Ва чун моҳи рамазон бохр омад , амир ид кард ,у хасмон омада буданд қариби чаҳор ва панҷ ҳазор ва бисёр тир андохтанд бидон вақт ки мо бнмози машғӯл будем ,у лашкари мо пас аз намози эшонро молшӣ қавӣ доданду тании дивистро бикуштанд ва дод дил азишон бстднд , ки чошнӣ ӣӣ қавии чшониднд . Ва амири он мақдамонро ки ҷанги канора об карданд бнўохт васлат фармуд .

و چون ماه رمضان بآخر آمد، امیر عید کرد، و خصمان آمده بودند قریب چهار و پنج هزار و بسیار تیر انداختند بدان وقت که ما بنماز مشغول بودیم، و لشکر ما پس از نماز ایشان را مالشی قوی‌ دادند و تنی دویست را بکشتند و داد دل ازیشان بستدند، که چاشنی‌یی‌ قوی چشانیدند . و امیر آن مقدّمان را که جنگ کناره آب کردند بنواخت وصلت‌ فرمود.

Ва ҳамаи шаби кори мисохтнду бомдоди кӯс фурӯ кӯфтанду амир бар мода пел нишаст ,у асбии панҷоҳ ҷнибти гирдогирди пел буд . Ва мақдамон омада буданду истода аз он майманау майсара ва ҷиноҳҳоу мояи дору муқаддамау соқа . Амир овоз дод сипоҳи солорро ва гуфт биҷойгоҳи хеши рӯ ва ҳушёр бош ва то туоне ҷанги мпиўнд ки мо имрӯзи ин кори бихоҳйми гузорад ба неруии эзад , ъзи зикра . Ва ҳоҷиби бузургро фармуд ки ту бар майсараи рӯу неки андешаи дору гӯши бФрмону ҳаракати мо майдор ва чун мо тохтан кунем бояд ки ту оҳиста рӯй бмимнаҳи мухолифони ореу сипоҳи солор рӯй бмисраҳи эшон орад ва ман нигоҳ мекунам ва аз ҷиноҳҳо шуморо мадади миФрстм , то кор чун гардад . Гуфт : фармон бурдорам ,у сипоҳ солор баранду сбошӣ низ баранд . Ва артгинро бар соқа фармуд бо савории панҷсад сароеи қавитару савории панҷсад ҳиндӯ ва гуфт : ҳушёр бош то бунаро халалӣ науфтад ,у роҳи неки нигоҳи дор то агар касе бинӣ аз лашкари мо ки аз саф бозгардад , бар ҷои миёни бадв ним карда ояд . Гуфт : чунин кунам , ва баранд . Амир чун азин корҳо фориғ шуд , пел баранду лашкар аз ҷой бирафт , гуфтӣ ҷаҳон мебиҷунбаду фалак хира шуд аз ғариви мардумону овози кӯсҳо ва буқҳо ва таблҳо . Чун фарсангӣ рафта омад , хасмон пайдо омаданд бо лашкарии сахти қавӣ бо созу олати тамом , ва таъбия карда буданд бар расми мулӯк . Ва бар ҳамаи рӯйҳо ҷанг сахт шуд ва ман ва монанди ман тозикони худ нмидонстим ки дар ҷаҳони кҷоиим ва чун меравад .

و همه شب کار میساختند و بامداد کوس‌ فرو کوفتند و امیر بر ماده پیل نشست، و اسبی پنجاه جنیبت‌ گرداگرد پیل بود. و مقدّمان آمده بودند و ایستاده از آن میمنه و میسره و جناحها و مایه‌دار و مقدّمه و ساقه‌ . امیر آواز داد سپاه سالار را و گفت بجایگاه خویش رو و هشیار باش و تا توانی جنگ مپیوند که ما امروز این کار بخواهیم گزارد به نیروی ایزد، عزّ ذکره. و حاجب بزرگ را فرمود که تو بر میسره رو و نیک اندیشه دار و گوش بفرمان و حرکت ما میدار و چون ما تاختن کنیم باید که تو آهسته روی بمیمنه مخالفان آری و سپاه سالار روی بمیسره ایشان آرد و من نگاه میکنم و از جناحها شما را مدد میفرستم، تا کار چون گردد . گفت: فرمان بردارم، و سپاه سالار براند و سباشی نیز براند. و ارتگین را بر ساقه فرمود با سواری پانصد سرایی قوی‌تر و سواری پانصد هندو و گفت: هشیار باش تا بنه را خللی نیفتد، و راه نیک نگاه دار تا اگر کسی بینی از لشکر ما که از صف بازگردد، بر جای‌ میان بدو نیم کرده آید. گفت: چنین کنم، و براند. امیر چون ازین کارها فارغ شد، پیل براند و لشکر از جای برفت، گفتی جهان می‌بجنبد و فلک خیره‌ شد از غریو مردمان و آواز کوسها و بوقها و طبلها. چون فرسنگی‌ رفته آمد، خصمان پیدا آمدند با لشکری سخت قوی با ساز و آلت تمام، و تعبیه کرده بودند بر رسم ملوک‌ . و بر همه رویها جنگ سخت شد و من و مانند من تازیکان‌ خود نمیدانستیم که در جهان کجاییم و چون میرود.

Ва намози пешинро бодӣ хосту гардӣу хокӣ ки каси мари касро натавонист диду низоми таъбия ҳо бидон боди бигусаст ва ман аз пас пелону қалби ҷудои афтодаму касоне аз кеҳтарон ки бо ман буданд аз ғулому чокар аз мо даври монданду неки бтрсидм ки нигоҳ кардам , хештанро бар телӣ дигар дидам , ёфтам бӯи алФтҳи бастиро панҷ ва шаш ғуломаш аз асби ФрўгрФтаҳ ва мегирист ва бар асб натавонист буд аз дард нақарс , чун маро бидид , гуфт : чаҳ ҳоласт ? гуфтам : дили машғӯли мадор ки ҳамаи хайр ва хӯбӣаст , ва чунин бодӣ хосту таҳайюрии афзуд ва дарин сухан будем ки чатри султон падед омад , ва аз пели босб шуда буд ва мтнкр меомад бо ғуломии панҷсад аз хоссагони ҳамаи зираи пӯш ,у найзаи кӯтоҳ бо ваии миоўрднду аломати сиёҳро бқлби монда . Бӯи алФтҳро гуфтам : амир омад ва ҳеҷ науфтодааст . Шодмон шуду ғуломонро гуфт : марои брншонид . Ман асб тез кардаму бомейри расидам , истода буду халафи муътамади маърӯфи рабиъи кадхудои ҳоҷиби бузурги сбошӣу амирки қатлии муътамади сипоҳи солор онҷо тохта буданд , мегуфтанд « худованди дил машғӯл надорад ки таъбияҳо бар ҳол хешаст ва мухолифон мақҳуранду бмродии нмирснд аммо ҳар се мақдами туғрулу Довӯду ибғў рӯй бқлб ниҳодаанд бо гузидатар мардуми хеш ,у инолёну дигари мақдамон дар рӯй мо . Худованд аз қалб андеша дорад то халалӣ науфтад . » амири эшонро гуфт « ман аз қалб аз баҳри ин гусастаам ки ин се тан рӯй [ бқлб ] ниҳоданду камӣн сохта меояд то корӣ баравад . Ва бигӯед то ҳама ҳушёр бошанду нек эҳтиёт кунанд ки ҳам акнӯн ба неруии эзад , ъзу ҷл , ин кор бргзордаҳ ояд . » эшон тозон бирафтанд . Амир нақибон битохт сӯии қалб ки « ҳушёр бошед ки муаззами лашкари хасмон рӯй бшмо доранд , ва ман камӣни мисозм , гӯши бҷмлаҳ бмн доред ; аз чапи хасмони броиид то эшон бо шумо дроўизнд ва ман аз ақаби даройам . »у бгтғдиро фармуд ки ҳазор ғуломи гардани овартар зираи пӯшро назд ман фирист . Дар вақт ҷавоб барисед ки худованди дил қавӣ дорад ки ҳамаи олами ин қалбро натавонанд ҷунбонеду хасмон омадаанду мутаҳайири монда ,у майманау майсараи мо бар ҷой хешаст .

و نماز پیشین را بادی خاست و گردی و خاکی که کس مر کس را نتوانست دید و نظام تعبیه‌ها بدان باد بگسست و من از پس پیلان و قلب جدا افتادم و کسانی از کهتران که با من بودند از غلام و چاکر از ما دور ماندند و نیک بترسیدم که نگاه کردم، خویشتن را بر تلّی‌ دیگر دیدم، یافتم بو الفتح بستی را پنج و شش غلامش از اسب فروگرفته‌ و میگریست و بر اسب نتوانست بود از درد نقرس‌، چون مرا بدید، گفت: چه حال است؟ گفتم: دل مشغول مدار که همه خیر و خوبی است، و چنین بادی خاست و تحیّری افزود و درین سخن بودیم که چتر سلطان پدید آمد، و از پیل باسب شده بود و متنکّر میآمد با غلامی پانصد از خاصّگان همه زره‌پوش، و نیزه کوتاه‌ با وی میآوردند و علامت سیاه‌ را بقلب مانده‌ . بو الفتح را گفتم: امیر آمد و هیچ نیفتاده است. شادمان شد و غلامان را گفت: مرا برنشانید . من اسب تیز کردم و بامیر رسیدم، ایستاده بود و خلف معتمد معروف ربیع کدخدای‌ حاجب بزرگ سباشی و امیرک قتلی‌ معتمد سپاه سالار آنجا تاخته بودند، میگفتند «خداوند دل مشغول ندارد که تعبیه‌ها بر حال خویش است و مخالفان مقهورند و بمرادی نمیرسند امّا هر سه مقدم طغرل و داود و یبغو روی بقلب نهاده‌اند با گزیده‌تر مردم خویش، و ینالیان و دیگر مقدّمان در روی ما . خداوند از قلب اندیشه دارد تا خللی نیفتد.» امیر ایشان را گفت «من از قلب از بهر این گسسته‌ام‌ که این سه تن روی [بقلب‌] نهادند و کمین ساخته میآید تا کاری برود. و بگویید تا همه هشیار باشند و نیک احتیاط کنند که هم اکنون به نیروی ایزد، عزّ و جلّ، این کار برگزارده آید.» ایشان تازان‌ برفتند. امیر نقیبان بتاخت‌ سوی قلب که «هشیار باشید که معظم لشکر خصمان روی بشما دارند، و من کمین میسازم، گوش بجمله‌ بمن دارید؛ از چپ خصمان برآیید تا ایشان با شما درآویزند و من از عقب درآیم.» و بگتغدی را فرمود که هزار غلام گردن آورتر زره‌پوش را نزد من فرست. در وقت جواب برسید که خداوند دل قوی دارد که همه عالم این قلب را نتوانند جنبانید و خصمان آمده‌اند و متحیّر مانده، و میمنه و میسره ما بر جای خویش است.

Ғуломони брсиднд ,у савории ду ҳазор расида буд аз муборизону пиёда ӣӣ ду ҳазор скзӣу ғзничӣу ғӯрӣу балхӣ ,у амир , разии аллоҳи анҳу , найзаи бастад ва баранд бо ин лашкари бузурги сохта ва бар телӣ дигар рафту боистод ва ман бо ӯ будам ва аз қавми хеши даври афтода , се аломат сиёҳ дидам аз давр бар телӣ аз рег ки бдоштаҳ буданд , дар муқобила ӯ омадам ва ҳар се мақдамон салҷӯқиён буданд ва хабар ёфта буданд ки амир аз қалб рӯй сӯии эшон ниҳодааст . Ва саҳройии азим буд миёни ин ду тел , амири пиёдагонро ФрўФрстод , ва бо найзаҳои дароз ва сипарҳои фарох буданд , ва бар асари эшон савории сесаду хасмон аз ҳар ду ҷониби савории ҳазор равона карданд ва чун бсҳрои расиданди пиёдагони мо бнизаҳи он қавмро бози бдоштнду саворон аз пас эшон неру карданду ҷанги бғоит гарм шуд ки як аломати сиёҳ аз болои бигусаст бо савории ду ҳазор зираи пӯш , гуфтанд ки Довӯд буд , ва рӯй бсҳро ниҳоданд ; амир баранд сахти тез ва овоз дод , ҳон , эй фарзандон ! ғуломон битохтанду амир дар зери тели боистод , ғуломону боқии лашкари камӣни бхсмони расиданду гирди баромад , ва ман аз онҷои фаротари қадами нҷнбонидм то чаҳ равад , бо савории саломати ҷӯй ,у чашм бар чатр амир медоштам . Ва қалби амир аз ҷой бирафту ҷаҳони пари бонг ва овоз шуду тркотрки бхост , гуфтӣ ҳазор ҳазор путк мекубанд ,у шуъоъи синонҳо ва шамшерҳо дар миён гирд медидам .

غلامان برسیدند، و سواری دو هزار رسیده بود از مبارزان و پیاده‌یی دو هزار سکزی‌ و غزنیچی‌ و غوری و بلخی، و امیر، رضی اللّه عنه، نیزه بستد و براند با این لشکر بزرگ ساخته و بر تلّی دیگر رفت و بایستاد و من با او بودم و از قوم خویش دور افتاده‌، سه علامت سیاه‌ دیدم از دور بر تلّی از ریگ که بداشته بودند، در مقابله او آمدم و هر سه مقدّمان سلجوقیان بودند و خبر یافته بودند که امیر از قلب روی سوی ایشان نهاده است. و صحرایی عظیم بود میان این دو تلّ، امیر پیادگان را فروفرستاد، و با نیزه‌های دراز و سپرهای فراخ‌ بودند، و بر اثر ایشان سواری سیصد و خصمان از هر دو جانب سواری هزار روانه کردند و چون بصحرا رسیدند پیادگان ما بنیزه آن قوم را باز بداشتند و سواران از پس ایشان نیرو کردند و جنگ بغایت گرم شد که‌ یک علامت سیاه از بالا بگسست‌ با سواری دو هزار زره‌پوش، گفتند که داود بود، و روی بصحرا نهادند؛ امیر براند سخت تیز و آواز داد، هان‌، ای فرزندان! غلامان بتاختند و امیر در زیر تلّ بایستاد، غلامان و باقی لشکر کمین بخصمان رسیدند و گرد برآمد، و من از آنجا فراتر قدم نجنبانیدم تا چه رود، با سواری سلامت جوی‌، و چشم بر چتر امیر میداشتم. و قلب امیر از جای برفت‌ و جهان پر بانگ و آواز شد و ترکاترک‌ بخاست، گفتی هزار هزار پتک میکوبند، و شعاع سنانها و شمشیرها در میان گرد میدیدم.

Ва яздони фатҳ арзонӣ дошт ва ҳар се бҳзимт бирафтанд , ва дигарон низ бирафтанд , чунонкӣ аз хасмон кас намонад .

و یزدان فتح ارزانی داشت و هر سه بهزیمت برفتند، و دیگران نیز برفتند، چنانکه از خصمان کس نماند.

[ ҳазимати салҷӯқиёну фурӯд омадани амир ]

[هزیمت سلجوقیان و فرود آمدن امیر]

Ва амири бмҳд пел омад ва бар асари ҳазиматёни ним фарсангӣ баранд ва ман ва ин савор низ брондим то амирро бёФтиму ҳоҷиби бузург ва мақдамон меомаданду замин бӯса медоданду таҳният фатҳ мекарданд . Амир гуфт : чаҳ бояд кард ? гуфтанд : хайма зада омад бар карони фалони об бар чап , бибояд рафту бсъодт фурӯд омад , ки мухолифони бҳзимти рафтанду молшӣ бузург ёфтанд , то солорӣ ки худованд номзад кунад бар асар ҳазиматён баравад . Бӯи алҳсни абд алҷлил гуфт « худовандро ҳам дарин гармии фарсангии ду бибояд рафт бар асари ҳазиматёну ранҷӣ дигар бикашед то якбора боз раҳад ,у манзил онҷо кунад . » сипоҳи солори бонги бадви барзад -у миёни эшон бад будӣ - ва гуфт « дар ҷанг низ сухан бароне ? чаро бондозаҳи хеш сухан нагӯйӣ ? »у дигари мақдамон ҳамин гуфтанд , амирро нохуш наомаду бӯи алҳсн хушк шуд - ва пас аз он пайдо омад ки рои дурусти он буд ки он бечора зад , ки агар бидам рафтӣ аз тркмонон низ кас бкс нараседӣ . Ва локин ҳар ки махлуқ бошад бо холиқ бар натавонад омад , ки чун мебоист ки кори ин қавми бад-ӣн манзалат расаду тадбири рост чигуна рафтӣ ?

و امیر بمهد پیل‌ آمد و بر اثر هزیمتیان‌ نیم فرسنگی براند و من و این سوار نیز براندیم تا امیر را بیافتیم و حاجب بزرگ و مقدّمان میآمدند و زمین بوسه میدادند و تهنیت فتح میکردند . امیر گفت: چه باید کرد؟ گفتند: خیمه زده آمد بر کران فلان آب بر چپ، بباید رفت و بسعادت فرود آمد، که مخالفان بهزیمت رفتند و مالشی بزرگ یافتند، تا سالاری که خداوند نامزد کند بر اثر هزیمتیان برود. بو الحسن عبد الجلیل گفت «خداوند را هم درین گرمی‌ فرسنگی دو بباید رفت بر اثر هزیمتیان و رنجی دیگر بکشید تا یکباره باز رهد، و منزل آنجا کند.» سپاه سالار بانگ بدو برزد- و میان ایشان بد بودی‌ - و گفت «در جنگ نیز سخن برانی؟ چرا باندازه خویش سخن نگویی؟» و دیگر مقدّمان همین گفتند، امیر را ناخوش نیامد و بو الحسن خشک شد - و پس از آن پیدا آمد که رای درست آن بود که آن بیچاره زد، که اگر بدم رفتی از ترکمانان نیز کس بکس نرسیدی‌ . و لکن هر که مخلوق باشد با خالق بر نتواند آمد، که چون میبایست که کار این قوم بدین منزلت رسد و تدبیر راست چگونه رفتی؟

Ва аз онҷои перии охури солорро бо мақдамӣ чанд бФрстоднд бидам ҳазиматён , эшон бирафтанд кӯфта бо саворонеи ҳам азин тарозу хоку намакӣ бехтанад ва ҷое биёсуданду намози шом блшкргоаҳ бозомаданд ва гуфтанд : « даврии рафтанд ва касеро наёфтанд ва бозгаштанд , ки хасмони сӯии рег ва биёбон кашиданд ва бо эшон олат биёбон набӯд ва тарсидем ки халалӣ уфтад » , ва ин узри эшон фаро ситаданд , то пас азин ончӣ рафт биорам , ва агар фурӯд наомадӣ ва бар асар мухолифон рафтӣ ҳамагони ман таҳти алқрти брФтндӣ . Ва локин гуфтам ки эзад , ъзи зикра , нахосту қазои чунон буду лои мҳрби ман қзоӣаҳ .

و از آنجا پیری آخور سالار را با مقدّمی چند بفرستادند بدم هزیمتیان، ایشان برفتند کوفته‌ با سوارانی هم ازین طراز و خاک و نمکی بیختند و جایی بیاسودند و نماز شام بلشکرگاه بازآمدند و گفتند: «دوری‌ رفتند و کسی را نیافتند و بازگشتند، که خصمان سوی ریگ و بیابان کشیدند و با ایشان آلت بیابان نبود و ترسیدیم‌ که خللی افتد»، و این عذر ایشان فرا ستدند، تا پس ازین آنچه رفت بیارم، و اگر فرود نیامدی و بر اثر مخالفان رفتی همگان من تحت القرط برفتندی. و لکن گفتم که ایزد، عزّ ذکره، نخواست و قضا چنان بود و لا مهرب من قضائه‌ .

Ва дарин миён овоз дод маро ки бӯи наср машкон куҷост ? гуфтам : зиндагии худованди дарози бод , бо бӯи саҳли зўзнӣ баҳам буданд дар пеши пелон ва ман банда бо эшон будам ва чун бод ва гирд хост , танҳоу ҷудои афтодам ва то ӣнҷо биёмадам , магари эшон фурӯд омада бошанд . Гуфт бираву бӯи насрро бигӯӣ то Фтҳномаҳ насахт кунад . Гуфтам : фармон бурдорам ,у бозгаштам . Вау амири ду нақибро мисол дод ва гуфт : бо бӯи алФзли равед то лашкаргоҳ . Ва нақибон бо ман омаданду роҳ бисёр гузоштам то блшкргоаҳи расидам , ёфтам устодаму бӯи саҳл зўзнӣ нишаста бо қабоу музей ,у асбони бузин ,у хабар фатҳ ёфта . Брхўостнд ва нишастам ва пайғом бидодам , гуфт : нек омад . Ва ҳолҳо боз пурсед , ҳама бигуфтам . Бӯи саҳлро гуфт : рои дурусти он буд ки бӯи алҳсни абди алҷлили дида буду локини ин худовандро нахоҳанд гузошт ки корӣ рост баранд . Ва ҳар ду барнишастанд вапазира амир бирафтанд ва бхдмт пайвастанду мборкбоди фатҳи бкрднд ва аз ҳар навъ рой заданд ва хизмат карданду рафтанд . Чун устодам бозомад , насахтӣ кард ин фатҳро сахти некӯу баёзи он ман кардаму намози дигари пеши барад ва амир бихонад ва бипасандед ва гуфт : нигоҳ бояд дошт ки фардои сӯии сарахс хоҳем рафт ва чун фурӯд ойем онҷо низ нома набишта ояд ва мубашширон бираванд .

و درین میان آواز داد مرا که بو نصر مشکان کجاست؟ گفتم: زندگی خداوند دراز باد، با بو سهل زوزنی بهم بودند در پیش پیلان و من بنده با ایشان بودم و چون باد و گرد خاست، تنها و جدا افتادم و تا اینجا بیامدم، مگر ایشان فرود آمده باشند . گفت برو و بو نصر را بگوی تا فتحنامه نسخت کند . گفتم: فرمان بردارم، و بازگشتم. و و امیر دو نقیب‌ را مثال داد و گفت: با بو الفضل روید تا لشکرگاه. و نقیبان با من آمدند و راه بسیار گذاشتم تا بلشکرگاه رسیدم، یافتم استادم و بو سهل زوزنی نشسته با قبا و موزه‌، و اسبان بزین‌، و خبر فتح یافته‌ . برخواستند و نشستم و پیغام بدادم، گفت: نیک آمد. و حالها باز پرسید، همه بگفتم. بو سهل را گفت: رای درست آن بود که بو الحسن عبد الجلیل دیده بود و لکن این خداوند را نخواهند گذاشت که کاری راست براند. و هر دو برنشستند و پذیره‌ امیر برفتند و بخدمت پیوستند و مبارکباد فتح بکردند و از هر نوع رای زدند و خدمت کردند و رفتند. چون استادم بازآمد، نسختی کرد این فتح را سخت نیکو و بیاض‌ آن من کردم و نماز دیگر پیش برد و امیر بخواند و بپسندید و گفت: نگاه باید داشت که فردا سوی سرخس خواهیم رفت و چون فرود آییم آنجا نیز نامه نبشته آید و مبشّران‌ بروند.