Санаи аснӣ ва сулсину арбъмоӣаҳ
سنه اثنی و ثلثین و اربعمائه
Рӯзи одинаи ғарраи ин моҳ буду сари сол , амири пас аз бор хилватӣ кард бо вазиру кўтўолу бӯи саҳли ҳмдўӣу оризу бӯи алФтҳи розӣу бадари ҳоҷиби бузургу артгини солори нав .
روز آدینه غرّه این ماه بود و سر سال، امیر پس از بار خلوتی کرد با وزیر و کوتوال و بو سهل حمدوی و عارض و بو الفتح رازی و بدر حاجب بزرگ و ارتگین سالار نو .
Ва пардаи дор хос бирафту хдоўндзодаҳи амири мўдўдро бозхонд . Ва ҷаридаи девон арз бозхостанд ва биовараданд . Ва фаррош биёмад ва маро гуфт : коғаз ва дуот бибояд оварад .
و پردهدار خاص برفت و خداوندزاده امیر مودود را بازخواند . و جریده دیوان عرض بازخواستند و بیاوردند. و فرّاش بیامد و مرا گفت: کاغذ و دوات بباید آورد.
Бирафтам . Бинишонад - ва то бӯи саҳли рафта буд , маро менишонданд дар маҷлиси мазолим ва бичишам дигар менагирист - пас оризро мисол доду номи мақдамон май барад ӯ ,у амир маро гуфт то ду фавҷ май нбштми яке ҷое ва яке дигари ҷой то ҳашами бештар мустағриқ шуд ки бар ҷониб ҳибон бошанд . Ва чун азин фориғи шудеми дабири саройро бихонад ва биёмад бо ҷаридаи ғуломон , вай номзад мекард ва ман май нбштм ки ҳар ғуломӣ ки он хиёратар буд набишта омад ҳибонро ва он ғуломони хоссатару некӯ рӯйтар хешро бозгрФт . Чун азин ҳам фориғи шудем , рӯй бўзир кард ва гуфт « олтўнтошро чунин ҳоле пеш омад ва бо саворӣ чанд хештанро бблх афганд , ва он лашкар ки бо вай буданд , ҳар чанд зада шуданд ва ончӣ доштанд ббод додаанд . Ночори бҳзрти бозоинд то кори эшон сохта ояд . Фарзанди мўдўдро номзад хоҳем кард то ба ҳибон раваду онҷо мақом кунад бо ин лашкарҳо ки набишта омад ,у ҳоҷиби бадар бо вай равад вортгину ғуломон ,у туро ки Аҳмадии пеши кор бояд истод ва ӯро кадхудоӣ буд то он лашкарҳо аз Балхи наздик шумо оянд ва арз кунанду моли эшон нойиб ориз бидиҳад . Ва мо лашкарҳои дигарро кори мисозим ва бар асари шумо миФрстим . Онгоҳи шумо бар муқаддама мо бирӯяд ва мо бар асари шумо сохта биёем ва ин корро пеш гирифта ояд бҷдтр то ончии эзад , ъзи зикра , тақдир карда аст мебошад . Бозгардед ва корҳои хеш бисозед ки ончӣ бибояд фармуд мо шуморо миФрмоиими он муддат ки шуморо ӣнҷо мақом бошад ва он [ . . . ] рӯз хоҳад буд . » гуфтанд фармон бардорем . Ва бозгаштанд .
برفتم. بنشاند- و تا بو سهل رفته بود، مرا مینشاندند در مجلس مظالم و بچشم دیگر مینگریست- پس عارض را مثال داد و نام مقدّمان میبرد او، و امیر مرا گفت تا دو فوج مینبشتم یکی جایی و یکی دیگر جای تا حشم بیشتر مستغرق شد که بر جانب هیبان باشند. و چون ازین فارغ شدیم دبیر سرای را بخواند و بیامد با جریده غلامان، وی نامزد میکرد و من مینبشتم که هر غلامی که آن خیارهتر بود نبشته آمد هیبان را و آن غلامان خاصّهتر و نیکو رویتر خویش را بازگرفت . چون ازین هم فارغ شدیم، روی بوزیر کرد و گفت «آلتونتاش را چنین حالی پیش آمد و با سواری چند خویشتن را ببلخ افگند، و آن لشکر که با وی بودند، هر چند زده شدند و آنچه داشتند بباد دادهاند. ناچار بحضرت بازآیند تا کار ایشان ساخته آید. فرزند مودود را نامزد خواهیم کرد تا به هیبان رود و آنجا مقام کند با این لشکرها که نبشته آمد، و حاجب بدر با وی رود وارتگین و غلامان، و ترا که احمدی پیش کار باید ایستاد و او را کدخدای بود تا آن لشکرها از بلخ نزدیک شما آیند و عرض کنند و مال ایشان نایب عارض بدهد. و ما لشکرهای دیگر را کار میسازیم و بر اثر شما میفرستیم. آنگاه شما بر مقدّمه ما بروید و ما بر اثر شما ساخته بیاییم و این کار را پیش گرفته آید بجدّتر تا آنچه ایزد، عزّ ذکره، تقدیر کرده است میباشد . بازگردید و کارهای خویش بسازید که آنچه بباید فرمود ما شما را میفرماییم آن مدّت که شما را اینجا مقام باشد و آن [...] روز خواهد بود.» گفتند فرمان برداریم. و بازگشتند.
Хоҷа бдиўон рафт ва холӣ кард ва маро бихонад ва гуфт « бози ин чаҳ ҳоласт ки пеш гирифт ? » гуфтам : натавонам донист чигунагии ҳолу тадбирӣ ки дар дил дорад , аммо ин миқдор донам ки то аз амирки нома расидааст бҳодсаҳи олтўнтоши ҳоли ин худованди ҳамаи дигар шудаасту навмидии сӯй ӯ роҳ ёфта . Гуфт : чун ҳоли барин ҷумлааст , рӯй надорад ки гӯям рӯм ё нарӯм , пайғоми ман бибояд дод . Гуфтам : фармон бурдорам . Гуфт :
خواجه بدیوان رفت و خالی کرد و مرا بخواند و گفت «باز این چه حال است که پیش گرفت؟» گفتم: نتوانم دانست چگونگی حال و تدبیری که در دل دارد، امّا این مقدار دانم که تا از امیرک نامه رسیده است بحادثه آلتونتاش حال این خداوند همه دیگر شده است و نومیدی سوی او راه یافته. گفت: چون حال برین جمله است، روی ندارد که گویم روم یا نروم، پیغام من بباید داد. گفتم: فرمان بردارم. گفت:
Бигӯӣ ки Аҳмад мегуяд ки « худованди бандаро мисол дод ки бо хдоўндзодаҳ ба ҳибон бояд рафт бо аъёну мақдамон , ва лашкарҳои дигари бмои пайвандад . Ва инро насахт дуруст инаст ки бандаи бидонад ки вайро чаҳ мебояд кард . Агар рой олӣ бинад то бандаи мўозътии бинависаду ончӣ дрхўостнӣ аст дархоҳад ки ин сафар нозуктараст бҳкми онкии хдоўндзодаҳ ва ин аъён бар муқаддама хоҳанд буд ва май намояд ки худованди бсъодт бар асари мо ҳаракат хоҳад карду фармон ӯро бошаду бандагон фармон бурдоранд . Ва баҳри хизмат ки фармӯда ояд то ҷон доранд , боистанд , аммо шарт нест ки азин банда ки вазир худовандаст ончӣ дар диласт пӯшида доранд , ки бандаи шикаста дил шавад . Ва агар рой худованд бинад , бо банда бигушоед ки ғараз чист то бар ҳасби он ки башнавад кор бояд сохт то банда бар ҳукми мавозиъа кор мекунаду хдоўндзодаҳу мақдамони лашкар бар ҳукм фармон мераванд ва халалӣ науфтад , ва бошад ки бандагонро фурмоне расад ва ё сӯии Балху Тухористон бояд рафт бтъҷилтару бҳичи ҳоли он вақти банома рост наёяд . Ва низ хдоўндзодаҳро шуғлии бузург фармӯдаасту хлиФтии худованду солории лашкар имрӯз хоҳад ёфт , воҷиб чунон кунад ки олати вай аз ғуломон ва аз ҳар чизеи зиёдат аз он дигарон бошад . Ва вайро ночораи кадхудое бояд ки шуғлҳои хоссаи вайро андеша дорад , ва ин сухан фаризааст , то бандаи вайро ҳидоят кунад дар масолеҳи хдоўндзодаҳ . »
بگوی که احمد میگوید که «خداوند بنده را مثال داد که با خداوندزاده به هیبان باید رفت با اعیان و مقدّمان، و لشکرهای دیگر بما پیوندد. و این را نسخت درست اینست که بنده بداند که وی را چه میباید کرد. اگر رای عالی بیند تا بنده مواضعتی بنویسد و آنچه درخواستنی است درخواهد که این سفر نازکتر است بحکم آنکه خداوندزاده و این اعیان بر مقدّمه خواهند بود و مینماید که خداوند بسعادت بر اثر ما حرکت خواهد کرد و فرمان او را باشد و بندگان فرمان بردارند. و بهر خدمت که فرموده آید تا جان دارند، بایستند، اما شرط نیست که ازین بنده که وزیر خداوند است آنچه در دل است پوشیده دارند، که بنده شکسته دل شود. و اگر رای خداوند بیند، با بنده بگشاید که غرض چیست تا بر حسب آن که بشنود کار باید ساخت تا بنده بر حکم مواضعه کار میکند و خداوندزاده و مقدّمان لشکر بر حکم فرمان میروند و خللی نیفتد، و باشد که بندگان را فرمانی رسد و یا سوی بلخ و تخارستان باید رفت بتعجیلتر و بهیچ حال آن وقت بنامه راست نیاید . و نیز خداوندزاده را شغلی بزرگ فرموده است و خلیفتی خداوند و سالاری لشکر امروز خواهد یافت، واجب چنان کند که آلت وی از غلامان و از هر چیزی زیادت از آن دیگران باشد. و وی را ناچاره کدخدایی باید که شغلهای خاصّه وی را اندیشه دارد، و این سخن فریضه است، تا بنده وی را هدایت کند در مصالح خداوندزاده.»
Ман бирафтам ва ин пайғом бидодам . Амири нек замонӣ андешед , пас гуфт : бираву хоҷаро бихон . Бирафтаму вайро бхўондм , вазир биёмад , оғоҷии вайро барад ,у амир дар сроичаҳи боло буд ки вай дар рафт - ва он се дар дошт -у сахт дайр бимонад бар вай . Пас оғоҷӣ биёмад ва маро бихонад ва бо дуоту коғаз пеш рафтам , амир маро гуфт « бахонаи хоҷаи рӯ ва бо вай холӣ биншин то ончӣ гуфтааму фармӯда , ӯ бигӯед ва мавозиъа нависад , намози дигар бо хештан биор то ҷавобҳо набишта ояд . Ончӣ кунед ва аз ваии шинавии пӯшида бояд дошт . » гуфтам : чунин кунам . Ва бозгаштам . Ва рафтам бо вазири бахонаи вай ва чизе бихӯрадем ва биёсудем , ва пас холӣ кард ва маро бихонад бинишастам . Гуфт бидон ва огоҳ бош ки амири сахт бтрсидаҳаст азин хасмон ва ҳар чанд бисёр тҷлдҳо додам суд надошт ,у магар қзоӣӣаст ба ваии расида ки мо пас он нмитўоним шуд . Ва чунон сӯрат бастааст ӯро ки чун олтўнтошро ин ҳол афтод Довӯди ночори сӯй ғазнӣн ояд . Ва бисёр бигуфтам ки ин ҳаргиз набошад ки аз Балхи фориғ ношудаи қасд ҷое дигар кунанд хоссаи ғазнӣн , албата суд надошт ва гуфт « ончӣ ман донам шумо ндонед , бибояд сохту базӯдии сӯии Перуон ва ҳибон рафт . » чунонкӣ бар вай кор дидам , чандонаст ки ман онҷои расидам , ваии сӯй Ҳиндӯстон хоҳад рафт . Ва аз ман пӯшида кард ва мегуяд ки « бғзнини хоҳем буд як чанде , онгоҳ бар асар шумо биёмад » ва донам ки наёяд . Ва маҳол буд астқсои зиёдат кардан . Ва фармӯдааст то мавозиъат набишта ояд то бар вай арза кунӣу ҷавоби набишта ва тўқиъ карда бозрасоне . Ва кадхудоеи хдоўндзодаҳ қарор гирифт бар домоди абӯи алФтҳи масъӯд ки шоиста тараст . Гуфтам : ихтиёрии сахт некӯ карду ани шоءи аллоҳ ки ин кори ваии бслоҳи орад . Гуфт « тарсонами ман азин ҳолҳо » ,у мавозиъаи бхти хеш нбштн гирифту замонӣ рӯзгор гирифт то набишта омад - ва ин худованди хоҷаи чизе буд дарин абвобу ончӣ ӯ нбштӣ чанд марди ннбштӣ , ки кофитар ва дабиртар абноءи аср буд - дар маънии онкии хдоўндзодаҳро хизмат бар кадоми андоза бояд карду ваии ҳурмати банда бар чаҳ ҷумла бояд ки нигоҳ дорад , ва дар маънии ғуломони сароеу солори эшон фаслии тамом , ва дар маънии ҳоҷиби бузургу дигари мақдамони лашкари фаслӣ , ва дар боб рафтану фурӯд омадану тнсми ахбори хасмони фаслӣ , ва дар боби бистгонии лашкару исботу исқоти ноӣби девони арзи фаслӣ ва дар боби моли хазонау ҷомае ки бо эшон хоҳад буду уммоли зиёдати мол агар дахл набошад ва харҷҳои лои бадии фаслӣ .
من برفتم و این پیغام بدادم. امیر نیک زمانی اندیشید، پس گفت: برو و خواجه را بخوان. برفتم و وی را بخواندم، وزیر بیامد، آغاجی وی را برد، و امیر در سرایچه بالا بود که وی در رفت- و آن سه در داشت- و سخت دیر بماند بر وی. پس آغاجی بیامد و مرا بخواند و با دوات و کاغذ پیش رفتم، امیر مرا گفت «بخانه خواجه رو و با وی خالی بنشین تا آنچه گفتهام و فرموده، او بگوید و مواضعه نویسد، نماز دیگر با خویشتن بیار تا جوابها نبشته آید. آنچه کنید و از وی شنوی پوشیده باید داشت.» گفتم: چنین کنم. و بازگشتم. و رفتم با وزیر بخانه وی و چیزی بخوردیم و بیاسودیم، و پس خالی کرد و مرا بخواند بنشستم. گفت بدان و آگاه باش که امیر سخت بترسیده است ازین خصمان و هر چند بسیار تجلّدها دادم سود نداشت، و مگر قضائی است به وی رسیده که ما پس آن نمیتوانیم شد . و چنان صورت بسته است او را که چون آلتونتاش را این حال افتاد داود ناچار سوی غزنین آید. و بسیار بگفتم که این هرگز نباشد که از بلخ فارغ ناشده قصد جایی دیگر کنند خاصّه غزنین، البتّه سود نداشت و گفت «آنچه من دانم شما ندانید، بباید ساخت و بزودی سوی پروان و هیبان رفت.» چنانکه بر وی کار دیدم، چندان است که من آنجا رسیدم، وی سوی هندوستان خواهد رفت. و از من پوشیده کرد و میگوید که «بغزنین خواهیم بود یک چندی، آنگاه بر اثر شما بیامد » و دانم که نیاید. و محال بود استقصا زیادت کردن. و فرموده است تا مواضعت نبشته آید تا بر وی عرضه کنی و جواب نبشته و توقیع کرده بازرسانی. و کدخدایی خداوندزاده قرار گرفت بر داماد ابو الفتح مسعود که شایستهتر است. گفتم: اختیاری سخت نیکو کرد و ان شاء اللّه که این کار وی بصلاح آرد. گفت «ترسانم من ازین حالها»، و مواضعه بخطّ خویش نبشتن گرفت و زمانی روزگار گرفت تا نبشته آمد- و این خداوند خواجه چیزی بود درین ابواب و آنچه او نبشتی چند مرد ننبشتی، که کافیتر و دبیرتر ابناء عصر بود - در معنی آنکه خداوندزاده را خدمت بر کدام اندازه باید کرد و وی حرمت بنده بر چه جمله باید که نگاه دارد، و در معنی غلامان سرایی و سالار ایشان فصلی تمام، و در معنی حاجب بزرگ و دیگر مقدّمان لشکر فصلی، و در باب رفتن و فرود آمدن و تنسّم اخبار خصمان فصلی، و در باب بیستگانی لشکر و اثبات و اسقاط نائب دیوان عرض فصلی و در باب مال خزانه و جامهای که با ایشان خواهد بود و عمال زیادت مال اگر دخل نباشد و خرجهای لا بدّی فصلی.
Мавозиъаи бстдму бадаргоҳи барадаму амирро бзбони ходим огоҳ кардам ки мавозиъа оварадам . Маро пеш хонд ва мисол дод ки касеро бор набояд дод ,у мавозиъаи бастад ва таъаммул кард . Пас гуфт : ҷавобҳои инҳо бар чаҳ ҷумлаи хоҳии набшат ? ки шак нест ки турои маълум тар бошад ки бӯи насри машкон дар чунин абвоб чаҳ нбштӣ . Гуфтам : маълумаст бандаро , агар рой олӣ бинад , ҷавоби мавозиъа банда нависад ва [ худованд ] бхти олӣ тўқиъ кунад .
مواضعه بستدم و بدرگاه بردم و امیر را بزبان خادم آگاه کردم که مواضعه آوردم. مرا پیش خواند و مثال داد که کسی را بار نباید داد، و مواضعه بستد و تأمّل کرد. پس گفت: جوابهای اینها بر چه جمله خواهی نبشت؟ که شک نیست که ترا معلومتر باشد که بو نصر مشکان در چنین ابواب چه نبشتی. گفتم: معلوم است بنده را، اگر رای عالی بیند، جواب مواضعه بنده نویسد و [خداوند] بخطّ عالی توقیع کند.
Гуфт : биншин ва ҳам ӣнҷо насахт кун . Мавозиъаи бстдм ва бинишастаму фусӯлро ҷавоби нбштму бхўондм . Амирро хуш омад , ва чанд нукта тағйир фармуд , рост кардам бар он ҷумла ки бар лафз вай рафт , ва пас бар он қарор гирифт . Вазири фусӯли мавозиъаи нбштму амир тўқиъ карду зери он бхти хеши бнбшт ки : хоҷаи фозил , адоами аллоҳи таъӣда , барин ҷавобҳо ки бФрмони мо ба нбштнду бтўқиъи мؤкди гашт , эътимод кунаду кифояту мносҳти хеш дар ҳар бобӣ аз ин абвоб бинмоед то мустуҷиби аҳмод ва эътимод гардад . Ани шоءи аллоҳ .
گفت: بنشین و هم اینجا نسخت کن . مواضعه بستدم و بنشستم و فصول را جواب نبشتم و بخواندم. امیر را خوش آمد، و چند نکته تغییر فرمود، راست کردم بر آن جمله که بر لفظ وی رفت، و پس بر آن قرار گرفت . وزیر فصول مواضعه نبشتم و امیر توقیع کرد و زیر آن بخطّ خویش بنبشت که: خواجه فاضل، ادام اللّه تأییده، برین جوابها که بفرمان ما بهنبشتند و بتوقیع مؤکّد گشت، اعتماد کند و کفایت و مناصحت خویش در هر بابی از این ابواب بنماید تا مستوجب احماد و اعتماد گردد. ان شاء اللّه.
Ва мавозиъа бмн дод ва гуфт бо ваии мъмоӣии нуҳум то ҳар чаҳ муҳим тар бошад аз ҳар ду ҷониб бидон муаммо набишта ояд . Бигӯӣ то масъӯди рхўзиро имшаб бихонад ва аз мо дил гарм кунад ва умедҳо диҳаду фардо ӯро бадаргоҳи орад бо хештан то моро бибинаду шуғли кадхудоеи фарзанди бадв мФўз кунем ва бо халъат бозгардад . Гуфтам чунин кунам .
و مواضعه بمن داد و گفت با وی معمّائی نهم تا هر چه مهمتر باشد از هر دو جانب بدان معمّا نبشته آید. بگوی تا مسعود رخوذی را امشب بخواند و از ما دل گرم کند و امیدها دهد و فردا او را بدرگاه آرد با خویشتن تا ما را ببیند و شغل کدخدایی فرزند بدو مفوّض کنیم و با خلعت بازگردد. گفتم چنین کنم.
Наздик вазир рафтаму мавозиъаи вайро додаму пайғоми гзордм , сахт шод шуд ва гуфт :
نزدیک وزیر رفتم و مواضعه وی را دادم و پیغام گزاردم، سخت شاد شد و گفت:
Ранҷ дидӣ ки имрӯз дар шуғли ман саъй кардӣ . Гуфтам : бандаам , кошкӣ кории бмн рост шавадӣ . Ва оғоз кардам ки биравам . Гуфт : биншин , ин ҳадиси муаммо фаромӯш кардӣ . Гуфтам :
رنج دیدی که امروز در شغل من سعی کردی. گفتم: بندهام، کاشکی کاری بمن راست شودی . و آغاز کردم که بروم. گفت: بنشین، این حدیث معمّا فراموش کردی. گفتم:
Накардам фаромӯш ,у хостам ки фардои пеш гирифта ояд , ки худовандро малол гирифта бошад .
نکردم فراموش، و خواستم که فردا پیش گرفته آید، که خداوند را ملال گرفته باشد.
Гуфт : турои чизеи биомузам : нигар то кори имрӯзи бФрдои ниФгнӣ ки ҳар рӯзӣ ки меояд кор хеш меорад , ва гуфтаанд ки « на фардо шояд марди фардои кор . » гуфтам дидору маҷлиси худованди ҳама Фоӣдаҳаст . Қалами бардошт ва бо мо муаммоеи ниҳоди ғариб ,у китобӣ аз раҳл барграфту онро бар пушти он набшат ва насахтӣ бхти худ бмн дод . Ва бтркии ғуломиро суханӣ гуфт , кӣса ӣӣ симу зар ва ҷома овараду пеши ман ниҳод . Замин бӯса додам ва гуфтам :
گفت: ترا چیزی بیاموزم: نگر تا کار امروز بفردا نیفگنی که هر روزی که میآید کار خویش میآرد، و گفتهاند که «نه فردا شاید مرد فردا کار. » گفتم دیدار و مجلس خداوند همه فائده است. قلم برداشت و با ما معمّایی نهاد غریب، و کتابی از رحل برگرفت و آنرا بر پشت آن نبشت و نسختی بخطّ خود بمن داد. و بترکی غلامی را سخنی گفت، کیسهیی سیم و زر و جامه آورد و پیش من نهاد. زمین بوسه دادم و گفتم:
Худованди бандаро азин афв кунад . Гуфт ки ман дабирӣ кардаам , маҳоласт дабиронро ройгони шуғл фармудан . Гуфтам : фармони худованди рост . Ва бозгаштам ,у симу ҷомаи бкс ман доданд панҷ ҳазор дирам ва панҷ пораи ҷома буд . Ва дигари рӯзи хоҷаи масъӯдро бо хештан оварад , бурноеи мҳтрзодаҳу бихараду некӯ рӯйу зебо , аммо рӯзгори нодидау гарму сарди ночшидаҳ , ки бурноёнро ночораи гӯшмоли замонау ҳаводис бибояд .
خداوند بنده را ازین عفو کند. گفت که من دبیری کردهام، محال است دبیران را رایگان شغل فرمودن. گفتم: فرمان خداوند راست. و بازگشتم، و سیم و جامه بکس من دادند پنج هزار درم و پنج پاره جامه بود. و دیگر روز خواجه مسعود را با خویشتن آورد، برنایی مهترزاده و بخرد و نیکو روی و زیبا، امّا روزگار نادیده و گرم و سرد ناچشیده، که برنایان را ناچاره گوشمال زمانه و حوادث بباید.