسلان جاذب‌ گربزی‌ بود که چنویی یاد نداشتند، با چندان عدّت و آلت و لشکر، و خصمان نه بدان قوّت و شوکت که امروز این ترکمانانند، و معلوم است و روشن که کار جنگ و مکاشفت‌ میان ایشان مدّتی دراز چون پیچیده بود، و امیر محمود تا بپوشنگ نرفت و حاجب غازی را با لشکری بدان ساختگی‌ نفرستاد، آن مرادگونه‌ حاصل نشد. و کار این قوم دیگر است، و سلطان را غرور میدهند و یک آب ریختگی‌ ببود بحدیث بگتغدی بدان هولی‌ از استبدادی‌ که رفت؛ اگر و العیاذ باللّه‌، این حاجب را خللی افتد، جز آن نماند که خداوند را بتن خویش باید رفت و حشمت یگبارگی بشود. و من میدانم که درین باب چه باید کرد، امّا زهره نمیدارم که بگویم. تا خواست ایزد، عزّ ذکره، چیست. کار ری و جبال چنین شد و لشکری بدان آراستگی زیر و زبر گشت، و حال خراسان چنین، و از هر جانب خللی، و خداوند جهان شادی دوست‌ و خود رای و وزیر متّهم‌ و ترسان، و سالاران بزرگ که بودند همه رایگان‌ برافتادند، و خلیفه این عارض‌ لشکر را بتوفیر زیر و زبر کرد و خداوند زرق‌ او میخرد، و ندانم که آخر این کار چون بود. و من باری خون جگر میخورم. و کاشکی زنده نیستمی‌، که این خللها نمیتوانم دید.