Ва амир , разии аллоҳи анҳу , аз Балх ҳаракат кард бдонкаҳ бсрхс равад рӯзи шанбеи нимаи шаъбон бо лашкарӣу ъдтии сахти тамом ,у ҳамагон иқрор доданд ки кули туркистонро ки пеш оянд битавон зад . Ва дар роҳи дирангӣ май буд то лашкар аз ҳар ҷои дигар ки фармӯда буд мерасиданд . Ва дар рӯзи якшанбеи ғарраи моҳи рамазон бтолқон раседу онҷои ду рӯзи ббўд , пас бирафт таъбия карда .

و امیر، رضی اللّه عنه، از بلخ حرکت کرد بدانکه بسرخس رود روز شنبه نیمه شعبان با لشکری و عدّتی‌ سخت تمام، و همگان اقرار دادند که کلّ‌ ترکستان را که پیش آیند بتوان زد. و در راه درنگی می‌بود تا لشکر از هر جای دیگر که فرموده بود میرسیدند. و در روز یکشنبه غره ماه رمضان بطالقان‌ رسید و آنجا دو روز ببود، پس برفت تعبیه کرده‌ .

Ва қосидону ҷосусони расиданд ки « туғрул аз ншобўр бсрхс раседу Довӯди худ онҷои ббўду ибғў аз Марв онҷо омад ,у савории бист ҳазор мигўинд ҳастанд ,у тадбир бар он ҷумла карданд ки баҷанг пеш оянд то худ чаҳ пайдо ояд . Ва ҷанги бтлхобу дия бозаргонон хоҳанд кард . Ва туғрул ва инолён мегуфтанд ки райу ҷиболу гиреҳгони пеши мосту муштии мстأклаҳу Дайлам ва карданд онҷо , савоб онаст ки рӯему рӯзгори фарох карона кунем ки дар банди рӯм бехасмаст , хуросон ва ин навоҳӣ яла кунем бо султони бад-ӣни бузургӣу ҳишмат ки чандини лашкар ва раият дорад . Довӯд гуфт : « бзргои ғлто ки шумоёнро афтодааст ! агар қадами шумо аз хуросон биҷунбад , ҳеҷ ҷой бар замин қарор набошад аз қасди ин подшоҳу хасмони қавӣ ки вай аз ҳар ҷонибӣ бар мо ангезад . Ва ман ҷанги лашкар бълёбод дидам , ҳар чаҳ хоҳии мардум ва олат ҳаст аммо буна гаронаст ки эшонро мумкин нагардад онро аз хештани ҷудо кардан ки бевай зиндагонӣ натавонанд кард ва бидон дармонанд ки худро нигоҳ тавонанд дошт ё бунаро . Ва мо муҷаррадем ва бебуна . Ва бгтғдӣу сбоширо ончӣ афтод аз гаронӣ буна афтод . Ва бунаи мо аз пас мо ба сӣ фарсангаст ва сохтаем , мрдўори пеш кор рӯем то нигарем эзад , ъзи зикра , чаҳ тақдир кардааст . » ҳамагони ин тадбирро бпсндиднд ва барин қарор доданд . Ва бўртгин бар ҷанги бештар неру мекарду ончии гурехтагон ӣнҷоеанд аз он амири Юсуфу ҳоҷиби алии қарибу ғозӣу арёрқ ва дигарон . Ва туғрул ва ибғў гуфтанд : набояд ки инҳо ҷое халалӣ кунанд ки мабодо ки эшонро баномаҳо фирефта бошанд . Довӯд гуфт : инҳоро пас пушти доштан савоб нест , худованд куштагонанду бзрўрти ӣнҷо омадаанд ва дигарон ки мҳтроннд чун сулаймони Арсалони ҷозибу қадари ҳоҷиб ва дигарон ҳар касе ки ҳаст эшонро пеш бояд фиристод то чаҳ пайдо ояд , агар ғдр доранд , гуруҳе аз эшон бираванду бхдоўнд хеш пайванданд ва агар ҷанг кунанд , беҳтар , то эмин шавем . Гуфтанд « ин ҳам савобтар » ва эшонро гуфтанд ки султон омад ва мешинавем ки шуморо Бифрефтаанду миён ҷанг бихоҳед гашт , агар чунинаст , бирӯяд ки агар аз миёни ҷанги равед , бошад ки боздорнду бшмо балое расаду ҳақи нону намак ботил гардад . Ҳамагон гуфтанд ки худовандони моро бикуштаанд ва мо аз биму зарурати наздики шумо омадаем ва то ҷон бихоҳйм зад ва далел онаст ки мехоҳем то моро бар муқаддамаи хеш бар сиблат талиъа бифиристед то дида ояд ки мо чаҳ кунем ва чаҳ асар намоем . Гуфтанд :

و قاصدان و جاسوسان رسیدند که «طغرل از نشابور بسرخس رسید و داود خود آنجا ببود و یبغو از مرو آنجا آمد، و سواری بیست هزار میگویند هستند، و تدبیر بر آن جمله کردند که بجنگ پیش آیند تا خود چه پیدا آید. و جنگ بطلخاب‌ و دیه بازرگانان خواهند کرد. و طغرل و ینالیان‌ میگفتند که ری و جبال و گرگان پیش‌ ماست‌ و مشتی مستأکله‌ و دیلم‌ و کردند آنجا، صواب آنست که رویم و روزگار فراخ‌ کرانه کنیم که در بند روم‌ بی‌خصم است، خراسان و این نواحی یله کنیم‌ با سلطان بدین بزرگی و حشمت که چندین لشکر و رعیّت دارد. داود گفت: «بزرگا غلطا که شمایان را افتاده است! اگر قدم شما از خراسان بجنبد، هیچ جای بر زمین قرار نباشد از قصد این پادشاه و خصمان قوی که وی از هر جانبی بر ما انگیزد . و من جنگ لشکر بعلیاباد دیدم، هر چه خواهی مردم و آلت هست امّا بنه گران است که ایشان را ممکن نگردد آنرا از خویشتن جدا کردن که بی‌وی زندگانی نتوانند کرد و بدان درمانند که خود را نگاه توانند داشت یا بنه را. و ما مجرّدیم‌ و بی‌بنه. و بگتغدی و سباشی را آنچه افتاد از گرانی بنه افتاد. و بنه ما از پس ما به سی فرسنگ‌ است و ساخته‌ایم، مردوار پیش کار رویم‌ تا نگریم ایزد، عزّ ذکره، چه تقدیر کرده است.» همگان این تدبیر را بپسندیدند و برین قرار دادند. و بورتگین‌ بر جنگ بیشتر نیرو میکرد و آنچه گریختگان اینجایی‌اند از آن امیر یوسف و حاجب علی قریب و غازی و اریارق و دیگران. و طغرل و یبغو گفتند: نباید که اینها جایی خللی کنند که مبادا که ایشان را بنامه‌ها فریفته باشند. داود گفت: اینها را پس پشت داشتن صواب نیست، خداوند کشتگانند و بضرورت اینجا آمده‌اند و دیگران که مهترانند چون سلیمان ارسلان جاذب و قدر حاجب و دیگران هر کسی که هست ایشان را پیش باید فرستاد تا چه پیدا آید، اگر غدر دارند، گروهی از ایشان بروند و بخداوند خویش پیوندند و اگر جنگ کنند، بهتر، تا ایمن شویم. گفتند «این هم صواب‌تر» و ایشان را گفتند که سلطان آمد و می‌شنویم که شما را بفریفته‌اند و میان جنگ بخواهید گشت‌، اگر چنین است، بروید که اگر از میان جنگ روید، باشد که بازدارند و بشما بلایی رسد و حقّ نان و نمک باطل گردد. همگان گفتند که خداوندان ما را بکشته‌اند و ما از بیم و ضرورت نزدیک شما آمده‌ایم و تا جان بخواهیم زد و دلیل آنست که میخواهیم تا ما را بر مقدّمه خویش بر سبیل طلیعه‌ بفرستید تا دیده آید که ما چه کنیم و چه اثر نماییم. گفتند:

Ҳеҷ чиз намонад . Ва бўртгинро номзад карданд ва бар муқаддама бирафт бо савории ҳазор бештари султонӣ ки азин лашкаргоҳ рафта буданду бадишон илтиҷо карда ,у сулаймони Арсалони ҷозиб бар асари ваии ҳам бад-ӣни адади мардум .

هیچ چیز نماند . و بورتگین را نامزد کردند و بر مقدّمه برفت با سواری هزار بیشتر سلطانی‌ که ازین لشکرگاه رفته بودند و بدیشان التجا کرده، و سلیمان ارسلان جاذب بر اثر وی هم بدین عدد مردم.

Ҷанг кардан бо салҷӯқиён дар биёбони сарахсу ҳазимати афтодани эшон

جنگ کردن با سلجوقیان در بیابان سرخس و هزیمت افتادن ایشان‌

Чун амири бад-ӣни аҳвол воқиф шуд , корҳо аз лавнии дигар пеш гирифт ва чунон дониста буд ки чун илми вай падед ояд , он ғуломон бҷмлаҳ баргарданд , ва ин ишва дода буданд ва мо бхридаҳ будем . Ва рӯзи чаҳоршанбеи ҳаждаҳами моҳи рамазони наздики чоштгоҳи тлоӣъи мухолифон падед омад савории сесад наздики тлхи об ва мо наздики манзили расида будему буна дар қафо меомад . Амири бдошт ва бар пел буд то хайма мезаданд , талиъаи хасмон дар тохт ва азин ҷониб низ мардум битохту дасти овезии қавӣ буд ,у мардум эшон мерасед ва азин ҷониб низ мардум мерафт . Ва хаймаҳо бзднду амир фурӯд омад бо лашкар , ва хасмон бозгаштанд . Ва эҳтиётӣ тамом карданд бидон шаб дар лашкаргоҳ то халалӣ науфтад . Ва пагоҳи кӯси ФрўкўФтнд ва лашкар барнишаст сохта ва бтъбиаҳ бирафтанд . Чун ду фарсанг рафта омад , лашкарии бузург аз он мухолифон пайдо омаду талиъа ҳар ду ҷониб ҷанг пайвастанд ҷангии сахт ва аз ҳар ду ҷониби мардуми неки бкўшиднд то наздики дияи бозаргон пайдо омад , ва раваду чашма - сор дошту саҳрои регу санги реза бисёр дошт ,у амир бар модаи пел буд дар қалб , баранд то бболои гӯна ӣӣ расед на баси баланд , фармуд ки хаймаи бузург онҷо бизананд то лашкари карони об фурӯд ояду хасмон аз чаҳор ҷониб даромадан гирифтанду ҷангии сахт бпоӣ шуд ва чандон ранҷ расед лашкарро то фурӯд тавонист омаду хаймаҳо бзднд ки андоза набӯд .

چون امیر بدین احوال واقف شد، کارها از لونی دیگر پیش گرفت و چنان دانسته بود که چون علم وی پدید آید، آن غلامان بجمله برگردند، و این عشوه‌ داده بودند و ما بخریده بودیم. و روز چهارشنبه هژدهم ماه رمضان نزدیک چاشتگاه طلائع‌ مخالفان پدید آمد سواری سیصد نزدیک طلخ آب‌ و ما نزدیک منزل رسیده بودیم و بنه در قفا میآمد. امیر بداشت‌ و بر پیل بود تا خیمه میزدند، طلیعه خصمان در تاخت و ازین جانب نیز مردم بتاخت و دست آویزی‌ قوی بود، و مردم ایشان میرسید و ازین جانب نیز مردم میرفت. و خیمه‌ها بزدند و امیر فرود آمد با لشکر، و خصمان بازگشتند. و احتیاطی تمام کردند بدان شب در لشکرگاه تا خللی نیفتد. و پگاه‌ کوس فروکوفتند و لشکر برنشست ساخته‌ و بتعبیه برفتند. چون دو فرسنگ رفته آمد، لشکری بزرگ از آن مخالفان پیدا آمد و طلیعه هر دو جانب جنگ پیوستند جنگی سخت و از هر دو جانب مردم نیک بکوشیدند تا نزدیک دیه بازرگان‌ پیدا آمد، و رود و چشمه- سار داشت و صحرا ریگ و سنگ‌ریزه بسیار داشت، و امیر بر ماده پیل بود در قلب، براند تا ببالا گونه‌یی‌ رسید نه بس بلند، فرمود که خیمه بزرگ آنجا بزنند تا لشکر کران آب فرود آید و خصمان از چهار جانب درآمدن گرفتند و جنگی سخت بپای شد و چندان رنج رسید لشکر را تا فرود توانست آمد و خیمه‌ها بزدند که اندازه نبود.

Ва неки бим буд ки халалӣ бузург афтодӣ аммо аъёну мақдамони лашкари неки бкўшиднд то кор забт шуд , ва бо ин ҳама бисёр уштури брбўднди хасмон ва чанд тан бикуштанд ва хаста карданд . Ва бештари неруии ҷанги гурехтагон мо карданд ки хоста буданд то бтркмонони намоянд ки сӯратӣ ки эшонро бастааст на чунонаст ва эшон ростанд то эмин шаванд , ва шуданд , ки як тан азишон барин ҷониб наомад . Ва ҷосусони мо брўзгори гузаштаи дарин боб бисёр дурӯғ гуфта буданду зари ситада , ва ин рӯз пайдо омад ки ҳамаи зарқ буд .

و نیک بیم بود که خللی بزرگ افتادی‌ امّا اعیان و مقدمان لشکر نیک بکوشیدند تا کار ضبط شد، و با این همه بسیار اشتر بربودند خصمان و چند تن بکشتند و خسته‌ کردند. و بیشتر نیروی جنگ‌ گریختگان ما کردند که خواسته بودند تا بترکمانان نمایند که صورتی که ایشان را بسته است‌ نه چنان است و ایشان راست‌اند تا ایمن شوند، و شدند، که یک تن ازیشان برین جانب نیامد. و جاسوسان ما بروزگار گذشته درین باب بسیار دروغ گفته بودند و زر ستده، و این روز پیدا آمد که همه زرق‌ بود.

Ва чун лашкар бо таъбия фурӯд омад , дар қалби султони фурӯди омада буду майманаи сипоҳ - солор алӣ дошту майсараи ҳоҷиби бузург сбошӣ дошт ва бар соқаи артгин . Ва он хасмон низ бозгаштанду наздик аз мо дар карони марғзорӣ лашкаргоҳ сохтанд ва фурӯд омаданд , чунонкии овози дуҳул ҳар ду лашкар ки мезаданд бикдигр мерасед . Ва бо мо пиёда бисёр буд , канда ҳо карданд гирд бар гирди лашкаргоҳ ва ҳар чаҳ аз эҳтиёти мумкин буд биҷой овараданд дарин рӯз , ки амир , разии аллоҳи анҳу , оятӣ буд дар боб лашкар кашӣдан ,у ончӣ дар ҷаҳди одамӣ буд биҷой меоварад , аммо астораҳ ӯ нмигшту эзад , таъолӣ , чизи дигари хост ва он буд ки хост . Ва дар ҳамаи лашкари мо як уштурро як гом натавонистанд бараду уштур ҳар каси пеши хайма хеш медошт . Ва намози дигари фавҷии қавӣ аз хасмон биёмаданду нмигзоштнди лашкари моро ки оби оўрдндӣ аз он рӯдхона . Амири бадари ҳоҷибу артгинро бо ғуломии панҷсад бФрстод то дамор аз мухолифон бароварданду дандонии қавӣ бадишон намуданд . Ва чун шаб наздик омад бар чаҳор ҷониби талиъаи эҳтиётӣ қавӣ рафт . Ва дигари рӯзи мухолифони анбӯҳ тар даромаданд ва бар се ҷониб ва ҳар чаҳор ҷониб ҷанг пайвастанд . Ва аз он ҷиҳат ки охири моҳи рамазон буд амири бетон хеш баҷанг бар наменишасту ихтиёр чунон кард ки пас аз ид ҷанг кунад то дарин моҳи хӯнӣ рехта наёяд . Ва ҳар рӯзи ҷангӣ сахт мебуд бар чанд ҷониб . Ва бисёр ҷаҳд мебоист кард то уштурон гиёҳ меёфтанду алаф тавонистанд оварад бо ҳазор ва бо ду ҳазор савор ки мухолифони чап ва рост метохтанд ва ҳар чаҳ мумкин буд аз ҷилдӣ мекарданд . Ва аз ҷиҳати алафи кор танг шуд . Ва амири сахти андеша манд мебуду бчнди дафъат хилватҳо кард бо вазиру аъён ва гуфт « ман надонистам ки кори ин қавми бад-ӣн манзалатаст , ва ишва доданд марои бҳдиси эшон ва рост нагуфтанд , чунонкии воҷиб будӣ то бобтдои тадбири ин кор карда омадӣ . Ва пас аз иди ҷанги масоф бибояд кард ва пас аз он шуғли эшонро аз лавнии дигари пеш бояд гирифт . »у бдошти ин кор ва ин ҷанг қоим шуд боқии моҳи рамазон .

و چون لشکر با تعبیه فرود آمد، در قلب‌ سلطان فرود آمده بود و میمنه‌ سپاه- سالار علی داشت و میسره‌ حاجب بزرگ سباشی داشت و بر ساقه‌ ارتگین‌ . و آن خصمان نیز بازگشتند و نزدیک از ما در کران مرغزاری لشکرگاه ساختند و فرود آمدند، چنانکه آواز دهل‌ هر دو لشکر که میزدند بیکدیگر میرسید. و با ما پیاده بسیار بود، کنده‌ها کردند گرد بر گرد لشکرگاه و هر چه از احتیاط ممکن بود بجای آوردند درین روز، که امیر، رضی اللّه عنه، آیتی بود در باب لشکر کشیدن، و آنچه در جهد آدمی‌ بود بجای میآورد، اما استاره‌ او نمیگشت و ایزد، تعالی، چیز دیگر خواست و آن بود که خواست‌ . و در همه لشکر ما یک اشتر را یک گام نتوانستند برد و اشتر هر کس پیش خیمه خویش میداشت‌ . و نماز دیگر فوجی قوی از خصمان بیامدند و نمیگذاشتند لشکر ما را که آب آوردندی از آن رودخانه. امیر بدر حاجب و ارتگین را با غلامی پانصد بفرستاد تا دمار از مخالفان برآوردند و دندانی قوی بدیشان نمودند . و چون شب نزدیک آمد بر چهار جانب طلیعه احتیاطی‌ قوی رفت. و دیگر روز مخالفان انبوه‌تر درآمدند و بر سه جانب و هر چهار جانب جنگ پیوستند. و از آن جهت که آخر ماه رمضان بود امیر بتن خویش بجنگ بر نمی‌نشست و اختیار چنان کرد که پس از عید جنگ کند تا درین ماه خونی ریخته نیاید. و هر روز جنگی سخت میبود بر چند جانب. و بسیار جهد می‌بایست کرد تا اشتران گیاه می‌یافتند و علف توانستند آورد با هزار و با دو هزار سوار که مخالفان چپ و راست می‌تاختند و هر چه ممکن بود از جلدی میکردند. و از جهت علف کار تنگ‌ شد. و امیر سخت اندیشه‌مند میبود و بچند دفعت خلوتها کرد با وزیر و اعیان و گفت «من ندانستم که کار این قوم بدین منزلت است، و عشوه‌ دادند مرا بحدیث ایشان و راست نگفتند، چنانکه واجب بودی تا بابتدا تدبیر این کار کرده آمدی. و پس از عید جنگ مصاف‌ بباید کرد و پس از آن شغل ایشان را از لونی دیگر پیش باید گرفت.» و بداشت این کار و این جنگ قائم شد باقی ماه رمضان.