Ва он муштамиласт бар ҳашт фасл

و آن مشتمل است بر هشت فصل

Тбркои бқўлаҳи таъолӣ « смониаҳи азўоҷ »

تبرکا بقوله تعالی «ثمانیه ازواج»

Фасли аввал

فصل اول

Дар баёни сулӯки мулӯк ва аз боби фармон

در بیان سلوک ملوک و از باب فرمان

Қоли аллоҳи таъолӣ « ё Довӯди анои ҷълноки Халифаи фии аларзи Фоҳкм . . . » олойау қол алнабӣ слии аллоҳи алайҳи вслм « алслтони зилли аллоҳи фии аларзи иأўии илайҳи кули мазлӯм » .

قال‌الله تعالی «یا داود انا جعلناک خلیفه فی‌الارض فاحکم...» آلایه و قال النبی صلی‌الله علیه وسلم «السلطان ظل‌الله فی‌الارض یأوی الیه کل مظلوم».

Бдонки салтанати хилофату ниёбати ҳақ таъолӣаст дар замину хоҷаи алайҳи ассаломи султонро соя худо хонд ва ин ҳам бмънӣ хилофатаст зирок дар олами сӯрат чун шахсе бар бом бошаду соя ӯ бар замин уфтад он соя ӯ хлиФти зот ӯ бошад дар замин ва он сояро бидон шахс боз хонанд гӯйанд соя фалонаст .

بدانک سلطنت خلافت و نیابت حق تعالی است در زمین و خواجه علیه‌السلام سلطان را سایه خدا خواند و این هم بمعنی خلافت است زیراک در عالم صورت چون شخصی بر بام باشد و سایه او بر زمین افتد آن سایه او خلیفت ذات او باشد در زمین و آن سایه را بدان شخص باز خوانند گویند سایه فلان است.

Ва чун ҳақи таъолӣ дар ҳамон ки мурғӣаст сиррӣ аз асрори лутфи хеши вадиат ниҳод бингар чаҳ асар зоҳир шуд ва чаҳ хосият падед омад то агар соя эй бар сар шахсе меуфтад он шахси иззати салтанату давлат мамлакат меёбад . Чун худованди таъолӣ аз камоли ъотФти бандаеро баргузинаду бъноити зилли аллоҳӣ махсӯс гирданду бсъодти пазирои акси зоти васфоти худовандӣ мстсъд кунад бибин то чаҳ иқболу давлату ъзу каромат дарон зоти мушаррафу гавҳари макрам таъбия созад . Комитеи хосиятӣ дарон зоти шарифу гавҳари латиф он бошад ки ҳар аҳлу ноаҳлро ки баназари аноят млҳўз гирданд мқбли вмқбўли ҳама ҷаҳон гардаду баҳри онки баназар қаҳр нигарад мудаббиру мардӯди ҷумла ҷаҳон гардад .

و چون حق تعالی در همان که مرغی است سری از اسرار لطف خویش ودیعت نهاد بنگر چه اثر ظاهر شد و چه خاصیت پدید آمد تا اگر سایه همای بر سر شخصی میافتد آن شخص عزت سلطنت و دولت مملکت مییابد. چون خداوند تعالی از کمال عاطفت بنده‌ای را برگزیند و بعنایت ظل‌اللهی مخصوص گرداند و بسعادت پذیرایی عکس ذات وصفات خداوندی مستسعد کند ببین تا چه اقبال و دولت و عز و کرامت دران ذات مشرف و گوهر مکرم تعبیه سازد. کمیته خاصیتی دران ذات شریف و گوهر لطیف آن باشد که هر اهل و نااهل را که بنظر عنایت ملحوظ گرداند مقبل ومقبول همه جهان گردد و بهر آنک بنظر قهر نگرد مدبر و مردود جمله جهان گردد.

Яке азмлўки мутақаддимро миоўрнд ки гуфт « нҳн алзмон ман рФънои артФғ ва ман взъноаҳи атзъ » ин сухан маънавӣаст аммо назар комил набӯд то худро беҳтар бишнохтӣ онк гуфт « нҳн алзмон » гуфтӣ « нҳни хлФоءи арраҳмон » .

یکی ازملوک متقدم را میآورند که گفت «نحن الزمان من رفعنا ارتفغ و من وضعناه اتضع» این سخن معنوی است اما نظر کامل نبود تا خود را بهتر بشناختی آنک گفت «نحن الزمان» گفتی «نحن خلفاء الرحمن».

Аммо мулӯки ду тайифаанд : мулӯки дунёу мулӯки дайн .

اما ملوک دو طایفه‌اند: ملوک دنیا و ملوک دین.

Онҳо ки мулӯк дунёандишон сӯрати сифоти лутфу қаҳр худовандӣанд валикин дар сӯрат хеш банданд аз шинохти сифот хеш маҳрӯманд сифоти лутфу қаҳри худовандии бадишон ашкоро мешавад аммо баришон ошкорои нмишўд . Ҳамчун моҳрӯе ки аз ҷамоли хеши бихбр буду бархӯрдорӣ аз ҷамол ӯ дигарон буд .

آنها که ملوک دنیا اندیشان صورت صفات لطف و قهر خداوندی‌اند ولیکن در صورت خویش بندند از شناخت صفات خویش محرومند صفات لطف و قهر خداوندی بدیشان اشکارا میشود اما بریشان آشکارا نمیشود. همچون ماهرویی که از جمال خویش بیخبر بود و برخورداری از جمال او دیگران بود.

Ва онҳо ки мулӯк дайнандишон мазҳару мазҳари сифоти лутфу қаҳр худовандӣанд тилисми аъзами сӯратро аз калиди шариъати бадаст тариқат багушӯдаанду хзоину дФоини аҳволу сифотро ки мхзўну макнуни бунёди ниҳоди эшон буд бичишам ҳақиқат мутолиа кардаанду басари ганҷ « ман урф нафса Фқди урфи раба » расида ва бар тахти мамлакати абадӣу сарири салтанати сармадӣ «у азои раъйати сами раъйати нъимоу маликои кбиро » бмолкит нишаста ки « ани ллаҳи млўкои таҳти атмор » . Шодравони ҳиммати эшон аз сафар « ғдўҳои шаҳри врўоҳҳои шаҳр » нанг дорад ки дар як нафаси гирди мамолики ду олами брмёид .

و آنها که ملوک دین‌اندیشان مظهر و مظهر صفات لطف و قهر خداوندی‌اند طلسم اعظم صورت را از کلید شریعت بدست طریقت بگشوده‌اند و خزاین و دفاین احوال و صفات را که مخزون و مکنون بنیاد نهاد ایشان بود بچشم حقیقت مطالعه کرده‌اند و بسر گنج «من عرف نفسه فقد عرف ربه» رسیده و بر تخت مملکت ابدی و سریر سلطنت سرمدی «و اذا رأیت ثم رأیت نعیما و ملکا کبیرا» بمالکیت نشسته که «ان لله ملوکا تحت اطمار». شادروان همت ایشان از سفر «غدوها شهر ورواحها شهر» ننگ دارد که در یک نفس گرد ممالک دو عالم برمیاید.

Валикини саодати азмӣу давлати кубро даронаст ки соҳиби ҳимматиро салтанати мамлакати дайну дунё каромат кунанд ки бхлоФт «у ани лнои ллохраҳу алаввалӣ » мутасарриф ҳар ду мамлакат гардад чунонк Довӯдро алайҳи исломи ин мартаба арзонӣ доштанд ки ё Довӯди анои ҷълноки Халифаи фии аларз » ило . . . « ани сиблати аллоҳ » . Ҳазрати ҷлти дарин як ояти даҳ ҳукм собит кардаасту мулӯкро танбеҳ карда дар русуми ҷҳондорӣу ҳукӯмати гузорӣу одоби салтанату ойини муъаддилат .

ولیکن سعادت عظمی و دولت‌ کبری دران است که صاحب همتی را سلطنت مملکت دین و دنیا کرامت کنند که بخلافت «و ان لنا للاخره و الاولی» متصرف هر دو مملکت گردد چنانک داود را علیه‌اسلام این مرتبه ارزانی داشتند که یا داود انا جعلناک خلیفه فی الارض» الی... «عن سبیل‌الله» . حضرت جلت درین یک آیت ده حکم ثابت کرده است و ملوک را تنبیه کرده در رسوم جهانداری و حکومت گزاری و آداب سلطنت و آیین معدلت.

Аввал фармуд « анои ҷълноки Халифа » мо туро хлиФт гардонидем . Ишоратаст бдончи подшоҳ бояд ки подшоҳии хеши атои ҳақи шиносаду мамлакати бахшида ӯ донад ки « тӯтии алмалики ман тшоء » .

اول فرمود «انا جعلناک خلیفه» ما ترا خلیفت گردانیدیم. اشارت است بدانچ پادشاه باید که پادشاهی خویش عطای حق شناسد و مملکت بخشیده او داند که «توتی الملک من تشاء».

Дувуми онки антбоҳӣ буд подшоҳро азин ишорат ки мо малики бтўи додем . Донад ки аз касе дигари бастад ки бадв дод азу ҳам бастанд рӯзӣ ва бадӣгарӣ диҳад ки «у тнзъи алмалики ммни тшоء » . Дарон кӯшад ки бавоситаи ин малики ориятии фонии малики ҳақиқии боқӣ бадаст оварад ва худро аз зикри ҷамилу савоби ҷазил маҳрӯм нигараданд .

دوم آنک انتباهی بود پادشاه را ازین اشارت که ما ملک بتو دادیم. داند که از کسی دیگر بستد که بدو داد ازو هم بستاند روزی و بدیگری دهد که «و تنزع الملک ممن تشاء». دران کوشد که بواسطه این ملک عاریتی فانی ملک حقیقی باقی بدست آورد و خود را از ذکر جمیل و ثواب جزیل محروم نگرداند.

Сими онки бидонад ки подшоҳӣ хилофат худост .

سیم آنک بداند که پادشاهی خلافت خداست.

Чаҳорум фармуд « Фоҳкми байни анноси болҳқ » ишоратаст бдончи подшоҳ бояд ки ҳукӯмати гузории миёни раоёи бнФс худ кунад ва то тавонад аҳкоми раияти бадӣгарони бознгзорд ки наввоби ҳазрату умарои давлатро он шафқати роФту раҳмат бар раоё ки подшоҳро бодаш натавон буд . Зеро ки он раҳмату шафқат ки панҷ касро бар панҷ қавм бошад ғайри эшонро набошад . Чунонк : раҳмати худо бар бандау рأФти набӣ бар уммату шафқати подшоҳ бар раияту меҳри модару падар бар фарзанду ғайрати шайх бар мурӣд .

چهارم فرمود «فاحکم بین الناس بالحق» اشارت است بدانچ پادشاه باید که حکومت گزاری میان رعایا بنفس خود کند و تا تواند احکام رعیت بدیگران بازنگذارد که نواب حضرت و امرا دولت را آن شفقت رافت و رحمت بر رعایا که پادشاه را بادش نتوان بود. زیرا که آن رحمت و شفقت که پنج کس را بر پنج قوم باشد غیر ایشان را نباشد. چنانک: رحمت خدا بر بنده و رأفت نبی بر امت و شفقت پادشاه بر رعیت و مهر مادر و پدر بر فرزند و غیرت شیخ بر مرید.

Панҷум фармуд ки ҳукӯмат баҳақ кунад яъне баростӣ ва адл кунад майл ва ҷавр накунад .

پنجم فرمود که حکومت بحق کند یعنی براستی و عدل کند میل و جور نکند.

Шашуми онк чун баҳақ кунад бФрмон ҳақ кунад агар чаҳ адл кунад бтбъ накунад бшръ кунад ва барои ҳақ кунад на барои халқ .

ششم آنک چون بحق کند بفرمان حق کند اگر چه عدل کند بطبع نکند بشرع کند و برای حق کند نه برای خلق.

Ҳафтум фармуд ки « влои татаббуъи алҳўӣ » мтобъти ҳўомкн ки ҳар кас ки мтобът ҳаво кунад натавонад ки кори бФрмон худо кунад дар мамолики хешу натавонад ки онч кунад барои худоӣ кунад зирок чун ҳаво бар шахс ғолиб шавад мутасаррифу омиру ноҳӣ ӯ ҳаво гардаду ҳавои ҳамаи хилоф худоӣ фармоед ва ҳеҷ чизи бздити он ҳазрати падед натавонад омад . Ва даъвӣ худоӣ накард алои ҳаво чунонк фармуд « аФрأити ман атхзи илоҳаи ҳавоа » агар фиръавни даъвӣ худоӣ кард бҳўо кард ва агар банӣ Исроили гӯсола парастиданади бҳўо парастиданади вогари ҷамъӣ батонро худо гирифтанд бҳўо гирифтанд . Хоҷаи алайҳи ассаломи миФрмоид « мо абди илоҳи абғзи алии аллоҳи ман алҳўӣ » ва бҳқиқт ҳавост ки худоӣ ангезаст чунонк гуфт

هفتم فرمود که «ولا تتبع الهوی» متابعت هوامکن که هر کس که متابعت هوا کند نتواند که کار بفرمان خدا کند در ممالک خویش و نتواند که آنچ کند برای خدای کند زیراک چون هوا بر شخص غالب شود متصرف و آمر و ناهی او هوا گردد و هوا همه خلاف خدای فرماید و هیچ چیز بضدیت آن حضرت پدید نتواند آمد. و دعوی خدایی نکرد الا هوا چنانک فرمود «افرأیت من اتخذ الهه هواه» اگر فرعون دعوی خدایی کرد بهوا کرد و اگر بنی‌اسرائیل گوساله پرستیدند بهوا پرستیدند واگر جمعی بتان را خدا گرفتند بهوا گرفتند. خواجه علیه‌السلام میفرماید «ما عبد اله ابغض علی‌الله من الهوی» و بحقیقت هواست که خدای انگیزست چنانک گفت

Ҳаштум боз намӯд ки мтобъти ҳаво кардан аз роҳи худоӣ афтоданаст ки « Физлки ани сиблати аллоҳ »у мухолифати ҳаво кардани роҳи худоӣ рафтанаст ки « ва наҳй алнФси ани алҳўии Фأни алҷнаҳи ҳаии алмأўӣ » .

هشتم باز نمود که متابعت هوا کردن از راه خدای افتادن است که «فیضلک عن سبیل‌الله» و مخالفت هوا کردن راه خدای رفتن است که «و نهی‌النفس عن الهوی فأن الجنه هی المأوی».

Нуҳум фармуд « ани аллазӣнаи излўни ани сиблати аллоҳи ?лаами азоби шадиди бмои нсўои явми алҳсоб » ишорат бидон маънӣаст ки ҳар ки аз роҳи худои биФтоди бтсрФи ҳаво ва барон исрор намӯд мўдӣаст бкФру азоби шадид . Зироки куфри иборат аз фаромӯшӣ охиратасту фаромӯшии худоӣу фаромӯшии ғояти шиддат азобаст ки « нсўоллаҳи Фнсиҳм » .

نهم فرمود «ان الذین یضلون عن سبیل‌الله لهم عذاب شدید بما نسوا یوم‌الحساب» اشارت بدان معنی است که هر که از راه خدای بیفتاد بتصرف هوا و بران اصرار نمود مودی است بکفر و عذاب شدید. زیراک کفر عبارت از فراموشی آخرت است و فراموشی خدای و فراموشی غایت شدت عذاب است که «نسوالله فنسیهم».

Даҳуми ҳақи таъолӣ боз намӯд ки подшоҳии халқ бо мақому мартаба набувват метавон кард чунонк ҳам риояти ҳуқуқи ҷҳондорӣу ҷаҳонгирӣу адли густарӣу раият парварӣ кунад ва ҳам ҳақи сулӯки роҳи дайну ҳифзи муомилоти шаръи биҷои ораду бмросми вилояту шароити набуввати қиёми намояд то асҳоби ҳукму арбоби фармонро ҳеҷ узр ва баҳона намонад ки гӯйанд бо сӯрати мамлакати дунёу иштиғоли бмсолҳи халқ аз манофеи динӣу фавойиди сулӯки бозмондими бал ки мамлакати тамомтарин олатӣаст тааббуди ҳақроу салтанати бузургтарин всилтӣаст тақарруби ҳазратро .

دهم حق تعالی باز نمود که پادشاهی خلق با مقام و مرتبه نبوت میتوان کرد چنانک هم رعایت حقوق جهانداری و جهانگیری و عدل‌گستری و رعیت‌پروری کند و هم حق سلوک راه دین و حفظ معاملات شرع بجای آرد و بمراسم ولایت و شرایط نبوت قیام نماید تا اصحاب حکم و ارباب فرمان را هیچ عذر و بهانه نماند که گویند با صورت مملکت دنیا و اشتغال بمصالح خلق از منافع دینی و فواید سلوک بازماندیم بل که مملکت تمام‌ترین آلتی است تعبد حق را و سلطنت بزرگ‌ترین وسیلتی است تقرب حضرت را.

Ва сулаймони алайҳи ассаломи азин назари малики хосту илм набувват нахост гуфт « раби ағФрлӣу ҳби лии маликои лои инбғии лои ҳади ман баъдии анки анати алўҳоб » ва дарин чанд ҳикмат буд :

و سلیمان علیه‌السلام ازین نظر ملک خواست و علم نبوت نخواست گفت «رب اغفرلی و هب لی ملکا لا ینبغی لا حد من بعدی انک انت الوهاب» و درین چند حکمت بود:

Аввал онк донист ки чун мамлакат тамом шуд набуввату илм дарон дохил бошад чунонк одамро буд алайҳи ассалом . Чун ӯро малики хилофат тамом дод набуввату илм дарон дохил буд фармуд « ании ҷоъили фии аларзи Халифа » гуфт ман дар замин хлиФтӣ меорм ва дар мамлакати ҷаҳони нойибии мигморми нафармуди пайғамбарӣ ё олимӣ ё обидии миоФринм ва ҳамчунин бо Довӯди алайҳ ассалом фармуд « анои ҷълноки Халифаи фии аларз » нафармуд набиё ё рсўло ё ъолмо . Зирок дар хилофати ин ҷумла дохил бошад .

اول آنک دانست که چون مملکت تمام شد نبوت و علم دران داخل باشد چنانک آدم را بود علیه‌السلام. چون او را ملک خلافت تمام داد نبوت و علم دران داخل بود فرمود «انی جاعل فی‌الارض خلیفه» گفت من در زمین خلیفتی میآرم و در مملکت جهان نایبی میگمارم نفرمود پیغمبری یا عالمی یا عابدی میآفرینم و همچنین با داود علیه‌السلام فرمود «انا جعلناک خلیفه فی الارض» نفرمود نبیا یا رسولا یا عالما. زیراک در خلافت این جمله داخل باشد.

Дувуми онки набуввату илмро чун қӯти салтанату шавкати мамлакати ёр буд тасарруфу таъсии он яке ҳазор буду иззати дайни бтиғ ошкоро гардад . Хоҷаи алайҳи ассалом азинҷо фармуд « аллоҳами аъзолосломи бъмр ӯ бобии ҷаҳл »у набувватро бтиғи нисбат дуруст мекард ки « анои набии алсиФ » .

دوم آنک نبوت و علم را چون قوت سلطنت و شوکت مملکت یار بود تصرف و تاثیر آن یکی هزار بود و عزت دین بتیغ آشکارا گردد. خواجه علیه‌السلام ازینجا فرمود «اللهم اعزالاسلام بعمر او بابی جهل» و نبوت را بتیغ نسبت درست میکرد که «انا نبی‌السیف».

Сими онк чун подшоҳ дар ҷҳондорӣ бо раияти бъдли густарӣу инсофи парварӣ зиндагонӣ кунаду золимонро аз зулму фосиқонро аз фисқ манъ фармоеду зуъафоро тақвияту ақўёро тарбият диҳаду уламоро муваққар дорад то бар тааллуми илми шариъат ҳарис карданду бслҳои табаррук ва тимн ҷӯяд то дар салоҳу тоъати роғиб тар шаванду иқомати амри маърӯфи внҳӣ аз мункир фармоед то дар кули мамолики раоёи бшръи брзӣу дайни парварӣ машғӯл тавонанд буд ва бар содиру вориди роҳҳо эмин гирданд то ҳар хайру тоъату тааллуму тааббуду осоишу рифоҳят ки аҳли мамлакат ӯ кунанд ва ёбанд ҳақи таъолии ҷумла дар девони муомилаи салоҳ ӯ нависад ва аз ҳар зулму фисқу фуҷуру муноҳӣу млоҳӣ ки манъ фармоеду бсёст ӯ азон мунзаҷир шаванд ҷумлаи васоили тақарруб ӯ шавад бҳзрти илоҳии бал ки ҳар як қадамӣ гардад ӯро то агар дайгарии бики қадами хеши бҳзрти иззат солик бошад сулӯки подшоҳи бчндини ҳазор қадам бошад . Ва ин саодати баҳр кас ндиҳанд « злки фазли аллоҳи иўтиаҳи ман ишоء » .

سیم آنک چون پادشاه در جهانداری با رعیت بعدل گستری و انصاف‌پروری زندگانی کند و ظالمان را از ظلم و فاسقان را از فسق منع فرماید و ضعفا را تقویت و اقویا را تربیت دهد و علما را موقر دارد تا بر تعلم علم شریعت حریص کردند و بصلحا تبرک و تیمن جوید تا در صلاح و طاعت راغب‌تر شوند و اقامت امر معروف ونهی‌از منکر فرماید تا در کل ممالک رعایا بشرع برزی و دین‌پروری مشغول توانند بود و بر صادر و وارد راهها ایمن گرداند تا هر خیر و طاعت و تعلم و تعبد و آسایش و رفاهیت که اهل مملکت او کنند و یابند حق تعالی جمله در دیوان معامله صلاح او نویسد و از هر ظلم و فسق و فجور و مناهی و ملاهی که منع فرماید و بسیاست او ازان منزجر شوند جمله وسایل تقرب او شود بحضرت الهی بل‌که هر یک قدمی گردد او را تا اگر دیگری بیک قدم خویش بحضرت عزت سالک باشد سلوک پادشاه بچندین هزار قدم باشد. و این سعادت بهر کس ندهند «ذلک فضل‌الله یوتیه من یشاء».

Чаҳоруми онки мамлакату салтанати олатӣ тамомтаринаст таҳсили муродоти нафасу астиФоءи лаззоту шаҳавот ӯро . Онро ки макунат ҳавои нафас рондан набошад ҳавоӣ нафас наронад ва тоъат кунад агарчӣ савоб бошад валикин на чун онкасро ки асбоби ҳаво рондани бонўоъ муяссар бошад қадам бар сари ҷумла нааду холсои мхлсо барои тақарруби баҳақи тарки шаҳвату лиззату ҳавоӣ нафас кунад . ӯро баъдад ҳар олатӣу қӯтӣ ки дар ҳаво рондан бошад чун таранд ва бидон тақарруб ҷӯяд қрбтӣу дрҷтӣу мартабатӣ дар ҳазрат ҳосил шавад .

چهارم آنک مملکت و سلطنت آلتی تمامترین است تحصیل مرادات نفس و استیفاء لذات و شهوات او را. آن را که مکنت هوای نفس راندن نباشد هوای نفس نراند و طاعت کند اگرچه ثواب باشد ولیکن نه چون آنکس را که اسباب هوا راندن بانواع میسر باشد قدم بر سر جمله نهد و خالصا مخلصا برای تقرب بحق ترک شهوت و لذت و هوای نفس کند. او را بعدد هر آلتی و قوتی که در هوا راندن باشد چون تراند و بدان تقرب جوید قربتی و درجتی و مرتبتی در حضرت حاصل شود.

Дар ҳадис саҳеҳаст ки даравишони саҳобаи бхдмти хоҷаи алайҳ ассалом омаданд ва гуфтанд : « ё расӯли аллоҳи зҳби аҳли алдсўру алоҳўоли болФўзи алтому алнъими фии алднёи волохраҳ » . Яъне ин тавонгарон растгорӣу савобу Наими ду ҷаҳонӣ буданд . Гуфт чигуна ? гуфтанд мо намоз мекунем ва эшон мекунанд ва мо рӯза медорем ва эшон медоранд валикини эшон зкўаҳ ва садақа медиҳанд ва мо наметавонем доду ҳаҷу ғзоу банда озод мекунанд ва мо наметавонем кард . Хоҷаи алайҳи ассаломи Фрмўдшморо чизеи биомузам ки чун он бикунеди шморо беҳтар бошад аз анки ҷумлаи дунё аз ан шумо бошад ва дар роҳи худоӣ сарф кунеду тоъати ҳечкас бтоът шумо нарасад магари тоъати онкас ки ҳамин кунад . Гуфтанд балӣ ё расӯли аллоҳ . Фармуд ки баъд аз ҳар намози фаризаи сӣ ва се бор бигӯед субҳони аллоҳи сӣ ва се бори Алҳамдулиллоҳ ва сӣ ва се бори аллоҳи Акбару тамомӣ садбор бигӯед лоолаҳи алои аллоҳ . Баъд аз он яке саҳобӣ аз ансор бихоб дид ки ӯро гуфтанд агар бист ва панҷ бор бигӯед субҳони аллоҳ ва бист ва панҷ бори алҳмдллаҳ ва бист ва панҷ бори лоолаҳи алои аллоҳ ва бист ва панҷ бори аллоҳи Акбар беҳтар бошад . Ансорӣ биёмад ва бо хоҷаи алайҳи ассалом боз гуфт . Хоҷа фармуд : « аФълўи кмоқоли алонсорӣ » . Баъд азон даравишони ин зикрҳо мегуфтанд баъд аз ҳар намози фаризаи тавонгарон саҳобаи ин хабар бишуниданд эшон низ ҳамчунин мегуфтанд даравишони дигар . Бори ббхдмт хоҷа омаданд гуфтанд : ё расӯли аллоҳи тавонгарон онч мо мегӯйем аз тасбеҳоти эшон низ мигўинду онч эшон мекунанд аз хайроти мо нмитўоним кард хоҷаи алайҳ ассалом фармуд « злки фазли аллоҳи иўтиаҳи ман ишоء » . Яъне ин фазлӣаст ки худои таъолӣ бо эшон кардааст ки ҳам бнФс убудийят мекунанд ва ҳам бимол .

در حدیث صحیح است که درویشان صحابه بخدمت خواجه علیه‌السلام آمدند و گفتند: «یا رسول‌الله ذهب اهل الدثور و الاهوال بالفوز التام و النعیم فی‌الدنیا والاخره». یعنی این توانگران رستگاری و ثواب و نعیم دو جهانی بودند. گفت چگونه؟ گفتند ما نماز میکنیم و ایشان میکنند و ما روزه میداریم و ایشان میدارند ولیکن ایشان زکوه و صدقه میدهند و ما نمی‌توانیم داد و حج و غزا و بنده آزاد می‌کنند و ما نمی‌توانیم کرد. خواجه علیه‌السلام فرمودشما را چیزی بیاموزم که چون آن بکنید شمارا بهتر باشد از انک جمله دنیا از ان شما باشد و در راه خدای صرف کنید و طاعت هیچکس بطاعت شما نرسد مگر طاعت آنکس که همین کند. گفتند بلی یا رسول‌الله. فرمود که بعد از هر نماز فریضه سی و سه بار بگویید سبحان‌الله سی و سه‌بار الحمدالله و سی و سه بار الله‌اکبر و تمامی صدبار بگویید لااله الا الله. بعد از آن یکی صحابی از انصار بخواب دید که او را گفتند اگر بیست و پنج بار بگوید سبحان‌الله و بیست و پنج بار الحمدلله و بیست و پنج بار لااله الا الله و بیست و پنج بار الله اکبر بهتر باشد. انصاری بیامد و با خواجه علیه‌السلام باز گفت. خواجه فرمود: «افعلو کماقال الانصاری». بعد ازان درویشان این ذکرها میگفتند بعد از هر نماز فریضه توانگران صحابه این خبر بشنیدند ایشان نیز همچنین میگفتند درویشان دیگر. بار ببخدمت خواجه آمدند گفتند: یا رسول‌الله توانگران آنچ ما می‌گوییم از تسبیحات ایشان نیز میگویند و آنچ ایشان میکنند از خیرات ما نمیتوانیم کرد خواجه علیه‌السلام فرمود «ذلک فضل‌الله یوتیه من یشاء» . یعنی این فضلی است که خدای تعالی با ایشان کرده است که هم بنفس عبودیت میکنند و هم بمال.

Пас сулаймони алайҳи ассаломи хост ки бнФсу молу малику раият аз ҷини вонсу вуҳушу туюру сўому ҳавоаму дигари олоти мамлакату асбоби салтанати убудийяти ҳазрат иззат кунаду бад-ӣни ҳамаи тақарруб ва тавассул ҷӯяд то чндонки асбоби тақарруби зиёдат буд қурбату дарҷати зиёдат буд .

پس سلیمان علیه‌السلام خواست که بنفس و مال و ملک و رعیت از جن وانس و وحوش و طیور و سوام و هوام و دیگر آلات مملکت و اسباب سلطنت عبودیت حضرت عزت کند و بدین همه تقرب و توسل جوید تا چندانک اسباب تقرب زیادت بود قربت و درجت زیادت بود.

Панҷуми онки мамлакату салтанати парвариши сифоти змимаҳу ҳамидаро комилтарин олатӣасту азимтарин ъдтӣ . То нафасро агар бад-ӣни ?илот парвариш диҳанд дар сифоти змимаҳ бмқомӣ расад ки даъвӣ худоӣ кунад ва ин ниҳояти сифот змимаҳаст . Ва бад-ӣн дар ки ҷузи бад-ӣн олот натавон расед . Зеро ки ҳеҷ дарвеши оҷизи даъвӣ худоӣ накард зеро ки нафас ӯ олати парвариши сифати такаббуру тҷбр ва анонит надошт . Фиръавни рочўни ин олати бкмол буд парвариши нафас дар сифати такаббуру анонити бкмолии расонид ки ин самара падед оварад « Фҳшри Фнодии Фқоли анои рбкми алоълӣ »у тамассуки бммлкт ва салтанат кард ки « алиси лии малики Мисру ҳзаҳи алонҳори тҷрии ман таҳтӣ » .

پنجم آنک مملکت و سلطنت پرورش صفات ذمیمه و حمیده را کامل‌ترین آلتی است و عظیم‌ترین عدتی. تا نفس را اگر بدین الات پرورش دهند در صفات ذمیمه بمقامی رسد که دعوی خدایی کند و این نهایت صفات ذمیمه است. و بدین در که جز بدین آلات نتوان رسید. زیرا که هیچ درویش عاجز دعوی خدایی نکرد زیرا که نفس او آلت پرورش صفت تکبر و تجبر و انانیت نداشت. فرعون راچون این آلت بکمال بود پرورش نفس در صفت تکبر و انانیت بکمالی رسانید که این ثمره پدید آورد «فحشر فنادی فقال انا ربکم الاعلی» و تمسک بمملکت و سلطنت کرد که «الیس لی ملک مصر و هذه الانهار تجری من تحتی».

Ҳамчунин нафасро агар бад-ӣни олот дар сифоти ҳамида парвариш диҳанд бмқомӣ расад ки мтхлқи бохаллоқ ҳақ шавад вмтсФи бсФот ва рубубият гардад воин ниҳояти сифоти ҳамидау камол дайнаст . Чунонк хоҷаи алайҳ ассалом фармуд « беъсати лأтмми макорими алохлоқ » ва ба камоли ин ахлоқи ҷузи болти мамлакат ва салтанат натавон расед . То агар касе хоҳад ки сифати ҷӯаду карамро парвариш диҳад ки аз сифот ҳақаст ва бидон мтхлқ шавад бохаллоқи ҳақ бар муқтазои хитоб « тхлқўои бохаллоқи аллоҳ » ки амреаст аз ҳамаи амрҳо воҷибтар балки сари беъсати анбиёи алайҳими алслўаҳу ҷумлагии шароеъи адёни мухталифу танзили кутуби ин маънӣ буд ҷӯаду карамро бимолу ҷоҳи фаровон ки базл мекунанд парвариш тавон дод .

همچنین نفس را اگر بدین آلات در صفات حمیده پرورش دهند بمقامی رسد که متخلق باخلاق حق شود ومتصف بصفات و ربوبیت گردد واین نهایت صفات حمیده و کمال دین است. چنانک خواجه علیه‌السلام فرمود «بعثت لأتمم مکارم الاخلاق» و به کمال این اخلاق جز بآلت مملکت و سلطنت نتوان رسید. تا اگر کسی خواهد که صفت جود و کرم را پرورش دهد که از صفات حق است و بدان متخلق شود باخلاق حق بر مقتضای خطاب «تخلقوا باخلاق الله» که امری است از همه امرها واجب‌تر بلکه سر بعثت انبیا علیهم‌الصلوه و جملگی شرایع ادیان مختلف و تنزیل کتب این معنی بود جود و کرم را بمال و جاه فراوان که بذل میکنند پرورش توان داد.

Ва агар сифати ҳаламро хоҳад ки парвариш диҳад бояд ки қӯту шавкат ва салтанат бошад онгаҳ таҳаммули азӣу ранҷ халқ кунад то ҳалам ғолиб шавад . Ки агар қӯт ва қудрат набошад ва таҳаммул кунад изтирорӣ буд на ихтиёрӣ . Онгаҳ он ҳалам набошад аҷз бошад вҳлми сифат ҳақасту аҷзи сифати халқ .

و اگر صفت حلم را خواهد که پرورش دهد باید که قوت و شوکت و سلطنت باشد آنگه تحمل اذی و رنج خلق کند تا حلم غالب شود. که اگر قوت و قدرت نباشد و تحمل کند اضطراری بود نه اختیاری. آنگه آن حلم نباشد عجز باشد وحلم صفت حق است و عجز صفت خلق.

Ва чун хоҳад ки сифати афвро парвариш диҳад ки сифат ҳақаст бояд ки қӯту қудрати тамом буд бар мукофоти аҳли ҷароим . То чун азишон дрмигзорд ва афв мекунад бсФти ҳақ мавсуф мешаваду маҳбӯб ҳақ мегардад ки « ани аллоҳи афви иҳби алъФў » . Ин ҷумла аз сифоти лутф ҳақаст .

و چون خواهد که صفت عفو را پرورش دهد که صفت حق است باید که قوت و قدرت تمام بود بر مکافات اهل جرایم. تا چون ازیشان درمیگذارد و عفو میکند بصفت حق موصوف میشود و محبوب حق میگردد که «ان‌الله عفو یحب العفو». این جمله از صفات لطف حق است.

Ва агар хоҳад ки бсФоти қаҳри ҳақ муттасиф шавад олати мамлакату салтанати тамом бояд то бқмъу қаҳри куффору аҳли нифоқу бидъату тъзиби эшон бкмоли қиёми тўонднмўд ки он сифот ҳақаст . Чунонк фармуд « ё аиҳолнбии ҷоҳдолкФору алмноФқину аълзи ълимҳм » ва гуфт « лиъдби алмноФқини волмноФқоти волмшркини волмшркот » .

و اگر خواهد که بصفات قهر حق متصف شود آلت مملکت و سلطنت تمام باید تا بقمع و قهر کفار و اهل نفاق و بدعت و تعذیب ایشان بکمال قیام تواندنمود که آن صفات حق است. چنانک فرمود «یا ایهالنبی جاهدالکفار و المنافقین و اعلظ علیمهم» و گفت «لیعدب المنافقین والمنافقات والمشرکین والمشرکات».

Ва ин маънӣ дар ғазавот кардан ва дар фатҳи диёри куфри кўшидну лашкар ботроФ кашӣдану аҳли зулму фисқу фасодро молидаа доштану инсофи мазлӯми заъиф аз золими қавии стдну дуздону қитоъи алтриқро дафъ кардан ва бар аҳли ҷиноёти ҳудӯди худоӣ рондан ва бар аҳли қисоси бФрмони худои қисоси воҷиб шумурдан ва дар мамолики сиёсатҳои бемуҳобо рондану амсоли ин даст диҳад .

و این معنی در غزوات کردن و در فتح دیار کفر کوشیدن و لشکر باطراف کشیدن و اهل ظلم و فسق و فساد را مالیده داشتن و انصاف مظلوم ضعیف از ظالم قوی ستدن و دزدان و قطاع الطریق را دفع کردن و بر اهل جنایات حدود خدای راندن و بر اهل قصاص بفرمان خدا قصاص واجب شمردن و در ممالک سیاست‌های بی‌محابا راندن و امثال این دست دهد.

Ва агар хоҳад ки бсФти раҳмату рأФту ъотФт муттасиф шавад мамлакатии фаровон бояд то раоёӣ бисёр бошанд ва бар ҳар тайифае бақадр истеҳқоқи эшон раҳмату рأФту ъотФти миФрмоид то дарин сифоти бкмол худ расед .

و اگر خواهد که بصفت رحمت و رأفت و عاطفت متصف شود مملکتی فراوان باید تا رعایای بسیار باشند و بر هر طایفه‌ای بقدر استحقاق ایشان رحمت و رأفت و عاطفت میفرماید تا درین صفات بکمال خود رسید.

Ва ончи беҳтарин олатӣаст бандаро дар убудийяти ҳақ ва ёфт дараҷоту таҳсили қурботу сулӯки мақомоти ҳиммат инсонӣаст . Ки агар бавоситаи он сифоти дигари бҳзрти сайр тавон кард бавоситаи ҳиммати тайрон тавон кард . « алмраҳи итирбҳмтаҳи колтоири бҷноҳиаҳ » .

و آنچ بهترین آلتی است بنده را در عبودیت حق و یافت درجات و تحصیل قربات و سلوک مقامات همت انسانی است. که اگر بواسطه آن صفات دیگر بحضرت سیر توان کرد بواسطه همت طیران توان کرد. «المره یطیربهمته کالطایر بجناحیه».

Ва ҳимматро бкмоли парвариш дар салтанат тавон дод ки молу неъмату сирвату зафар бар муродоту анвоъи тнъмоти ҷумла ӯро ҳосил бошад бад-ӣни ҳеҷ илтифот накунад ва аз ҳеҷ таматтуъи башарӣу ҳайвонӣу бҳимӣ ва сабъӣ нагирад ва дар ҳеҷ бмқтзои табъу ҳаво тасарруф накунад ва рӯй аз ҷумла бигардонаду ҷумларо дар роҳи ҳақ сарф кунад бар фармони шаръу қонӯни мтобъту ҳимматро аз илтифот ва хуш омад ин ҷумла мубарро гирданд . То иброҳӣми вор аз офати ширки ин ҷумла халос ёбад ки « ании барии ммои тшркўн » ва бичишам адоват баҳама нигарад ки « Фонҳми удӯлии алои раби Алъоламин »у ҳиммат олӣ гирданду дили дарин ҳама набандад ва дар офаридагори ин ҳамаи бандад ки « ании ваҷҳати ваҷҳеи ллзии Фитри алсмўоти волорз . . . » алоиаҳ

و همت را بکمال پرورش در سلطنت توان داد که مال و نعمت و ثروت و ظفر بر مرادات و انواع تنعمات جمله او را حاصل باشد بدین هیچ التفات نکند و از هیچ تمتع بشری و حیوانی و بهیمی و سبعی نگیرد و در هیچ بمقتضای طبع و هوا تصرف نکند و روی از جمله بگرداند و جمله را در راه حق صرف کند بر فرمان شرع و قانون متابعت و همت را از التفات و خوش آمد این جمله مبرا گرداند. تا ابراهیم‌وار از آفت شرک این جمله خلاص یابد که «انی بری مما تشرکون» و بچشم عداوت بهمه نگرد که «فانهم عدولی الا رب العالمین» و همت عالی گرداند و دل درین همه نبندد و در آفریدگار این همه بندد که «انی وجهت وجهی للذی فطر السموات والارض ...» الایه

Чун баҳамати парвариш бкмол ёфт Ганаии ҳақ рӯй намояд ки шарифтарин мақомӣаст арбоби сулӯкро . Ва то хоҷаи алайҳи ассалом дар улувва ҳиммати бсФт « мозоғи албсру мотғӣ » мавсуф нагашт истеҳқоқи мартабаи Ганаӣ «у вҷдки ъоӣлои Фоғнӣ » наёфт . Сулаймони алайҳи ассаломи ҳам бад-ӣни ҷиҳати тоҳмтро парвариш диҳад бо он ҳамаи салтанату мамлакат ва макунат внъмти бадасти муборак занбил мебофт ва аз баҳоии он луқмае бетакаллуф ҳосил мекарду дарвешии шикастаро бадасти мёўрд ва бо ӯ он луқма бакор мебарад ва мегуфт « мискини ҷолси мскино » .

چون بهمت پرورش بکمال یافت غنای حق روی نماید که شریف‌ترین مقامی است ارباب سلوک را. و تا خواجه علیه‌السلام در علو همت بصفت «مازاغ البصر و ماطغی» موصوف نگشت استحقاق مرتبه غنای «و وجدک عائلا فاغنی» نیافت. سلیمان علیه‌السلام هم بدین جهت تاهمت را پرورش دهد با آن همه سلطنت و مملکت و مکنت ونعمت بدست مبارک زنبیل میبافت و از بهای آن لقمه‌ای بی‌تکلف حاصل میکرد و درویشی شکسته را بدست میاورد و با او آن لقمه بکار میبرد و میگفت «مسکین جالس مسکینا».

Агар касе суол кунад ки чун малику салтанатро чандин фавойидаст вмўҷби тақаррубу қурбат чаро хўҷаҳро алайҳи ассаломи мамлакат дунё бидон камол надоданд ки сулаймонро алайҳи ассалом ё зиёдати азон то бидон тақарруби ҷустӣу сифоту ахлоқи прўрдии ҷавоб аз ду ваҷҳаст :

اگر کسی سوال کند که چون ملک و سلطنت را چندین فوایدست وموجب تقرب و قربت چرا خوجه را علیه‌السلام مملکت دنیا بدان کمال ندادند که سلیمان را علیه‌السلام یا زیادت ازآن تا بدان تقرب جستی و صفات و اخلاق پروردی جواب از دو وجه است:

Аввали онки хавоси ҳақи ду тайифаанд : нозанинону ниёзмандон . Нозанини ронохўостаҳи мақсӯд даркинори ниҳоданду кулуфти асбоби таҳсил он бирав наниҳоданду ниёзмандро ба ҳоҷатии хост боз доданду кулуфти асбоби таҳсил он бирав ниҳоданд . Мисоли ин чунон бошад ки шахсеи тиру камони талабад чун бёФт бшкор равад чандини тир бар мурғон андозад то мурғӣ сайд кунад . Шахсеи дигарро беасбобу ранҷу машаққат касе мурғӣ бахшад .

اول آنک خواص حق دو طایفه‌اند: نازنینان و نیازمندان. نازنین راناخواسته مقصود درکنار نهادند و کلفت اسباب تحصیل آن برو ننهادند و نیازمند را به حاجتی خواست باز دادند و کلفت اسباب تحصیل آن برو نهادند. مثال این چنان باشد که شخصی تیر و کمان طلبد چون بیافت بشکار رود چندین تیر بر مرغان اندازد تا مرغی صید کند. شخصی دیگر را بی اسباب و رنج و مشقت کسی مرغی بخشد.

Пас хоҷаи алайҳи ассаломи нозанини ҳазрат буд ҳазрати иззати савгандгарони бҷону сар ӯ мехӯрд ки « лъмрк » . Ончи мақсӯд буд аз мамлакату салтанати днёўӣ бе миннати дархосту заҳмати бози хост дар канор ӯ ниҳоданд «у кони фазли аллоҳи алейк ъзимо » он мақсӯд чаҳ буд ки фазл азимаш мехонд ? тхлқи бохаллоқи ҳақу хоҷаро алайҳи ассаломи ин маънӣ бкмол дода буданду бсди нозаши минўохтнд ки «у анки лаълии халқи азим » . Мурғи висолро ки Мӯсои алайҳи ассаломи хост то бтиру камон « арнии анзри алик » сайд кунад натавонист ки аз тъззи авҷи кибриё « лнтароне » гирифтаи бўдФи бсдҳзори лутф ва эъзоз бишуст хоҷаи алайҳи ассаломи мидодндкаҳ « ?илами тролии рбк » . Онч ҳақиқатаст хоҷаи ҳам сайд буд ва ҳам сайёду баҳақяти мурғӣ буд аз ошён « анои ман аллоҳ » бархеста дар сӯрати сайёдии гирди коинот парвоз мекард на чунонк пар боз мекард . Зеро ки пару бол ӯ дар коинот куҷо гунҷидӣ ҳамӯи мурғ буду ҳамӯи донаи ҳам ӯ шамъ буд ва ҳам ӯ парвона . Шайхи Аҳмад Ғаззолӣ фармоед қудси аллоҳи рӯҳа

پس خواجه علیه‌السلام نازنین حضرت بود حضرت عزت سوگندگران بجان و سر او میخورد که «لعمرک». آنچ مقصود بود از مملکت و سلطنت دنیاوی بی‌منت درخواست و زحمت باز خواست در کنار او نهادند «و کان فضل الله علیک عظیما» آن مقصود چه بود که فضل عظیمش میخواند؟ تخلق باخلاق حق و خواجه را علیه‌السلام این معنی بکمال داده بودند و بصد نازش مینواختند که «و انک لعلی خلق عظیم». مرغ وصال را که موسی علیه‌السلام خواست تا بتیر و کمان «ارنی انظر الیک» صید کند نتوانست که از تعزز اوج کبریا «لن ترانی» گرفته بودف بصدهزار لطف و اعزاز بشست خواجه علیه‌السلام میدادندکه «الم ترالی ربک» . آنچ حقیقت است خواجه هم صید بود و هم صیاد و بحقیت مرغی بود از آشیان «انا من الله» برخاسته در صورت صیادی گرد کاینات پرواز میکرد نه چنانک پر باز میکرد. زیرا که پر و بال او در کاینات کجا گنجیدی همو مرغ بود و همو دانه هم او شمع بود و هم او پروانه. شیخ احمد غزالی فرماید قدس‌الله روحه

Сулаймонро дар аввал бо садҳазори миннати дархости рати ҳби лии малико » зимоми нофаи мамлакати бадасти ниёзмандӣ ӯ доданду дармеонаи бзҳмти бозхост «у алқинои алии курсӣаи ҷудо » гирифтор карданду бохри боФт « ании аҳббти ҳуби алхири ани зикри рабӣ ҳатто тўорти болҳҷоб » мубтало гардониданд . Ин чаҳ ишоратаст ? оре ӯ ниёзманд буд чун аз дархосташ дароварданд бар чандини ақабаи бозхосташ гузар боист кард . Хоҷаи алайҳи ассалом чун нозанин « асрии бъбдаҳ » буд дар мақоми сидраи мамлакат ҳар ду ҷаҳони бкмол брўързаҳ карданд ӯ бгўшаҳи чашми ҳиммат аз сари нозу киришмаи бҳич боз нанагирист . Ки « мозоғи албсру мотғӣ » лоҷарам бедархосту бозхости мақсӯди ду ҷаҳонӣ дар канораш ниҳоданд ки « лақади рои ман оёти рабаи алкбрӣ » .

سلیمان را در اول با صدهزار منت درخواست رت هب‌لی ملکا» زمام نافه مملکت بدست نیازمندی او دادند و درمیانه بزحمت بازخواست «و القینا علی کرسیه جدا» گرفتار کردند و بآخر بآفت «انی احببت حب الخیر عن ذکر ربی حتی توارت بالحجاب» مبتلا گردانیدند. این چه اشارت است؟ آری او نیازمند بود چون از درخواستش درآوردند بر چندین عقبه بازخواستش گذر بایست کرد. خواجه علیه‌السلام چون نازنین «اسری بعبده» بود در مقام سدره مملکت هر دو جهان بکمال بروعرضه کردند او بگوشه چشم همت از سر ناز و کرشمه بهیچ باز ننگریست. که «مازاغ البصر و ماطغی» لاجرم بی‌درخواست و بازخواست مقصود دو جهانی در کنارش نهادند که «لقد رای من آیات ربه الکبری».

Ҷавоби дувуми онки хоҷаи алайҳи ассаломи грмрў « нҳни алохрўни алсобқўн » буд . Бмқомотӣ ки ҷумлаи анбиёи алайҳими ассалом дар муддати умрҳои дарози хеш ибра карда буданду маъаи ҳозо ҳар як дар мақомӣ бимонада чунонк одам дар сФўту Нӯҳ дар даъвату иброҳӣм дар хулату Мӯсои дрмколмту исо дар клмту Довӯд дар хилофату сулаймон дар мамлакати хоҷаро алайҳи ассалом бар ҷумла убӯр доданд бмдтии андак ки « аўлӣки аллазӣнаи ҳудои аллоҳи Фбҳдиҳми ақтд » вози ҳама дар гузарониданд ки « нҳни алохрўни алсобқўн »у бмқомотии расониданд ки кас нарасида буду фазилат ҳоӣ доданд ки касро надода буданд чунонк фармуд « фазлати алии алонбёءи баст » . Ва бҳқиқти ин байт дар ҳақ ӯ дуруст меояд .

جواب دوم آنک خواجه علیه‌السلام گرمرو «نحن الاخرون السابقون» بود. بمقاماتی که جمله انبیا علیهم‌السلام در مدت عمرهای دراز خویش عبره کرده بودند و مع هذا هر یک در مقامی بمانده چنانک آدم در صفوت و نوح در دعوت و ابراهیم در خلت و موسی درمکالمت و عیسی در کلمت و داود در خلافت و سلیمان در مملکت خواجه را علیه‌السلام بر جمله عبور دادند بمدتی اندک که «اولئک الذین هدی‌الله فبهدیهم اقتد» واز همه در گذرانیدند که «نحن الاخرون السابقون» و بمقاماتی رسانیدند که کس نرسیده بود و فضیلت‌هایی دادند که کس را نداده بودند چنانک فرمود «فضلت علی‌الانبیاء بست». و بحقیقت این بیت در حق او درست میآید.

Чунонк дар грмрўии хоҷаи алайҳи ассалом дар ҳеҷ мақоми банди нмишд ва дар ҳол убӯр мекард мақоми малики ҳам бадв доданд ки « хайрати байни ан акўн набиё маликоу байни ан акуон набиё Фқирои Фохтрти ан акўн набиё Фқирои аҷўъи явмови ашбъи иўмо » .

چنانک در گرمروی خواجه علیه‌السلام در هیچ مقام بند نمیشد و در حال عبور میکرد مقام ملک هم بدو دادند که «خیرت بین ان اکون نبیا ملکا و بین ان اکوان نبیا فقیرا فاخترت ان اکون نبیا فقیرا اجوع یوماو اشبع یوما».

Ҳадисӣ машҳураст ки хоҷаи алайҳ ассалом фармуд ки « аўтити бмФотиҳи хзоӣни аларз » ҷумлаи хзоинро калиди бнздик ман овараданд ва гуфтанд агар хоҳӣ чунон кунем ки кӯҳҳои Маккаи ҳам зар шавад ва ҳар куҷои хоҳӣ бо ту равон гардад . Ва амсол ин бисёраст дар ҳадис ва фармуд « анои Сайиду валади одаму лоФхр » мамлакати азин ъзимтӣ чигуна бошад валикини мақсӯд аз мамлакати он буд ки мамлакат муяссар гардад онгаҳ аз сари он дар тавонад гузашту ҷумла дар роҳи худои базли тўондкрди ончи мағзу хулоса он аст бардораду ончи пӯст он аст биндозад . Ва хоҷаи алайҳи ассалом ҳамчунин кард . Дигар ҷавобҳо бисёраст бад-ӣни қадар ақтсор меуфтад то ботаноби нинҷомд .

حدیثی مشهورست که خواجه علیه‌السلام فرمود که «اوتیت بمفاتیح خزائن الارض» جمله خزاین را کلید بنزدیک من آوردند و گفتند اگر خواهی چنان کنیم که کوههای مکه هم زر شود و هر کجا خواهی با تو روان گردد. و امثال این بسیارست در حدیث و فرمود «انا سید و ولد آدم و لافخر» مملکت ازین عظیمتی چگونه باشد ولیکن مقصود از مملکت آن بود که مملکت میسر گردد آنگه از سر آن در تواند گذشت و جمله در راه خدای بذل تواندکرد آنچ مغز و خلاصه آن است بردارد و آنچ پوست آن است بیندازد. و خواجه علیه‌السلام همچنین کرد. دیگر جوابها بسیارست بدین قدر اقتصار میافتد تا باطناب نینجامد.

Пас муҳаққиқи гашт ки подшоҳӣу мамлакати всилтӣ бузургаст дар тақарруби бҳзрти иззату салтанати хилофат ҳақаст ва аз инҷост ки султони зилл аллоҳ бошад зеро ки соя ҳар чизи хлиқаҳи он чиз бошад . Фомои ин соягӣу хилофат вақте дуруст шавад ки аз сифоти мстхлФи намӯдорӣ дар Халифа ёфта шавад . Азин маънӣ дар тафсири зилл аллоҳ фармуд « иأўии илайҳи кули мазлӯм » яъне паноҳгоҳи ҷумла мазлӯмон бошад ки то баришон зулмӣ ва ҳайфӣ наравад аз ҳеҷ золимӣ . Валикин ҳар вақт ки ин ҳайфу зулм аз султон равад зилли аллоҳӣ чигуна тасаввури тавон крдФу хилофати куҷо муяссар шавад ?

پس محقق گشت که پادشاهی و مملکت وسیلتی بزرگ است در تقرب بحضرت عزت و سلطنت خلافت حق است و از ینجاست که سلطان ظل الله باشد زیرا که سایه هر چیز خلیقه آن چیز باشد. فاما این سایگی و خلافت وقتی درست شود که از صفات مستخلف نموداری در خلیفه یافته شود. ازین معنی در تفسیر ظل‌الله فرمود «یأوی الیه کل مظلوم» یعنی پناهگاه جمله مظلومان باشد که تا بریشان ظلمی و حیفی نرود از هیچ ظالمی. ولیکن هر وقت که این حیف و ظلم از سلطان رود ظل‌اللهی چگونه تصور توان کردف و خلافت کجا میسر شود؟

Мақсӯди онк чун подшоҳи бФрмони ҳақи қиёми намояди вози мтобъти ҳаво иҷтиноб кунаду раоёро дар паноҳи давлату ҳасани ҳаросату кнФи сиёсати салтанат хеш оварад ва ва дод бандагӣ дар подшоҳӣ бидиҳад шойистагии хилофат ҳақ гираду хулосаи офариниши грддкаҳи мақсӯд аз офариниши сари хилофат буд ки « ании ҷоъили фии аларзи Халифа » ва агар бзлму ҷавру мтобъти ҳавоу мухолифати худоӣ машғӯл шавад сӯрати қаҳру ғазаб худоӣ бошаду Иблиси вақти хеш буд мустуҷиби лаънат абадӣ гардад ки « алои лаънаи аллоҳи алии алзолмин »у слии аллоҳи алии Муҳамаду ?ала .

مقصود آنک چون پادشاه بفرمان حق قیام نماید واز متابعت هوا اجتناب کند و رعایا را در پناه دولت و حسن حراست و کنف سیاست سلطنت خویش آورد و و داد بندگی در پادشاهی بدهد شایستگی خلافت حق گیرد و خلاصه آفرینش گرددکه مقصود از آفرینش سر خلافت بود که «انی جاعل فی‌الارض خلیفه» و اگر بظلم و جور و متابعت هوا و مخالفت خدای مشغول شود صورت قهر و غضب خدای باشد و ابلیس وقت خویش بود مستوجب لعنت ابدی گردد که «الا لعنه الله علی الظالمین» و صلی الله علی محمد و آله.