Лоҷарам дар варта таҷассус афтод ва ҳар ҷои ҷуст ҷӯ менамӯд ки манзари вуҷӯдии томро манзил ва мақом созад ва бар ваҷҳи акмали ваҷҳи аҷмли кушояд .

لاجرم در ورطه تجسس افتاد و هر جا جست جو می‌نمود که منظر وجودی تام را منزل و مقام سازد و بر وجه اکمل وجه اجمل گشاید.

Парии рӯи тоб мастурӣ надорад .

پری رو تاب مستوری ندارد.

Оқибати коми талаб дар роҳи сафари ниҳод ва дар малики мазоҳири бароаи ботину зоҳир равон гашта дар таии ин сулӯки фирқаи анбиёи вмлўкро фарқ пайдо шуду ҷанбаи ҷамолу ҷалол ошкор гардид .

عاقبت کام طلب در راه سفر نهاد و در ملک مظاهر به راه باطن و ظاهر روان گشته در طی این سلوک فرقه انبیا و ملوک را فرق پیدا شد و جنبه جمال و جلال آشکار گردید.

Гоми аввал ки дар маслаки ботини ниҳоди шиси бен одамро бар аҳли олами сарвар ва муқтада карду раҳбару пешвои сохт ва зон пас ҳазрати Идрӣсро бшҳири тақдис аз олами хоки бторми афлоки барда , Нӯҳ наҷайро киштӣ наҷот доду Хизри набиро шарбат ҳаёт бахшед . Пӯри озри халъат хулат гирифту дасти Мӯсои лмъаҳ Байзо намӯду маҷории сбл аз мазоҳири русул бар вифқи муқтазои ҳоли саргарми арзи ҷамол буд то бшҳр канъон раседу ишқи саркаш бар сони оташи бмлки Миср дар афтод , аз фурқати ҳасану ишқ , меҳнату ҳузн падед омад . Ҳасан аз ҷайби моҳи канъони срброўрду ишқ дар синаи Зулайхо тамаккун ёфт , ҳузни роҳи кулба ёқӯб гирифт . Пас ҷазбаи ишқи мазҳари ҳасанро бахуди хонда аз шаҳри канъони бмлки Мисри расонад .

گام اول که در مسلک باطن نهاد شیث بن آدم را بر اهل عالم سرور و مقتدی کرد و رهبر و پیشوا ساخت و زان پس حضرت ادریس را به شهیر تقدیس از عالم خاک به طارم افلاک برده، نوح نجی را کشتی نجات داد و خضر نبی را شربت حیات بخشید. پور آزر خلعت خلت گرفت و دست موسی لمعه بیضا نمود و مجاری سبل از مظاهر رسل بر وفق مقتضای حال سرگرم عرض جمال بود تا به شهر کنعان رسید و عشق سرکش بر سان آتش به ملک مصر در افتاد، از فرقت حسن و عشق، محنت و حزن پدید آمد. حسن از جیب ماه کنعان سربرآورد و عشق در سینه زلیخا تمکن یافت، حزن راه کلبه یعقوب گرفت. پس جذبه عشق مظهر حسن را به خود خوانده از شهر کنعان به ملک مصر رساند.

Ҳасани руста худфурӯшӣ биёрост , ишқи тоқати парда пӯшӣ наёвард , бики сӯи савдои ҷилвагарӣ буд , дигар сӯи ғавғои пардаи дарӣ . То моҳи канъон аз чоҳу зиндони баҷоа иззат раседу пери канъонро дар байти аҳзони ҳам чунон бо меҳнату ҳузни одату инс буд ки пайки бшир дар омаду буи ҳабиб биоварад он замони пояи иқболу ҷоҳи ҳасану ояти таъсии ишқу ҳузни бғоити қусӯрии расида буд ки ҳар се як бор дар малики Мисри ҷамъи гаштанд ва ҳар чанд дар таии он аҳди хусрави ҳасанро дар малики сабоҳат беш аз пеши маҷоли арзи ҷамол даст дод ва дар манзар ваҷу Юсуфи ҷилва шикваӣ намӯд ки нозиронро дасти тоқат бурӣда монаду сомъонро ангушти ҳайрати гузида , валикини бълми ишроқи алавии мстшър буд ки ҷилваи ҷамолашро бар ваҷҳи камоли арз гоҳе дигар муқарараст ки ин худ манзарӣ аз манозир ӯст ва ҳар ду олами мазҳарӣ аз мазоҳир ӯ .

حسن رسته خودفروشی بیاراست، عشق طاقت پرده‌پوشی نیاورد، به یک سو سودای جلوه‌گری بود، دگر سو غوغای پرده‌دری. تا ماه کنعان از چاه و زندان به جاه عزت رسید و پیر کنعان را در بیت احزان هم چنان با محنت و حزن عادت و انس بود که پیک بشیر در آمد و بوی حبیب بیاورد آن زمان پایه اقبال و جاه حسن و آیت تاثیر عشق و حزن بغایت قصوری رسیده بود که هر سه یک بار در ملک مصر جمع گشتند و هر چند در طی آن عهد خسرو حسن را در ملک صباحت بیش از پیش مجال عرض جمال دست داد و در منظر وجو یوسف جلوه شکوهی نمود که ناظران را دست طاقت بریده ماند و سامعان را انگشت حیرت گزیده، ولیکن به علم اشراق علوی مستشعر بود که جلوه جمالش را بر وجه کمال عرض گاهی دیگر مقرر است که این خود منظری از مناظر اوست و هر دو عالم مظهری از مظاهر او.

Ва лъмрии кули ҳасани фии алўрии қосири ани ҳасани ҷдолҳснӣ .

و لعمری کل حسن فی الوری قاصر عن حسن جدالحسنی.

Пас пои тараб дар малики араби ниҳода , бҳдоити нури қудси ҷониби насли поку зуррияи тобноки ҷаноби асмъили шитофту Фръои баъди асл дар мунозираи зоҳирау мазоҳири мутаҳҳараи нақл ва таҳвил мекарду бшўқи неъмати мавъӯду тўФи каъбаи мақсӯди кӯч бар кӯч мерафт ва мегуфт :

پس پای طرب در ملک عرب نهاده، به هدایت نور قدس جانب نسل پاک و ذریه تابناک جناب اسمعیل شتافت و فرعا بعد اصل در مناظره ظاهره و مظاهر مطهره نقل و تحویل می‌کرد و به شوق نعمت موعود و طوف کعبه مقصود کوچ بر کوچ می‌رفت و می‌گفت:

Фош мегӯям ва аз гуфта худ дили шодам ки ҳикмати азал аз рӯзи аласти таъаллуқ бар ин дошт ки ҷилваи ҷалоли хеш аз матлаъи ҷамоли хоҷаи хусравони ошкор ва намоён созад ва аз бадви баннои ҷаҳон то ин асру замон ки аҳди масъӯди хотам сарваронаст ҳар чаҳ аз ҳукми қадару қазои бҳди нФозу имзои расида аз мақулаи тамҳиди муқаддамоти матлӯбу тақдими мабодӣ бар мақсӯд бӯдау азои ?ераади аллоҳи шиӣои ҳёи асбоба .

فاش می‌گویم و از گفته خود دل شادم که حکمت ازل از روز الست تعلق بر این داشت که جلوه جلال خویش از مطلع جمال خواجه خسروان آشکار و نمایان سازد و از بدو بنای جهان تا این عصر و زمان که عهد مسعود خاتم سروران است هر چه از حکم قدر و قضا به حد نفاذ و امضا رسیده از مقوله تمهید مقدمات مطلوب و تقدیم مبادی بر مقصود بوده و اذا اراد الله شیئا هیا اسبابه.

Гавҳари ҳасану ишқро аз олами қудси рухсат сафар доданд ва дар ҳар як қувваи тадбиру ҷазба таъсиӣ ниҳоданд ки зарроти куну маконро дар хури вусъу имкони мураббӣ вмҳиҷ гашта бмҳмии мштғлу бомарии мўтмри созанд ки дар оғозу анҷоми хусрави гардони ғуломро мунтаҷ манфиатӣ шаваду мӯҷиб маслиҳатӣ бошад . Пас бтртиби маротиб аз афлоку кавокиб то боҷсому маволед ҳар як бар вифқи қобилияти баҳраи тарбияти гирифта , ҳаракоти шавқӣ дар табақоти фавқӣ падед омаду олами табоиъи бнқўши бадоеъи оростаи гашт ва чун навбати навъ инсон расед пояи тарбиятро моя тараққӣ боист , лоҷарами партави ҳасани ҷилва инбисот ёфт ва ҳар касеро аз ҳар тарафи шӯри ишқӣ бар сару шавқу ваҷдӣ дар дил афтод ки бқўти аҷтзоби он дар малики васеъи замин ки хоси хдиў замонаст таъсиси банноӣ тоза кунанду тақдими мҳом беандоза ; то батадрӣҷу бмрўри асбоби умӯрӣ ки ҳангоми зуҳӯри давлати масъӯди лозим ва зарураст мавҷӯд гардад .

گوهر حسن و عشق را از عالم قدس رخصت سفر دادند و در هر یک قوهٔ تدبیر و جذبه تاثیری نهادند که ذرات کون و مکان را در خور وسع و امکان مربی و مهیج گشته به مهمی مشتغل و به امری موتمر سازند که در آغاز و انجام خسرو گردان غلام را منتج منفعتی شود و موجب مصلحتی باشد. پس به ترتیب مراتب از افلاک و کواکب تا به اجسام و موالید هر یک بر وفق قابلیت بهره تربیت گرفته، حرکات شوقی در طبقات فوقی پدید آمد و عالم طبایع بنقوش بدایع آراسته گشت و چون نوبت نوع انسان رسید پایه تربیت را مایهٔ ترقی بایست، لاجرم پرتو حسن جلوه انبساط یافت و هر کسی را از هر طرف شور عشقی بر سر و شوق و وجدی در دل افتاد که به قوت اجتذاب آن در ملک وسیع زمین که خاص خدیو زمان است تاسیس بنای تازه کنند و تقدیم مهام بی اندازه؛ تا به تدریج و به مرور اسباب اموری که هنگام ظهور دولت مسعود لازم و ضرور است موجود گردد.

Шоҳи ҷаҳони он гоҳ бгоҳ ҷаҳони хиромад ки пеши корони қоҳиру устодони моҳири қусӯру аёўинро бнқўши нави ойин бнгоштаҳ бошанду хдўру бсотинро бурду раёҳини ороста , бнқсӣ дар базм тараб бошад ва на гомии муҳтоҷи талаб .

شاه جهان آن گاه به گاه جهان خرامد که پیشکاران قاهر و استادان ماهر قصور و ایاوین را به نقوش نو آیین بنگاشته باشند و خدور و بساتین را به ورد و ریاحین آراسته، نه نقصی در بزم طرب باشد و نه گامی محتاج طلب.

Алии ҳозои қавмӣ аз банӣ навъи инсон ки дар таии ъҳўд ва азмон ишқи дороӣии гузидаи кишвар ороӣӣ намуданд , ҳар чанд бзоҳри хусрав рӯй замин буданду соҳиби тоҷи внгин , валикин дар воқеъу нафаси аламри ҳукми ходимии муассису чокарӣ муҳандис доштанд ки қабл аз ташрифи арўғи султон барои тартиби хаймау харгоҳу танзифи сафаи даргоҳи биўрти урдӯии ҳумоюн маъмур гашта , зароифиу захорифи замонаро барои масорифи подшоҳонаи ҷамъи ораду ҳиммат бар он гуморд ки хайли султонро ҳангоми вуруди ман ҷамеъи алҷҳоти ротбаҳи айши мҳнои мавҷӯд ва муҳайё бошад .

علی هذا قومی از بنی نوع انسان که در طی عهود و ازمان عشق دارائی گزیده کشور آرائی نمودند، هر چند به ظاهر خسرو روی زمین بودند و صاحب تاج و نگین، ولیکن در واقع و نفس الامر حکم خادمی موسس و چاکری مهندس داشتند که قبل از تشریف اروغ سلطان برای ترتیب خیمه و خرگاه و تنظیف صفه درگاه بیورت اردوی همایون مأمور گشته، ظرایف و زخارف زمانه را برای مصارف پادشاهانه جمع آرد و همت بر آن گمارد که خیل سلطان را هنگام ورود من جمیع الجهات راتبه عیش مهنا موجود و مهیا باشد.

Болмсли Каюмарс ки возеъи расми салтанат буд , мисоли шайхии адиб ки Тифлони китобро таълим одоб диҳад , халқи навомӯзро аз румузи тоъати ин даргоҳи воқифу огоҳи сохту Ҳушанги боҳушу ҳонг ки мива аз шоху оташ аз санги ҷусти ҳукм солорхўонӣ дошт ки суккони рубъи маскӯнро ки бар суфраи эҳсону ҷӯади туфайл вуҷӯд ҳумоюнанд лизои барг ва наво диҳаду асбоби табъу шӯии орад .

بالمثل کیومرث که واضع رسم سلطنت بود، مثال شیخی ادیب که طفلان کتاب را تعلیم آداب دهد، خلق نوآموز را از رموز طاعت این درگاه واقف و آگاه ساخت و هوشنگ باهوش و هنگ که میوه از شاخ و آتش از سنگ جست حکم سالارخوانی داشت که سکان ربع مسکون را که بر سفره احسان و جود طفیل وجود همایونند لذا برگ و نوا دهد و اسباب طبع و شوی آرد.

Кзлки тҳмўрси диўбнд ки рӯй иқболи бтрди ағўоли ниҳоди мисоли сарҳангӣ буд ки бҳкми девони бдФъи девон маъмур гашта , малики султонро аз ғдри душманону шари аҳрӣманони мҳрўс ва масӯн дораду ҷамшед ки тоқи айвони биФрохту тарҳи бустони биндохту аҳли ҳарфати бпрўрду касб ва санъат биоварад ; басони ходимии меъмору омилии пешкор буд ки кохи султонро бифурӯш ва ӯонеу нуқӯши хусравонеу аснофи таййибу ағсони ртиби ороста , расми ҳарфату фалоҳатро барои тартиби либосу тамҳиди асоси хоси даргоҳу раияту сипоҳ доир кунад ва дар арзи муддати ҳафтсад сол ки навбати ъзу иқбол ӯ буд қавоиди дили писанду қавонин чанд ки анҷоми кори бакори худоами ин дарбор ояд дар басити замини ниҳодаи қонӯни рафтории бсоири влоаҳи амсору мулӯк аъсор диҳад ки назми кноӣту рабти мрокбу ҷалби манофеу касбу зойеъ бар ҳамон тарз ва бар ҳамон ойин амал намӯда чеҳраи арӯси маликро ҳар бори бтрзии тоза ғоза кунанд , то ҷилваи ҷамоли бпоиаҳи камоли расонади вдри хури илтифоти хоҷа хусравон омад .

کذلک طهمورث دیوبند که روی اقبال به طرد اغوال نهاد مثال سرهنگی بود که به حکم دیوان به دفع دیوان مأمور گشته، ملک سلطان را از غدر دشمنان و شر اهریمنان محروس و مصون دارد و جمشید که طاق ایوان بیفراخت و طرح بستان بینداخت و اهل حرفت بپرورد و کسب و صنعت بیاورد؛ به سان خادمی معمار و عاملی پیشکار بود که کاخ سلطان را به فروش و اوانی و نقوش خسروانی و اصناف طیب و اغصان رطیب آراسته، رسم حرفت و فلاحت را برای ترتیب لباس و تمهید اساس خاص درگاه و رعیت و سپاه دایر کند و در عرض مدت هفتصد سال که نوبت عز و اقبال او بود قواعد دل پسند و قوانین چند که انجام کار به کار خدام این دربار آید در بسیط زمین نهاده قانون رفتاری بسایر ولاه امصار و ملوک اعصار دهد که نظم کنائت و ربط مراکب و جلب منافع و کسب و ضایع بر همان طرز و بر همان آئین عمل نموده چهره عروس ملک را هر بار به طرزی تازه غازه کنند، تا جلوه جمال به پایه کمال رساند و درخور التفات خواجه خسروان آمد.

Дар бдоити ҳол ки хусрави ҳасани дрмлки вуҷӯди одам мақом карду навъи башар дар рӯй замин мунташир гардид , даври оламро аввали гардиш буду абнои одамро оғози ҳизонату парвариш , халқи гетиро ҳануз чандон ҳавсила ва тоқат набӯд ки назораи ҷамол ҳасан тавонанд намӯд , лоҷарам монанди баъзе аз азизон ки тозаи бсрўт расидаанду ҷомаи зарду сурхи дида , чунон дар вартаи ғурури афтоданд ки мавҷи ғайрат авҷ гирифту тӯфон дар арсаи хок падед омад .

در بدایت حال که خسرو حسن در ملک وجود آدم مقام کرد و نوع بشر در روی زمین منتشر گردید، دور عالم را اول گردش بود و ابنای آدم را آغاز حضانت و پرورش، خلق گیتی را هنوز چندان حوصله و طاقت نبود که نظاره جمال حسن توانند نمود، لاجرم مانند بعضی از عزیزان که تازه به ثروت رسیده‌اند و جامه زرد و سرخ دیده، چنان در ورطه غرور افتادند که موج غیرت اوج گرفت و طوفان در عرصه خاک پدید آمد.

Ва баъд аз воқеаи тӯфони ҳазрати Нӯҳ алӣ набиноу алайҳи ассаломро се фарзанд монад ки ҳому сому ёФс ном доштанд ва чун арҳоми ҷурму хтоӣӣ дар ҳазрати падари рафта буду ранги вуҷӯдаши занги саводи гирифта , ҳасани мушкили писандро мақбули табъ арҷманд науфтоду партави таҷаллии бҷонби сому ёФси андохт ки гавҳари поки анбиёу мулӯк дар насли ин ду ҳазрат таъбия рафт . Фард :

و بعد از واقعه طوفان حضرت نوح علی نبینا و علیه السلام را سه فرزند ماند که حام و سام و یافث نام داشتند و چون ارحام جرم و خطائی در حضرت پدر رفته بود و رنگ وجودش زنگ سواد گرفته، حسن مشکل پسند را مقبول طبع ارجمند نیفتاد و پرتو تجلی به جانب سام و یافث انداخت که گوهر پاک انبیا و ملوک در نسل این دو حضرت تعبیه رفت. فرد:

Пас ҳазрати Нӯҳи фарзанди рашиди хеши ёФсро номзади билод шарқӣ фармуд ва ӯро ёздаҳи писар буд ки аз ӯ малики чин то охири хоки рӯси маскани эли волўс эшон гардид , чун партави ҳасани хоҷаи мулӯк монанди моҳи тобону меҳри рахшон аз оинаи ҷамоли тарки дурахшон буд , ҳазраташро дар дидаи аввалии алобсори шавкатӣ бешумор падед омаду ҷумларо бе ихтиёри ббзргӣ ӯ иқрори рафта ; бар соири бародарони мақдами гашту малики падари бади мусаллам ; даври замонро боману амони қарини сохту хираду бузургро бФзлу роФти нўоҳтаҳ , дар тамомати малики падари сайр ва тафарруҷ намӯд ва ҳар ҷои чашми тамошои гушӯдаи партави ҳасан дар фазои басит бар фарозу нишеби тобон буду мақомии дили гушойро толибу хоҳон то бмўзъ сликоӣ расед , мақомии дили каш ва нағз диду Фзоӣии хуррами всбз ки боди шимолаши роҳати ҷон буду оби рӯонаши мояи равон .

پس حضرت نوح فرزند رشید خویش یافث را نامزد بلاد شرقی فرمود و او را یازده پسر بود که از او ملک چین تا آخر خاک روس مسکن ایل و اُلوس ایشان گردید، چون پرتو حسن خواجه ملوک مانند ماه تابان و مهر رخشان از آینه جمال ترک درخشان بود، حضرتش را در دیده اولی الابصار شوکتی بی شمار پدید آمد و جمله را بی اختیار به بزرگی او اقرار رفته؛ بر سایر برادران مقدم گشت و ملک پدر بد مسلم؛ دور زمان را به امن و امان قرین ساخت و خُرد و بزرگ را به فضل و رافت نواخته، در تمامت ملک پدر سیر و تفرج نمود و هر جا چشم تماشا گشوده پرتو حسن در فضای بسیط بر فراز و نشیب تابان بود و مقامی دل گشای را طالب و خواهان تا به موضع سلیکای رسید، مقامی دلکش و نغز دید و فضائی خرم و سبز که باد شمالش راحت جان بود و آب روانش مایهٔ روان.

Ва ин мавзе маҳаллӣаст аз навоҳии шарқ дар ғояти нузҳату сафоу риққати обу ҳаво ки бар ҷониби ҷанубаши ду наҳри азим монанди кавсару таснӣм ҷорӣаст , бар самти шимоли дарёчаи зулолӣ ки гўӣии манбаи моء муайянаст , ё осмонӣ дар ҷўФи замин ва дар ҳади шарқии кӯҳӣ бо фару шиква , машҳуни бхмоили анбӯҳ ва дар ҳади ғарбии даштии пурсабзау кишту марзӣ чун боғи биҳишт ва ҳар сӯи чашмаи хуши гўорӣ ва ҳар ҷои пешау марғзорӣ ки рашки чашма ҳайвонасту ҷуфти равзаи ризвон . Ҳасани худкомро нузҳати он мақом хуш афтоду мавкиби тарк дар ҳамон ҷойгоҳи мавқифи ъзу ҷоҳи сохта , ибтидои хона чанд ки сақфу пай аз чӯб ва не дошт банно кард ва чанде дар он басар мебарад то бтртиби асоси харгоҳу таъйини хавоси даргоҳ мулҳам гашта вориси малик ёФс шуду рояти салтанати бғоити майманати биФрохт .

و این موضع محلی است از نواحی شرق در غایت نزهت و صفا و رقت آب و هوا که بر جانب جنوبش دو نهر عظیم مانند کوثر و تسنیم جاری است، بر سمت شمال دریاچه زلالی که گوئی منبع ماء معین است، یا آسمانی در جوف زمین و در حد شرقی کوهی با فر و شکوه، مشحون به خمایل انبوه و در حد غربی دشتی پرسبزه و کشت و مرزی چون باغ بهشت و هر سو چشمه خوش گواری و هر جا پیشه و مرغزاری که رشک چشمه حیوان است و جفت روضه رضوان. حسن خودکام را نزهت آن مقام خوش افتاد و موکب ترک در همان جایگاه موقف عز و جاه ساخته، ابتدا خانه‌ای چند که سقف و پی از چوب و نی داشت بنا کرد و چندی در آن به سر می‌برد تا به ترتیب اساس خرگاه و تعیین خواص درگاه ملهم گشته وارث ملک یافث شد و رایت سلطنت بغایت میمنت بیفراخت.

Воқдӣ гуяд ки тарки бен ёФс бо Каюмарси ибни ҷаҳони Эрони муосир буд ва ҳар ду бики унсури возеъи расми салтанату ҳомии малику мамлакати гаштанд ва зон пас ин расми тозаро дар ақтори замини шуюъӣ беандоза даст дод ки баъзе аз авлоди сому ҳомро дар мамолики Яману ҳинду ҳабашу шом низ доъияи иқтидору эҳтишом падед омад .

واقدی گوید که ترک بن یافث با کیومرث ابن جهان ایران معاصر بود و هر دو به یک عنصر واضع رسم سلطنت و حامی ملک و مملکت گشتند و زان پس این رسم تازه را در اقطار زمین شیوعی بی اندازه دست داد که بعضی از اولاد سام و حام را در ممالک یمن و هند و حبش و شام نیز داعیه اقتدار و احتشام پدید آمد.

Партави нури ҳақу лмъаҳи ҳасани мутлақ ки акнӯн аз нури поку гавҳари тобноки хдиўи ҷаҳон таъбир бидон кунем он замон аз ҷайби ҷамоли тарки аён буд ва монанди нири аъзам дар шарқу ғарби олам тҷӣ менамӯд .

پرتو نور حق و لمعه حسن مطلق که اکنون از نور پاک و گوهر تابناک خدیو جهان تعبیر بدان کنیم آن زمان از جیب جمال ترک عیان بود و مانند نیر اعظم در شرق و غرب عالم تجلی می‌نمود.

Ҳамоно аксӣ аз таҷаллии он дар ойинаи авҳом ва ҳавос афтод ки халқӣ дар олами иқтибоси тамҳиди асос ҷалолат карданду бунёди русуми иёлати ниҳода , асбоби салтанату дороӣӣ тартиб доданду гоҳи ҷаҳонро барои шоҳи ҷаҳони зинату зеб .

همانا عکسی از تجلی آن در آئینه اوهام و حواس افتاد که خلقی در عالم اقتباس تمهید اساس جلالت کردند و بنیاد رسوم ایالت نهاده، اسباب سلطنت و دارائی ترتیب دادند و گاه جهان را برای شاه جهان زینت و زیب.

Зикри тарки бен ёФсу авлод ӯ

ذکر ترک بن یافث و اولاد او

Дар таворих мстўраст ки тарки бен ёФси аввали хонони малик шарқаст ва аз насл ӯ чаҳор фарзанд дар вуҷӯд омад . Меҳтари эшон Фўдк буд ва ҳануз кӯдак буд ки рӯзӣ бар соҳил равад снлўки бъодти абнои мулӯки сайд моҳӣ намӯда , луқма чанд тановул фармуд иттифоқан пораи гӯшти бирён аз панҷаи дасти ҳумоюнаши биФтод дар қитъаи заминии шӯри баромад ки чун барграфт лаҳми смкро таъми намак буду завқ аҷаб ёфт . Шоми гоҳон ки аз дашти шикори бшҳр ва ҳисор хиромед сӯрати ҳоли бързи падари расонидаи хосу оламро майлу шавқии тамоми бостъмоли ин навъи адоам ҳосил шуду кони намак аз хоки таркон падед омад , хиттаи шарқ ки аз партави ҳасани машриқ сабоҳат гашта буд маъдан фалоҳат гашта таркони чинро лабҳои ширин намак ёфту ғулғулу шӯр аз смк ва смок бархест .

در تواریخ مسطور است که ترک بن یافث اول خانان ملک شرق است و از نسل او چهار فرزند در وجود آمد. مهتر ایشان فودک بود و هنوز کودک بود که روزی بر ساحل رود سنلوک به عادت ابنای ملوک صید ماهی نموده، لقمه‌ای چند تناول فرمود اتفاقا پاره گوشت بریان از پنجه دست همایونش بیفتاد در قطعه زمینی شور برآمد که چون برگرفت لحم سمک را طعم نمک بود و ذوق عجب یافت. شام گاهان که از دشت شکار به شهر و حصار خرامید صورت حال به عرض پدر رسانیده خاص و عالم را میل و شوقی تمام به استعمال این نوع ادام حاصل شد و کان نمک از خاک ترکان پدید آمد، خطه شرق که از پرتو حسن مشرق صباحت گشته بود معدن فلاحت گشته ترکان چین را لب‌های شیرین نمک یافت و غلغل و شور از سمک و سماک برخاست.

Ва болҷмлаҳи рояти иқтидори тарк дар тамомии малики падару амлоки даҳ бародари чунон афрохтаи гашт ки бо он ки эшон ҳар як монанди ғзу хлху чину сақлоби босами хеш мавсӯмасту ҳудӯду снўршон ё юрти махсӯси тарки ашкору маълум , боз то акнӯн дар тамоми рубъи маскӯни ҷумлагиро дар ҳукми як малик донанду баном тарк хонанд ва ӯ меҳтари фарзандони хешро барои вилояти аҳд беҳтар дид ки партави поки ҳасанро мутаҳҳар буд . Лоҷарам илқоӣ мақолед малик бова фармуд ва ӯро аилинҷаҳи хон лақаб дод токунанда корҳои хатир гардад ва бар ҷумлаи бузургони амир ; ва ӯ худ шаҳриёрии қодири қоҳир буд ки бар умуми элоту аҳшоми воқорб ва банӣ аъмоми бкёст , фазл ва раёсат ёфту бнФси хеш дар маҳали мавсӯми биўрсўқу қорқўму аўртоқу кўртоқи яйлоқ ва қишлоқ мекард ва он дўкўҳӣаст шомиху азим ки ҳангоми оят хулд Наиманд ва дар фасли рабиъи мҳӣӣ азм Ромем

و بالجمله رایت اقتدار ترک در تمامی ملک پدر و املاک ده برادر چنان افراخته گشت که با آن که ایشان هر یک مانند غز و خلخ و چین و سقلاب به اسم خویش موسوم است و حدود و سنورشان یا یورت مخصوص ترک آشکار و معلوم، باز تا اکنون در تمام ربع مسکون جملگی را در حکم یک ملک دانند و به نام ترک خوانند و او مهتر فرزندان خویش را برای ولایت عهد بهتر دید که پرتو پاک حسن را مطهر بود. لاجرم القای مقالید ملک به او فرمود و او را ایلینجه خان لقب داد تا کننده کارهای خطیر گردد و بر جمله بزرگان امیر؛ و او خود شهریاری قادر قاهر بود که بر عموم ایلات و احشام و اقارب و بنی اعمام بکیاست، فضل و ریاست یافت و به نفس خویش در محل موسوم به یورسوق و قارقوم و اورتاق و کورتاق ییلاق و قشلاق می‌کرد و آن دو کوهی است شامخ و عظیم که هنگام آیت خلد نعیمند و در فصل ربیع محئی عظم رمیم

Хоҷаи адиби фазли аллоҳи табиб , номи номии он шаҳриёрро дар ҷомеъи рашидии абўлҷаҳи хон забт кардааст ва баъзе ин лақабро махсӯси тарки бен ёФси гирифта , қавмии дигар бар онанд ки ин худ бе воситаи фарзанди Нӯҳ набӣасту алӣ эй ҳоли ихтилофӣ дар ин нест ки ҳазраташи воситаи тулӯъи анвори ҳасан аз носиаҳи ҷамоли диби боқавӣ хон бӯда ва ин исми илми мураккаб манқӯласт чаҳ дар истилоҳи атроку муғули диби мақому ҷоҳ ва тахт бошаду боқавии хдиўи пирўзбхт . Ва дар интиқоли ҷамоли ҳасан аз мазҳари вуҷӯд ӯ бпикри шуҳуди қрохони ихтилоф ривоётасту аҳтлоли ҳикоёт . Соҳти ҷаҳони гшо ки дар аҳди мнкўи қоон буд ва дар мавкиби ҳлокўу абоФо хизмат менамӯд бзбти ансоби таркону зикри аслофи бузургони илтифотӣ чандон накарда , таърих ӯ ки дар сабки лафзу ҳасани маънӣ , маънии саҳари ҳалолу ғайрати об зулоласт , Маҳмӯди ғозонро мақбул хотир науфтода бтртиби китобии ҷомеъ ишорат ронад ки тамомати аҳволи атроки восилу насабу фасли шуъаби виўрту мақоми эшонро дар таии қуруну аъўом аз ҳамон замон то аҳди ҳазрати Нӯҳи мубин ва машрӯҳ созад .

خواجه ادیب فضل الله طبیب، نام نامی آن شهریار را در جامع رشیدی ابولجه خان ضبط کرده است و بعضی این لقب را مخصوص ترک بن یافث گرفته، قومی دیگر بر آنند که این خود بی واسطه فرزند نوح نبی است و علی ای حال اختلافی در این نیست که حضرتش واسطه طلوع انوار حسن از ناصیه جمال دیب باقوی خان بوده و این اسم علم مرکب منقول است چه در اصطلاح اتراک و مغول دیب مقام و جاه و تخت باشد و باقوی خدیو پیروزبخت. و در انتقال جمال حسن از مظهر وجود او به پیکر شهود قراخان اختلاف روایات است و احتلال حکایات. صاحت جهان‌گشا که در عهد منکو قاآن بود و در موکب هلاکو و اباقا خدمت می‌نمود به ضبط انساب ترکان و ذکر اسلاف بزرگان التفاتی چندان نکرده، تاریخ او که در سبک لفظ و حسن معنی، معنی سحر حلال و غیرت آب زلال است، محمود غازان را مقبول خاطر نیفتاده به ترتیب کتابی جامع اشارت راند که تمامت احوال اتراک و اصل و نسب و فصل شعب و یورت و مقام ایشان را در طی قرون و اعوام از همان زمان تا عهد حضرت نوح مبین و مشروح سازد.

Пас барои анҷоми ин амри аҷзоъу алвоҳ чанд аз хазонаи хонони атроку дафотири арбоби идрок бадаст оварда , бақадр имкон дар тасҳеҳи ақволу танқеҳи аҳвол маболиғат кард то ҷомеъи рашидӣ пардохта шуду мтоўии фусӯлу Фҳоўии усӯли он дрбндгӣ ӯ вслтони алҷоитўи мърўз ва машҳӯд гашта , перони огоҳу хосони даргоҳро аз мусулмону муғули мавқе қабул омад ва аз рӯй таҳқиқи зевар тасдиқ ёфта мувофиқи таърихи мазкӯр , қрохон бе воситаи ғайр аз сулби диби боқавии бавуҷуди омада , влкн дар таворихи машҳури мусбат ва мстўраст ки баъд аз диби боқавии фарзанди маин ӯ киўк , хайли тарконро меҳтари мулӯк буду вилояти аҳди малики бхлФи алсдқи хеши алнҷаҳи хона тафвиз намӯда , муғулу тотор аз аўдр вуҷӯд омаданд ва ҳар дуро вориси тахт ва дияем карду мамолики хеш бар эшон тақсим , нири ҳасани пок аз матлаъи вуҷӯди муғул тобон шуд ва дар нақлу таҳвили мсръу шитобон буд то аз сулб ӯ нири чаҳор фарзанди зукур мавҷӯд гардид ва ҳар чори кофар ва нобакор буданд . Пас чун гавҳари вуҷӯд ва низ шуҳуди хоҷаи хусравону хусрави замину замони хлдоллаҳи султонау азми барраона дар насли аҳФоди қрохони муқаддар буду сӯрати ин амр дар мроти илму мшкўаҳи яқини аҳли малакӯти мунаввару мусаввир , хусрави ҳасани мазҳари вуҷӯди қрохонро аз он чори бночор интихоб намӯда вориси малики муғулу молики рад ва қабул фармуд .

پس برای انجام این امر اجزاء و الواح چند از خزانه خانان اتراک و دفاتر ارباب ادراک به دست آورده، به قدر امکان در تصحیح اقوال و تنقیح احوال مبالغت کرد تا جامع رشیدی پرداخته شد و مطاوی فصول و فحاوی اصول آن در بندگی او و سلطان الجایتو معروض و مشهود گشته، پیران آگاه و خاصان درگاه را از مسلمان و مغول موقع قبول آمد و از روی تحقیق زیور تصدیق یافته موافق تاریخ مذکور، قراخان بی واسطه غیر از صلب دیب باقوی به وجود آمده، ولکن در تواریخ مشهور مثبت و مسطور است که بعد از دیب باقوی فرزند مهین او کیوک، خیل ترکان را مهتر ملوک بود و ولایت عهد ملک به خلف الصدق خویش النجه خان تفویض نموده، مغول و تاتار از او در وجود آمدند و هر دو را وارث تخت و دیهیم کرد و ممالک خویش بر ایشان تقسیم، نیر حسن پاک از مطلع وجود مغول تابان شد و در نقل و تحویل مسرع و شتابان بود تا از صلب او نیر چهار فرزند ذکور موجود گردید و هر چار کافر و نابه‌کار بودند. پس چون گوهر وجود و نیز شهود خواجه خسروان و خسرو زمین و زمان خلدالله سلطانه و عظم برهانه در نسل احفاد قراخان مقدر بود و صورت این امر در مرآت علم و مشکات یقین اهل ملکوت منور و مصور، خسرو حسن مظهر وجود قراخان را از آن چار به ناچار انتخاب نموده وارث ملک مغول و مالک رد و قبول فرمود.

Ҷумҳӯри аъимма сайр онанд ки қрохони қаҳрамонии бдсиру шаҳриёрии муқтадир буд ва дар ҷҳди ҳақу ҷаҳли мутлақи чандон тўғл менамӯд ки ҳеҷ офарӣдаро дар аҳд ӯ маҷоли иқрори тавҳиду хаёли тақдису тамҷиди мумкини нмишд ва дар кибру ҷалолу куфру залол бҷоӣӣ расед ки гуфтӣ устод заҳҳокасту шаддоди атрок .

جمهور ائمه سیر آنند که قراخان قهرمانی بدسیر و شهریاری مقتدر بود و در جحد حق و جهل مطلق چندان توغل می‌نمود که هیچ آفریده را در عهد او مجال اقرار توحید و خیال تقدیس و تمجید ممکن نمی‌شد و در کبر و جلال و کفر و ضلال به جائی رسید که گفتی استاد ضحاک است و شداد اتراک.

Ҳасани мушкили писандро мушкил ва нописанд афтод ки дар малики вуҷӯдии чунин манзил ва мақар гузинад , лоҷарами рояти наҳзати бғоити суръати броФрохт ва чун пайки мсръи моҳ ки дар лайли ҳолки қатъ масолик кунад ва то субҳи содиқи сайри ғўосқи намояд .

حسن مشکل پسند را مشکل و ناپسند افتاد که در ملک وجودی چنین منزل و مقر گزیند، لاجرم رایت نهضت بغایت سرعت برافراخت و چون پیک مسرع ماه که در لیل حالک قطع مسالک کند و تا صبح صادق سیر غواسق نماید.

Дар зулмати вуҷӯди қрхони сорӣ буд то партави шуъоъ дил фурӯз аз матлаъи ҷамоли ағўз толеъ намӯду тарконро дар вақойиъи вилодату далоили саодат ӯ эътиқодӣ чандаст ки асноди он ҷузи бҳзрти анбиёу хулласи асФёи шоён ва раво нест , аз он ҷумла гӯйанд : ки ҳангоми валавад то се рӯзи кому даҳони бшири модари нёлўд ва ҳар шаб дар олами хоби бмодр хитоб мекард ки шери ту вақте хоҳам хӯрд ки муъмину ҳақ шинос бошӣ , на кофару носипосу модар ҳар чанд аътноӣӣ бихоб хеш накарда , тадбироти дигар пеш гирифт зарраи суд на бахшеду қатраи шер на нӯшед ; то бФзли яздони мулҳаму мунтақили гашт ки руъёӣ ӯ аз мақулаи анҳо ва эъломаст на азғосу аҳломи пас аз рӯй хулӯси сидқи бад-ӣни ҳанифи ҳақ дар омад то табъи кӯдаки ҳавоӣ пистон карду майли модар баҳақ прессатон буду дайни покаш аз халқи пинҳон ; то умри кӯдак биксол расед .

در ظلمت وجود قراخان ساری بود تا پرتو شعاع دل فروز از مطلع جمال اغوز طالع نمود و ترکان را در وقایع ولادت و دلایل سعادت او اعتقادی چند است که اسناد آن جز به حضرت انبیا و خلص اصفیا شایان و روا نیست، از آن جمله گویند: که هنگام ولود تا سه روز کام و دهان به شیر مادر نیالود و هر شب در عالم خواب به مادر خطاب می‌کرد که شیر تو وقتی خواهم خورد که مومن و حق شناس باشی، نه کافر و ناسپاس و مادر هر چند اعتنائی به خواب خویش نکرده، تدبیرات دیگر پیش گرفت ذره سود نه بخشید و قطره شیر نه نوشید؛ تا به فضل یزدان ملهم و منتقل گشت که رویای او از مقوله انها و اعلام است نه اضغاث و احلام پس از روی خلوص صدق بدین حنیف حق در آمد تا طبع کودک هوای پستان کرد و میل مادر به حق پرستان بود و دین پاکش از خلق پنهان؛ تا عمر کودک به یک سال رسید.

Қрохон бар вифқи одоби атрок барои ташхиси номи мисоли эҳзор ом дода , маҳфил сур биёросту ғулғули айш бпо хост :

قراخان بر وفق آداب اتراک برای تشخیص نام مثال احضار عام داده، محفل سور بیاراست و غلغل عیش به پا خاست:

Ҷамеъи ҳуззору хавоси дарборро аз он брзу ёл , дар он сину сол шигифт омад ва аз ҳар ҷиҳат ва ҳар боб дар интихоби асмоءу алқоб сухан мерафт сарони қабоил муҷтамаъ буданду сароау аъозими мустамеъ ки Тифли рзиъи басони Масеҳи лисони фасеҳ гушӯда гуфт : номи ман ағўзаст ва чун ин нуктаи хориқи одату ояти саодат буд бар таъаҷҷуби ҳозирону иродат нозирон фузуда ; қрохони фарзанди азизро чандон бо рушд ва тамиз дид ки дасти ҳайрати бдндон гузида гуфт : аз дербоз то акнӯн аз насли тарку аҷдоди бузурги мо кӯдакии бад-ӣни хӯбӣу зиракӣ дар вуҷӯд наёмада , ин писарро чандон ки ҳасан ва ҷамоласт ҷоҳ ва ҷалол хоҳад буду фар ва камол хоҳад ёфт .

جمیع حضار و خواص دربار را از آن برز و یال، در آن سن و سال شگفت آمد و از هر جهت و هر باب در انتخاب اسماء و القاب سخن می‌رفت سران قبایل مجتمع بودند و سراه و اعاظم مستمع که طفل رضیع به سان مسیح لسان فصیح گشوده گفت: نام من اغوز است و چون این نکتهٔ خارق عادت و آیت سعادت بود بر تعجب حاضران و ارادت ناظران فزوده؛ قراخان فرزند عزیز را چندان با رشد و تمیز دید که دست حیرت به دندان گزیده گفت: از دیرباز تا اکنون از نسل ترک و اجداد بزرگ ما کودکی بدین خوبی و زیرکی در وجود نیامده، این پسر را چندان که حسن و جمال است جاه و جلال خواهد بود و فر و کمال خواهد یافت.

Ва болҷмлаҳи ағўзи рӯзи буруз дар чашми падари гиромӣ тар мешуд то бсни булӯғу ҳади сбўғи расида , бҳкми падари духтар ъам хеши гўрхонро дар никоҳ дар овараду арзи имон бова кард ӯро азим мункир дид ва андеша намӯд ки ъаму падару хайлу ҳашарро азин роз огоҳ созад ; лоҷарами тарк ӯу қатъ гуфтугӯ карда , духтар ъам дигарро ки аўзхон ном дошт бхўост ва ӯро низ баҳмони ақидаи дидаи чашм аз висолу ҷамол ҳар ду пӯшеду бзъми атроки чандон қувва идрок дошт ки лафзи аллоҳу калимаи тавҳидро вирд забон карда , бе он ки илм адаб хонду лафз араб донад дар камол фасоҳат мегуфту сомъонро дар маънии он тааммул мерафт ва бахотир мерасед ки такрори он аз таъсии ваҷд ва самоъаст ё таҳрири алҳону асҷоъ ва чун худ муъмину муваҳҳид буду қавмро мулҳид ва мушрик медид ғолибан аз ҳазрати падари мФорқ буд ва бо аъмому ақвоми мувофиқи нмишд , то бўқтии зебоу дилкаш ки табъи олами хурраму хуш буду кӯҳу ҳомӯни бнқши алвони мунаққаши азми гули гашти баҳору майли тафреҳ ва шикор карда , шомгоҳон ки аз арсаи сайди бҷонби шаҳр боз мегашт аз ҳаволии сарой ъам хеши гузашта , иттифоқан бҷўқӣ аз ҷавории хиради бархӯрд ки бар лаби ҷўӣии бҷомаҳи шўӣӣ машғӯл буданд чун хост ки гомии Фурот наад ва бғФлт бугзарад бонҳои сурӯш бҳўш омаду маънии ин байташ бигӯаш :

و بالجمله اغوز روز به روز در چشم پدر گرامی‌تر می‌شد تا به سن بلوغ و حد سبوغ رسیده، به حکم پدر دختر عم خویش گورخان را در نکاح در آورد و عرض ایمان به او کرد او را عظیم منکر دید و اندیشه نمود که عم و پدر و خیل و حشر را ازین راز آگاه سازد؛ لاجرم ترک او و قطع گفتگو کرده، دختر عم دیگر را که اوزخان نام داشت بخواست و او را نیز به همان عقیده دیده چشم از وصال و جمال هر دو پوشید و بع زعم اتراک چندان قوهٔ ادراک داشت که لفظ الله و کلمه توحید را ورد زبان کرده، بی آن که علم ادب خواند و لفظ عرب داند در کمال فصاحت می‌گفت و سامعان را در معنی آن تامل می‌رفت و به خاطر می‌رسید که تکرار آن از تاثیر وجد و سماع است یا تحریر الحان و اسجاع و چون خود مومن و موحد بود و قوم را ملحد و مشرک می‌دید غالبا از حضرت پدر مفارق بود و با اعمام و اقوام موافق نمی‌شد، تا به وقتی زیبا و دلکش که طبع عالم خرم و خوش بود و کوه و هامون به نقش الوان منقش عزم گلگشت بهار و میل تفریح و شکار کرده، شامگاهان که از عرصه صید به جانب شهر باز می‌گشت از حوالی سرای عم خویش گذشته، اتفاقا به جوقی از جواری خرد برخورد که بر لب جوئی به جامه‌شوئی مشغول بودند چون خواست که گامی فراتز نهد و به غفلت بگذرد به انهای سروش به هوش آمد و معنی این بیتش به گوش:

Ағўзро аз мушоҳидаи ин ҳоли пой рафтор намонда чашми дидори гушӯда , ҳар сӯ назора мекард то духтар ъам хеши иўзхонро дид ки бурқаъ рӯй баргушода ва бар лаби ҷӯии истода . Дилбарони моҳ рӯйу духтарони ҷомаи шӯй чун ҳола бар гирди моҳу лола дар боғи гули пиромн ҳаримаш ҷамъанду аўхўд монанди шамъ ки базм ёрон фурӯзаду ҷони парвонаи сӯзади саргарми тамошоӣ ҷаворӣаст ва дар қасди мардуми шикорӣ :

اغوز را از مشاهده این حال پای رفتار نمانده چشم دیدار گشوده، هر سو نظاره می‌کرد تا دختر عم خویش یوزخان را دید که برقع روی برگشاده و بر لب جوی ایستاده. دلبران ماه‌روی و دختران جامه‌شوی چون هاله بر گرد ماه و لاله در باغ گل پیرامن حریمش جمعند و او خود مانند شمع که بزم یاران فروزد و جان پروانه سوزد سرگرم تماشای جواری است و در قصد مردم شکاری:

Чашми хӯни рези он моҳи бики тири нигоҳи хотири ағўзро чунон сайд кард ки зимоми шикебу Аннану ркиб раҳо карда беихтиёр аз асб фурӯд омад .

چشم خون ریز آن ماه به یک تیر نگاه خاطر اغوز را چنان صید کرد که زمام شکیب و عنان و رکیب رها کرده بی اختیار از اسب فرود آمد.

Ҳасани дилкаши оғоз хўднмоӣӣ кард , ишқи фаттонро навбати рҳнмоӣии расидаи пои тавассут дар миёни ниҳода , парда шарм барандохт то ду ёри як дилро бошорти лҳз бе тавассути лафзи рози дили маълуми икдгри гашту хилватии холӣ аз ғайри ҷуста , бо ҳам нишаста ва аз ҳар тарафи ҳарфу сухани пайваста ағўз гуфт : аз моҷарои ману духтарон ъам бохабарӣ ва майдонӣ ки акнӯн дил дар тоби камандат баста дораму ҷон аз тири нигоҳати хаста , вале он гоҳи туро дӯст хоҳам дошт ки дӯсти худои шӯйу роҳи ҳдои ҷӯӣ :

حسن دلکش آغاز خودنمائی کرد، عشق فتان را نوبت رهنمائی رسیده پای توسط در میان نهاده، پرده شرم برانداخت تا دو یار یک دل را به اشارت لحظ بی توسط لفظ راز دل معلوم یکدگر گشت و خلوتی خالی از غیر جسته، با هم نشسته و از هر طرف حرف و سخن پیوسته اغوز گفت: از ماجرای من و دختران عم باخبری و می‌دانی که اکنون دل در تاب کمندت بسته دارم و جان از تیر نگاهت خسته، ولی آن گاه ترا دوست خواهم داشت که دوست خدا شوی و راه هدای جویی:

Духтарро пои дил аз ҷои рафта буду ақлу дайн бар ҷонамонда тавон инкор надошт забон иқрор гушӯд ки :

دختر را پای دل از جای رفته بود و عقل و دین بر جا نمانده توان انکار نداشت زبان اقرار گشود که:

Ағўз чун бахтро рому маъшуқаро бком дид дар басти бисоти тўӣ таъҷил намӯда ёри як дилро ҳамсар худ карду доим дар бар ӯ буд тобнот ъамро балоу ғами фузуни шу нори ҳасад аз ҷону ҷасади фурӯзон .

اغوز چون بخت را رام و معشوقه را به کام دید در بسط بساط طوی تعجیل نموده یار یک دل را همسر خود کرد و دایم در بر او بود تا بنات عم را بلا و غم فزون ش و نار حسد از جان و جسد فروزان.

Пас вақте ки қрохони ҷашнӣ азим дошту духтарону арӯсонро тўӣ медод , он ду арӯси маъюс ки бо ҳарифи ҳурмон маънус буданд ; дар базми ҳузур зону зада абои ағўзро аз дайни обои бўзъӣ бемуҳобо мърўз доштанд ки оташи хашм дар синаи қрохони шуъла вар шуд ва фавран озими қатл писар гашта , мавкиб ӯро дар соҳати дашти бсиру гули гашт машғӯл ёфт ва бетааммул бо гуруҳеи анбӯҳ аз гардони чолоку таркон бебок ки хӯни падар чун шаҳду шукр нӯш кунанду меҳри писари ҳангоми хатари фаромӯш , барнишаста монанди сайли ҳоилу баҳри соил мнҳдр шуд .

پس وقتی که قراخان جشنی عظیم داشت و دختران و عروسان را طوی می‌داد، آن دو عروس مأیوس که با حریف حرمان مانوس بودند؛ در بزم حضور زانو زده ابای اغوز را از دین آبا به وضعی بی محابا معروض داشتند که آتش خشم در سینه قراخان شعله‌ور شد و فورا عازم قتل پسر گشته، موکب او را در ساحت دشت به سیر و گلگشت مشغول یافت و بی تامل با گروهی انبوه از گردان چالاک و ترکان بی باک که خون پدر چون شهد و شکر نوش کنند و مهر پسر هنگام خطر فراموش، برنشسته مانند سیل هایل و بحر سایل منحدر شد.

Хотуни ағўз низ пайкии бҳзрти шӯии давонида , кед он ду хотуну қасди қрохонро бързи расонад , ағўз чун роҳ гурез надид дасти ситезаи гушӯдаи он рӯз то шоми сафдарони хӯни ашомро аз ду ҷониби ҳади ҳисому нӯки синони мусоҳиб буду анҳори хӯн чун диҷлау Ҷайҳун , дар кӯҳу ҳомӯн равон гашта , дар аснои гирудори теғӣ бар мақтал қрохон расед ки фавран бадрӯд ҷон карду фавҷӣ аз хайли муғули бҷиши ағўзи пайваста , муддати ҳафтод ва панҷ сол бо аъмом ва банӣ аъмому соири тавоифу ақвом ҷанг мекард то барояшон ғолиб омаду тотору муғули чокарӣ ӯро қабул карда , аз шаҳри аинонҷу баҳри снлўк то ҳади хоразми вуруди Ҷайҳун дар қабзаи тасарруф дар оварад заъми таркон инаст ки аз оби Ҷайҳун низ гузаштаи аксари рубъи маскӯнро бзрби шамшери арзаи тасхири сохт ва дар марзи турону малики Эрону хиттаи ҳинди всўбаҳи санади врўми вФрнки ҳеҷ ҷои мақом ва диранг накардау бози бмўтни аслу Масқати раъс наҳзат намӯда ҳудӯди аўртоқу кртоқро ки юрти обоу аҷдод ӯ буд мақари ҷалолати Фрмўдўи харгоҳи заррини бФр ва ойин барафрӯхта , маҳфил ҷашн биёросту боҳуззори рӯси алўсу маорифи тавоиф фармон дод то халқии касӣр аз тарку тозик муҷтамаъ шуду ботФоқи оғоўоинӣ бар тахт хонӣ нишаст , дасти карами ббзли дирами кушоду вазеъу шарифро анъом ва ташриф дод .

خاتون اغوز نیز پیکی به حضرت شوی دوانده، کید آن دو خاتون و قصد قراخان را به عرض رساند، اغوز چون راه گریز ندید دست ستیزه گشوده آن روز تا شام صفدران خون‌آشام را از دو جانب حد حسام و نوک سنان مصاحب بود و انهار خون چون دجله و جیحون، در کوه و هامون روان گشته، در اثنای گیرودار تیغی بر مقتل قراخان رسید که فورا بدرود جان کرد و فوجی از خیل مغول به جیش اغوز پیوسته، مدت هفتاد و پنج سال با اعمام و بنی اعمام و سایر طوایف و اقوام جنگ می‌کرد تا برایشان غالب آمد و تاتار و مغول چاکری او را قبول کرده، از شهر اینانج و بحر سنلوک تا حد خوارزم ورود جیحون در قبضه تصرف در آورد زعم ترکان این است که از آب جیحون نیز گذشته اکثر ربع مسکون را به ضرب شمشیر عرضه تسخیر ساخت و در مرز توران و ملک ایران و خطه هند و صوبه سند و روم و فرنگ هیچ جا مقام و درنگ نکرده و باز به موطن اصل و مسقط رأس نهضت نموده حدود اورتاق و کرتاق را که یورت آبا و اجداد او بود مقر جلالت فرمود و خرگاه زرین به فر و آئین برافروخته، محفل جشن بیاراست و به احضار روس الوس و معارف طوایف فرمان داد تا خلقی کثیر از ترک و تازیک مجتمع شد و به اتفاق آغاواینی بر تخت خانی نشست، دست کرم به بذل درم گشاد و وضیع و شریف را انعام و تشریف داد.

Дар таърихи муғул мстўраст ки дар айёми он таврӣ ҳар рӯзаи бқиди истимрори нуҳсад сари Модён ва навад ҳазор гӯсфанди сарфи суфраи даъвату харҷи ҳиҷоби ҳазрат ӯ буд ва ҳар касро аз ақорбу хуишон ки дар рӯзи разми қрохони даст аз ҷони шастаи бмўкб ӯ пайваста буд аиғўз лақаб кард , ақвоми қнқлӣу қлҷу қарлуқу Қипчоқу оқоҷрӣ аз насл эшонанду боиси ихтисоси ин тавоифу ақвоми бад-ӣни асомӣу алқоб ҳамонаст ки дар таворихи машҳураи мстўр ва дар алснаҳу афвоҳ машҳур гашта , такрори зикри он мўҳми итнобу хориҷ аз саёқи ин китобаст .

در تاریخ مغول مسطور است که در ایام آن طوری هر روزه به قید استمرار نهصد سر مادیان و نود هزار گوسفند صرف سفره دعوت و خرج حجاب حضرت او بود و هر کس را از اقارب و خویشان که در روز رزم قراخان دست از جان شسته به موکب او پیوسته بود ایغوز لقب کرد، اقوام قنقلی و قلج و قارلوق و قپچاق و آقاجری از نسل ایشانند و باعث اختصاص این طوایف و اقوام بدین اسامی و القاب همان است که در تواریخ مشهوره مسطور و در السنه و افواه مشهور گشته، تکرار ذکر آن موهم اطناب و خارج از سیاق این کتاب است.

Пӯшида намонад ки : ончӣ дар боби ағўз мстўр шуд мувофиқи сҳоиФ ва алвоҳӣаст ки дар аҳди Чингизу аўктоӣ аз хзоини Мочӣну хтои бадасти омадаи вдри аҳди абоқоу ғозони тарҷума шуда ва дар баъзе умӯр бо таворихи арабу аҷам аз қабили шоҳномау мӯъҷаму таърихи табарӣу ибни ҷўзӣу динўрӣ ихтилоф дорад , чаҳ дар ҳеҷ як онҳо ба ҳеҷ ваҷҳи ҳикояти ривоятӣ аз убӯри ағўз аз равад Ҷайҳуну тасхири аксари рубъ маскӯн нест .

پوشیده نماند که: آنچه در باب اغوز مسطور شد موافق صحایف و الواحی است که در عهد چنگیز و اوکتای از خزاین ماچین و ختای به دست آمده و در عهد اباقا و غازان ترجمه شده و در بعضی امور با تواریخ عرب و عجم از قبیل شاهنامه و معجم و تاریخ طبری و ابن جوزی و دینوری اختلاف دارد، چه در هیچ یک آنها به هیچ وجه حکایت روایتی از عبور اغوز از رود جیحون و تسخیر اکثر ربع مسکون نیست.

Баъзе аз мтохирин навиштаанд ки шояд баъд аз марги Каюмарс ва қабл аз подшоҳии Ҳушанг ки чанде амри салтанат дар малики Эрони мухтал буд ин воқеаи ҳодис шуда бошад валикини ин тавҷеҳ на аз рӯй таҳқиқаст на қобили тасдиқ , чаро ки асари қудамои тарки бен ёФсро муосир Каюмарс гуфтаанду навбати ағўз дар авохири асри ҷамшеду авоили аҳди заҳҳок буду баъд аз ӯ бФослаҳи ҳазор соли тўрбни Фаридун бар малики таркони ғолиб шудаи вболҷмлаҳ дар таърихи муғул мстўраст ки ағўзхонро шаш писар буд аз ҳар писари чаҳор фарзанд дар вуҷӯд омад ки азнсл ҳар як бўқтии андаки ҷамъиятии касӣр падед гашта , хайли эшон аз номи падар нишон ёфт ки то акнӯн баҳмони номи маърӯф ва машҳуранд ва аз соири тавоифи мумтозу махсӯс .

بعضی از متاخیرین نوشته‌اند که شاید بعد از مرگ کیومرث و قبل از پادشاهی هوشنگ که چندی امر سلطنت در ملک ایران مختل بود این واقعه حادث شده باشد ولیکن این توجیه نه از روی تحقیق است نه قابل تصدیق، چرا که اکثر قدما ترک بن یافث را معاصر کیومرث گفته‌اند و نوبت اغوز در اواخر عصر جمشید و اوایل عهد ضحاک بود و بعد از او به فاصله هزار سال تور بن فریدون بر ملک ترکان غالب شده و بالجمله در تاریخ مغول مسطور است که اغوزخان را شش پسر بود از هر پسر چهار فرزند در وجود آمد که از نسل هر یک به وقتی اندک جمعیتی کثیر پدید گشته، خیل ایشان از نام پدر نشان یافت که تا اکنون به همان نام معروف و مشهورند و از سایر طوایف ممتاز و مخصوص.

Овардаанд ки абнои ағўзи бики рӯзи азм шикор карда камоне заррин бо се чӯбаи тир дар даст нахҷӣр ёфтанду нздпдри бурданд , ағўзхони камонро се пора карда хоси ахлофи маин сохту саҳҳоми салосаро саҳми абноӣ киин кард ; пас меҳтаронро пўзўқ лақаб дод вкҳтронро аўчўқу лашкари дасти ростро бмҳтрони супурда , дасти чапро бкҳтрон дод ва фармуд ки чун тир дар ҳукм сафираст вкмони бмнзлаҳи амир . Тахти подшоҳӣу бахти қоими мақомии он пўзўқ хоҳад буд ва бар вифқи ин васияти баъд аз вафот ӯ куни хон ки меҳтари пўзўқ буд бар тахт подшоҳӣ нишаста ҳафтод сол салтанат карду аўрёбигии номро аз қабӣлаи ҷорҷаи мансаб вазорат дод , хоҷаи оқили ҳушёр буду бинои авоқиби кор дар бдоити ҷулуси куни хони забони насиҳати гушӯда арза дошт ки : ағўзи подшоҳии бузург буду чандини мамолик тасхир намӯда хзоин бепоёну фусила ва чорпоён гузошт акнӯн дареғаст ки ин мол бе шумори поймол рӯзгор гардад ва он номи неки бзштӣ гуё шавад . Тариқи савоб онаст ки ин бист ва чаҳор писарро хайлу ҳашари вмолу дўобу юрту мақом мФрўз бошад ва ҳар як аз тмғоӣии алии ҳадау анқўнии мшкўни ҷудогона махсӯс гардад то ҳеҷ гоҳи гумони хилофу хаёли ҷдоӣии фии мобайни эшон дар ваҳм наёяду мӯҷиби давоми давлату бақоӣ неъмат шавад .

آورده‌اند که ابنای اغوز بیک روز عزم شکار کرده کمانی زرین با سه چوبه تیر در دست نخجیر یافتند و نزد پدر بردند، اغوزخان کمان را سه پاره کرده خاص اخلاف مهین ساخت و سهام ثلاثه را سهم ابنای کهین کرد؛ پس مهتران را پوزوق لقب داد و کهتران را اوچوق و لشکر دست راست را به مهتران سپرده، دست چپ را به کهتران داد و فرمود که چون تیر در حکم سفیر است و کمان به منزله امیر. تخت پادشاهی و بخت قائم مقامی آنِ پوزوق خواهد بود و بر وفق این وصیت بعد از وفات او کون خان که مهتر پوزوق بود بر تخت پادشاهی نشسته هفتاد سال سلطنت کرد و اوریابیگی نام را از قبیله جورجه منصب وزارت داد، خواجه عاقل هشیار بود و بینای عواقب کار در بدایت جلوس کون خان زبان نصیحت گشوده عرضه داشت که: اغوز پادشاهی بزرگ بود و چندین ممالک تسخیر نموده خزاین بی پایان و فسیله و چارپایان گذاشت اکنون دریغ است که این مال بی شمار پایمال روزگار گردد و آن نام نیک به زشتی گویا شود. طریق صواب آن است که این بیست و چهار پسر را خیل و حشر و مال و دواب و یورت و مقام مفروز باشد و هر یک از تمغائی علی حده و انقونی مشکون جداگانه مخصوص گردد تا هیچ گاه گمان خلاف و خیال جدائی فی مابین ایشان در وهم نیاید و موجب دوام دولت و بقای نعمت شود.

Куни хони раъии соиби вазир писандида дошт вқсм ҳар як аз ҳФоди ағўзи маълум ва мафруз карда , меҳру нишони эшонро ки тмғо ва анқўн гӯйанд муайян фармуду ҳангоми аҷали мавъӯди тахти шаҳриёриро бадрӯд гуфта , бародари хеши ои хонро қоим мақом намӯд , ва зон пас илдўзхон бар тахт нишаста фарзанди хеши мнклии хонро валиаҳди сохт вчўн ӯ даргузашт тахти подшоҳӣ аз насли пўзўқи бқўм аўчўқ расаду тнгизхон ки фарзанди шашуми ағўз буду мазҳари ҳасани длФрўз , вориси малики падару соҳиби ҷоҳ ва хатар гашта як сад ва даҳ сол бар тахти хусравӣ буд ва зон пас обид ва мунзавӣ шуд ва дар носиаҳи фарзандон тааммул мекард толмъаҳи ҳасанро аз ҷабҳаи ҷамоли Акбари авлоди хеши толеъи дида , мншўрхонии элу мансаби ҷалили қоими мақомии баноми номӣ ӯ навишт ва ӯро илхон лақаб кард .

کون خان رأی صایب وزیر پسندیده داشت و قسم هر یک از حفاد اغوز معلوم و مفروض کرده، مهر و نشان ایشان را که تمغا و انقون گویند معین فرمود و هنگام اجل موعود تخت شهریاری را بدرود گفته، برادر خویش آی خان را قائم مقام نمود، و زان پس یلدوزخان بر تخت نشسته فرزند خویش منکلی خان را ولیعهد ساخت و چون او درگذشت تخت پادشاهی از نسل پوزوق به قوم اوچوق رسد و تنگیزخان که فرزند ششم اغوز بود و مظهر حسن دلفروز، وارث ملک پدر و صاحب جاه و خطر گشته یک صد و ده سال بر تخت خسروی بود و زان پس عابد و منزوی شد و در ناصیه فرزندان تامل می‌کرد تا لمعه حسن را از جبهه جمال اکبر اولاد خویش طالع دیده، منشور خانی ایل و منصب جلیل قائم مقامی به نام نامی او نوشت و او را ایلخان لقب کرد.

Ва чун номи венашони авлоди ағўзи тавоифи аиғўз бар ваҷҳи тафсил дар таворихи машҳурау дўоўин маншура нест ва ҳар ҷо ки ҳаст батадрӣҷи айёму тсҳиФи китоби мӯҳмал ва мағлутаст вмҷмлу номзбўт , лиҳозо лозим омад ки ному нишони тавоифу ақвоми эшон бтФили интисоби хайли ҳумоюну иттисоли арўғи маймуни шоҳаншоҳи ислому молики алмалики аноми ъзи насрау доми асра дар зайли ин китоб мазкӯр гардаду ҳасб алмақдур дар тасҳеҳи мабоонӣу тасреҳи маъонӣу тафсири луғоту тақрири истилоҳоти саъии балиғ мабзул уфтад то бпртўи вуҷӯди ақдасу шуҳуди муқаддас ки шаъшааи файзи томи вборқаҳи хайри омаш бар соҳати аном аз гузаштау ояндаи фурӯзон втобндаҳаст то рафтагон зинда ояду фаҳм ояндагон фазояд :

و چون نام و نشان اولاد اغوز طوایف ایغوز بر وجه تفصیل در تواریخ مشهوره و دواوین منشوره نیست و هر جا که هست به تدریج ایام و تصحیف کتاب مهمل و مغلوط است و مجمل و نامضبوط، لهذا لازم آمد که نام و نشان طوایف و اقوام ایشان بع طفیل انتساب خیل همایون و اتصال اروغ میمون شاهنشاه اسلام و مالک الملک انام عز نصره و دام عصره در ذیل این کتاب مذکور گردد و حسب المقدور در تصحیح مبانی و تصریح معانی و تفسیر لغات و تقریر اصطلاحات سعی بلیغ مبذول افتد تا به پرتو وجود اقدس و شهود مقدس که شعشعه فیض تام و بارقه خیر عامش بر ساحت انام از گذشته و آینده فروزان و تابنده است تا رفتگان زنده آید و فهم آیندگان فزاید:

Эзади таъолӣ чун хост ки гавҳари вуҷӯди хоҷаи хусравону хусрави некӯонро ки маънии ҳасани азалу сояи зоти ъзўҷлу сӯрати нури поку тир тобнокаст дар олами обу хоки ҷилва шуҳуд диҳаду муддати маликаш то рӯзи қиём дар силк давом бошад , ҳасан бе чун хеш дар насли маймуни одам таъбия карду хайли ёФсро вориси он саодату ҳофизи он амонат фармуд то навбат ағўз расед , пас бтрзӣ ки олами дунёро дар аввали эҷоди бтртиби ҷаҳоти сетау таркиби табоиъи арбаъаи мояи қавому поя давом доду мадори адвори замонаи бсоъоти бисту чаҳоргонаи ниҳод . Олами малики ағўзро низ мабнои низоми бобаннои изом муқарар дошт ва шаш писарро бар ҷои шаш ҷиҳат гумошта , ҳар якро чори фарзанд рашид бахшед то дар мақоми арқон қоим шаванду арзи давлатро бмнзлаҳ қувоем ва чун ҳосили зарби шаш дар чаҳор , бо соъоти лайли внҳори мутобиқ буд ; аҳФоди амҷоди ағўзи боаъдоди соъоти шабу рӯз мувофиқ омад ва ин нукта бар аҳли назари зоҳиру ҷилва гар шуд ки атвору авзоъу адвору итилоъи олами ин малик бо олами даҳр дар теъдоди втоииди бомдоду таъйиди илоҳии мусовӣ ва мсоўқасту торкну ҷиҳат дар тай ҷаҳонасту шому саҳар аз даври замони фурӯғи давлати ин арўғи машриқи ақтори ҷаҳони вмшрқи асрор ниҳон хоҳад буд .

ایزد تعالی چون خواست که گوهر وجود خواجه خسروان و خسرو نیکوان را که معنی حسن ازل و سایه ذات عزوجل و صورت نور پاک و تیر تابناک است در عالم آب و خاک جلوه شهود دهد و مدت ملکش تا روز قیام در سلک دوام باشد، حسن بی چون خویش در نسل میمون آدم تعبیه کرد و خیل یافث را وارث آن سعادت و حافظ آن امانت فرمود تا نوبت اغوز رسید، پس به طرزی که عالم دنیا را در اول ایجاد به ترتیب جهات سته و ترکیب طبایع اربعه مایهٔ قوام و پایه دوام داد و مدار ادوار زمانه به ساعات بیست و چهارگانه نهاد. عالم ملک اغوز را نیز مبنای نظام به ابنای عظام مقرر داشت و شش پسر را بر جای شش جهت گماشته، هر یک را چار فرزند رشید بخشید تا در مقام ارکان قائم شوند و عرض دولت را به منزله قوایم و چون حاصل ضرب شش در چهار، با ساعات لیل و نهار مطابق بود؛ احفاد امجاد اغوز با اعداد ساعات شب و روز موافق آمد و این نکته بر اهل نظر ظاهر و جلوه‌گر شد که اطوار و اوضاع و ادوار و اطلاع عالم این ملک با عالم دهر در تعداد و تایید بامداد و تایید الهی مساوی و مساوق است و تا رکن و جهت در طی جهان است و شام و سحر از دور زمان فروغ دولت این اروغ مشرق اقطار جهان و مشرق اسرار نهان خواهد بود.

Шоҳиди ин мақол онаст ки аз аҳди зуҳӯри тарк то ҳол ки чандини ҳазор соласт аз Ямани нақлу таҳвили гавҳари вуҷӯду унсури масъӯди хоҷаи офоқу хусрави алии алотлоқи ъзи малакау султона ҳамвора ахтари ҷалол ва низ иқболу авлоди вол ӯ аз мтолъи шарафи толеъ ва бар мамолики ҷаҳон ломъ бӯда ва ҳеҷ гоҳ мумкин нагашта ки дар рӯй замин аз насли ин арўғ , хусравӣу азмҳри ин сипеҳр , пуртӯй набошад ва ин матлаб дар ҳад бдоҳтаст ки мавкиби хдиўии чунин ки аз бадви кӯчу риҳлат аз малики малакӯт токунӯн ҳамвора амтори хайру баракат дар аснои нФлу ҳаракат бар аволими аҷрому табоиъу аҷсом резон кардау дӯдаи поки тарку аҳФоди стрк ӯро бмҳзи убӯру сайр , мҳти рҳол хайр намӯда ин замон ки навбати тулӯъи бадари давлату сутӯҳи меҳр шавкат ӯст бтриқи аввалии партави фазл аз соҳати даҳр дареғ нахоҳад дошт ва то ҷаҳонаст рояти ҷаҳон бонӣ хоҳад афрошт .

شاهد این مقال آن است که از عهد ظهور ترک تا حال که چندین هزار سال است از یمن نقل و تحویل گوهر وجود و عنصر مسعود خواجه آفاق و خسرو علی الاطلاق عز ملکه و سلطانه همواره اختر جلال و نیز اقبال و اولاد وال او از مطالع شرف طالع و بر ممالک جهان لامع بوده و هیچ گاه ممکن نگشته که در روی زمین از نسل این اروغ، خسروی و از مهر این سپهر، پرتوی نباشد و این مطلب در حد بداهت است که موکب خدیوی چنین که از بدو کوچ و رحلت از ملک ملکوت تاکنون همواره امطار خیر و برکت در اثنای نفل و حرکت بر عوالم اجرام و طبایع و اجسام ریزان کرده و دوده پاک ترک و احفاد سترگ او را به محض عبور و سیر، محط رحال خیر نموده این زمان که نوبت طلوع بدر دولت و سطوح مهر شوکت اوست به طریق اولی پرتو فضل از ساحت دهر دریغ نخواهد داشت و تا جهان است رایت جهانبانی خواهد افراشت.

Сабтаст бар ҷаридаи олами давом ӯ . Даври масъӯдаш бо адвори замон мсоўқ хоҳад рафт ва бо шоҳиди абад мъонқ хоҳад гашт , бал ки чун зоти ҷалили ҳақро зилли злил олӣасту зиллро аз зии зилли маҷол тахаллуф нест , гавҳари зотш аз чун ва чанд берунасту муддати маликаш аз азалу абади афзӯн .

ثبت است بر جریده عالم دوام او. دور مسعودش با ادوار زمان مساوق خواهد رفت و با شاهد ابد معانق خواهد گشت، بل که چون ذات جلیل حق را ظل ظلیل عالی است و ظل را از ذی ظل مجال تخلف نیست، گوهر ذاتش از چون و چند بیرون است و مدت ملکش از ازل و ابد افزون.

Валлоҳи мтми нураи валави караи алмшркўн

والله متم نوره ولو کره المشرکون

Зикри фарзандони ағўз

ذکر فرزندان اغوز

Фарзандони ағўзхони бист ва чаҳор нафаранду ақвоми пўзўқи се тайифау тайифаи куни хони чаҳор шуъба , пас :

فرزندان اغوزخان بیست و چهار نفرند و اقوام پوزوق سه طایفه و طایفه کون خان چهار شعبه، پس:

Шуъбаи аввал : аз тайифаи куни хон қоӣаст ки фарзанди меҳани куни хон буд ва аз бас дар файсали умӯр сахтӣ менамӯд ӯро қоӣ гуфтанд ки дар асли луғати бмънии сахтӣ ва шиддатаст ва акнӯн болмҷози камарҳои кӯҳу сангҳои сахтро бидон номанд .

شعبه اول: از طایفه کون خان قای است که فرزند میهن کون خان بود و از بس در فیصل امور سختی می‌نمود او را قای گفتند که در اصل لغت به معنی سختی و شدت است و اکنون بالمجاز کمرهای کوه و سنگ‌های سخت را بدان نامند.

Юрт ӯу авлод ӯ то аҳди илхон дар диёри ҳитлу канор Сайҳун бӯдау баъд аз тасаллути тӯр , аз юрту ватани давр мондаанд вдри аҳди Маҳмӯд бо оли салҷуқ муттафиқ гашта ва аз оби Ҷайҳуни гузашта дар ҳудӯди спрғону Мурғоб мақом карданд , акнӯн низ сокини ҳудӯди дашту дохили тавоифи таркмон ва дар хайли ҷонсорони давлати абад нишон мебошанд .

یورت او و اولاد او تا عهد ایلخان در دیار هیطل و کنار سیحون بوده و بعد از تسلط تور، از یورت و وطن دور مانده‌اند و در عهد محمود با آل سلجوق متفق گشته و از آب جیحون گذشته در حدود سپرغان و مرغاب مقام کردند، اکنون نیز ساکن حدود دشت و داخل طوایف ترکمان و در خیل جان‌نثاران دولت ابد نشان می‌باشند.

Шуъбаи дувум : бои оат – ки фарзанди дувуми кун хонаст , атобакӣ ӯ бова рёбигӣ мФўз бӯда вдри дор вазорат нашав ва намо намӯдау бсъии вазир , меҳтари бародарону сарвар Баҳодурон гардид ва бар соҳили қромўрон юрт гирифт ки бо мӯтини асли вазири қурб ҷавор дошт ва чун дар вуфӯри неъмат ва улувва ҳиммат бар ҳамгинон тақаддум ёфту номи некӯи бФзл вуҷӯдат баровард , ӯро бой оат гуфтанд ки оати бмънӣ исмаст ва акнӯн оад гӯйанд бо доли мӯҳмалау бои бмънии бузургӣу шиквау мол ва неъматаст ва маълум нест ки аҳФод ӯ дар чаҳ аҳди бойирон омадаанд ? чаҳ то аҳди Темур ба ҳеҷ ваҷҳи номи вншонӣ аз тавоифу умарои эшон маръӣ ва машҳӯд нагашта , ҳамин қадари мсмўъ вмшҳўраст ки тайифа аз ин қавми барҳасби ҳукми Темури бғзу шомот маъмур гашта чанде дар онҷо буданд ва чун боз мъоўдт намуданд дар ҳудӯди дашт ва гиреҳгон нишаста бояли ҷалил қоҷор пайвастанд ки акнӯн бшом баётӣ мавсӯманд ва дар ҷамъи тавоифи қоҷори маҳсӯб , влкн аз аҳди давлати сафавия то замони ин давлати алайҳи сарони сипоҳу ялони агоаҳи азин қавм дар рикоб подшоҳон бӯда ва дар сафару ҳзри хизматҳои некӯ намӯдаанд .

شعبه دوم: بای آت – که فرزند دوم کون خان است، اتابکی او باو ریابیگی مفوض بوده ودر دار وزارت نشو و نما نموده و به سعی وزیر، مهتر برادران و سرور بهادران گردید و بر ساحل قراموران یورت گرفت که با موطن اصل وزیر قرب جوار داشت و چون در وفور نعمت و علو همت بر همگنان تقدم یافت و نام نیکو بفضل وجودت برآورد، او را بای آت گفتند که آت به معنی اسم است و اکنون آد گویند با دال مهمله و بای به معنی بزرگی و شکوه و مال و نعمت است و معلوم نیست که احفاد او در چه عهد به ایران آمده اند؟ چه تا عهد تیمور به هیچ وجه نام و نشانی از طوایف و امرای ایشان مرئی و مشهود نگشته، همین قدر مسموع و مشهور است که طایفه از این قوم بر حسب حکم تیمور به غز و شامات مأمور گشته چندی در آنجا بودند و چون باز معاودت نمودند در حدود دشت و گرگان نشسته به ایل جلیل قاجار پیوستند که اکنون به شام بیاتی موسومند و در جمع طوایف قاجار محسوب، ولکن از عهد دولت صفویه تا زمان این دولت علیه سران سپاه و یلان آگاه ازین قوم در رکاب پادشاهان بوده و در سفر و حضر خدمت‌های نیکو نموده‌اند.

Ин замони чандини амири бузург аз баёти мутлақу баёти шом дар мъскри шоҳаншоҳи ислом мавҷӯдаст , яке аз он ҷумлаи Амӣркабӣри Маҳмадалии хон ки дар ҳади Ироқи араби солор сипоҳасту бародараши асмъили хони ъокФи ҳарими даргоҳ .

این زمان چندین امیر بزرگ از بیات مطلق و بیات شام در معسکر شاهنشاه اسلام موجود است، یکی از آن جمله امیرکبیر محمدعلی خان که در حد عراق عرب سالار سپاه است و برادرش اسمعیل خان عاکف حریم درگاه.

Дигари амири далери пирқлии хон ки акнӯн дар ҷрк перонаст ва бо чанги шерону фарзанди арҷмандаши мҳмдбоқрхон ки дар ҳазрати ниёбати салтанату валиаҳди давлати чокар ҷонсорасту аФўоҷи низомро солори бор ва ин чаҳор аз қавм баёт шоманд ва дар силки хавонину умарои қоҷор .

دیگر امیر دلیر پیرقلی خان که اکنون در جرگ پیران است و با چنگ شیران و فرزند ارجمندش محمدباقرخان که در حضرت نیابت سلطنت و ولیعهد دولت چاکر جان‌نثار است و افواج نظام را سالار بار و این چهار از قوم بیات شامند و در سلک خوانین و امرای قاجار.

Аз қавми баёти мутлақ низ дар мамолики Ироқу Форсу Озарбойҷону хуросони умароӣу хунини номдору мтҷндаҳ бе шумори мавкиби ақдасро дар зилли ройоту ҳазрати аълоро машғӯл хадамотанд . Ақдми эшон амири азими ?илашони иброҳӣми хон ки дар аҳди пеши умри хеш дар бандагии хоқони мғФўру чокарии дорои Мансур сарф карда ва акнӯн боқии умрро бхдмти даргоҳи валиаҳдии вақфу бродши асмъили хон ки амири ҳазора алворасту далери мъорки пайкор .

از قوم بیات مطلق نیز در ممالک عراق و فارس و آذربایجان و خراسان امرای و خوانین نامدار و متجنده بی شمار موکب اقدس را در ظل رایات و حضرت اعلی را مشغول خدماتند. اقدم ایشان امیر عظیم الشان ابراهیم خان که در عهد پیش عمر خویش در بندگی خاقان مغفور و چاکری دارای منصور صرف کرده و اکنون باقی عمر را به خدمت درگاه ولیعهدی وقف و برادش اسمعیل خان که امیر هزاره الوار است و دلیر معارک پیکار.

Дигари муқарраби алҳзрти алии хон ки чанде сғри Ардабӣлро монанди зиндаи пел ҳаросат кард вбри аҷноди он суғуру элоти он ҳудӯд раёсат ёфту бародараши рҳмни хон ки чокари хос шаҳриёрасту соҳиби ъзу эътибор .

دیگر مقرب الحضرت علی خان که چندی ثغر اردبیل را مانند زنده پیل حراست کرد و بر اجناد آن ثغور و ایلات آن حدود ریاست یافت و برادرش رحمن خان که چاکر خاص شهریار است و صاحب عز و اعتبار.

Дигар аз ин тайифаи бузургон бисёр дар силки худоами дрори сипеҳр ғуломаст ки зикри эшон мӯҷиб итноб хоҳад буду тахсӣси ин чанд нафар аз онаст ки зикри эшон дар вақойиъи давлати рӯзафзӯн ки ман баъди бъўни худоӣ бе чун дар зайли ин китоб мстўр хоҳад гашт , бештар эрод хоҳад шуду беҳтари он буд ки ному насаби эшон пештар маълуму боҷамол марқӯм гардад .

دیگر از این طایفه بزرگان بسیار در سلک خدام درار سپهر غلام است که ذکر ایشان موجب اطناب خواهد بود و تخصیص این چند نفر از آن است که ذکر ایشان در وقایع دولت روزافزون که مِن بعد به عون خدای بی چون در ذیل این کتاب مسطور خواهد گشت، بیش تر ایراد خواهد شد و بهتر آن بود که نام و نسب ایشان پیش تر معلوم و به اجمال مرقوم گردد.

Шуъбаи сими аиғзоўлӣ : номи ин шуъба дар ҳеҷ таърих нест магари ҷомеъи алтўорих ва ӯро фарзанди сими куни хон навиштаанду юрт ӯ дар сарҳаддоти мамолик шарқ бӯда ва дар салтанати аўрғи Чингизу соири салотини атрок , амӣрии муътабару бузургии номвар аз ин қавм дар вуҷӯд наёмада , акнӯн низ нишонеи дуруст аз эшон дар элоти мамолик мҳрўс нест ва агар ҳаст хомл ва мтмўсаст .

شعبه سیم ایغزاولی: نام این شعبه در هیچ تاریخ نیست مگر جامع التواریخ و او را فرزند سیم کون خان نوشته‌اند و یورت او در سرحدات ممالک شرق بوده و در سلطنت اورغ چنگیز و سایر سلاطین اتراک، امیری معتبر و بزرگی نامور از این قوم در وجود نیامده، اکنون نیز نشانی درست از ایشان در ایلات ممالک محروس نیست و اگر هست خامل و مطموس است.

Шуъбаи чаҳоруми қрооўлӣ : ки писари чаҳоруми кун хонаст . Юрт ӯ дар ҳудӯди кўконо буд ки он сӯии шаҳри аинонҷу чандини марҳала аз қроқрм болотараст , юрти аўдри ҳудӯди кўконо буд ки он сӯии шаҳри аинонҷу чандини марҳала аз қроқрм болотараст , ҳавояши башиддат сардасту ҷиболаши бғоити сахт , халқи он мавзе дар аҳди қадими элот даштӣ бӯдаанду хайма сиёҳ менишаста ; ин писарро қрооўлӣ ном карданд яъне соҳиби хаймаи сиёҳ ва чун дар мавкиби ҳлокўи лашгарии тамом маъмур шуд ки бар тамомии тавоифу ақвом ҳўолт рафт , фавҷӣ аз ин қавм низ бойени вилояти расида дар кӯҳсори ҷқтў ки акнӯн дохили маҳол совуҷбулоғаст маскан гирифтанд ва чун издиҳомии чандон дар аҳшом онҳо набӯд , рафтаи рафтаи бтўоиФ Афшор пайвастанд ки билфеъли ҷузв тайифа Афшоранду фавҷӣ аз мардони кор дар силки саворони низому сарбозони хӯн ошом доранд , дар ашойири таркмон низ азин шуъба чанде ҳаст ки дар хайли соири шуъаб дохил гаштау зикрашони хомли монда .

شعبه چهارم قرااولی: که پسر چهارم کون خان است. یورت او در حدود کوکانا بود که آن سوی شهر اینانج و چندین مرحله از قراقرم بالاتر است، یورت اودر حدود کوکانا بود که آن سوی شهر اینانج و چندین مرحله از قراقرم بالاتر است، هوایش به شدت سرد است و جبالش بغایت سخت، خلق آن موضع در عهد قدیم ایلات دشتی بوده‌اند و خیمه سیاه می‌نشسته؛ این پسر را قرااولی نام کردند یعنی صاحب خیمه سیاه و چون در موکب هلاکو لشکری تمام مأمور شد که بر تمامی طوایف و اقوام حوالت رفت، فوجی از این قوم نیز به این ولایت رسیده در کوهسار جقتو که اکنون داخل محال ساوجبلاغ است مسکن گرفتند و چون ازدحامی چندان در احشام آنها نبود، رفته رفته به طوایف افشار پیوستند که بالفعل جزو طایفه افشارند و فوجی از مردان کار در سلک سواران نظام و سربازان خون آشام دارند، در عشایر ترکمان نیز از این شعبه چندی هست که در خیل سایر شعب داخل گشته و ذکرشان خامل مانده.

Болҷмлаҳ аз ин қавми шахси маърӯфӣ ки номаши қобили зикру ҳолаш дар хур шарҳ бошад мсмўъ нигарадед , балӣ ҳар чаҳ ҳастанд ва ҳар ҷо нишастанд дар ҷрки раияту элу худоами ин ҳазрат ҷалил мебошанд .

بالجمله از این قوم شخص معروفی که نامش قابل ذکر و حالش درخور شرح باشد مسموع نگردید، بلی هر چه هستند و هر جا نشستند در جرک رعیت و ایل و خدام این حضرت جلیل می‌باشند.

Аввал – ёрз ки номаши муштақ аз ёри шмоқу бмънӣ барозандагӣаст .

اول – یارز که نامش مشتق از یارشماق و به معنی برازندگی است.

Юрт ӯ дар ҳудӯди блосу қории сирм буд .

یورت او در حدود بلاس و قاری صیرم بود.

Дар таърихи муғул навиштаанд ки қории сирми шаҳрии азим қадимаст ки чиҳил дарвоза дошта ва аз бдоит то ниҳояти он як рӯза роҳ бӯда , дар аҳд қаблан қоони таъаллуқ ба авлод аўктоӣ ёфтау маскани алўси қоидў ва қўнчӣ гашта , атроки мусулмон дар он ҷо минштаҳанд ва аз насли ёрз , амӣрии ҷалилу бузургии барозанда ки ном ӯ дар таворих монда бошад нест .

در تاریخ مغول نوشته‌اند که قاری صیرم شهری عظیم قدیم است که چهل دروازه داشته و از بدایت تا نهایت آن یک روزه راه بوده، در عهد قبلا قاآن تعلق به اولاد اوکتای یافته و مسکن الوس قایدو و قونچی گشته، اتراک مسلمان در آن جا می‌نشسته‌اند و از نسل یارز، امیری جلیل و بزرگی برازنده که نام او در تواریخ مانده باشد نیست.

Девами дўксоз : ки бмънии гирд оварандааст яъне ҷомеъи алштоби юрти аўлўс ӯ дар биёбони ноўўр , бӯда ва то аҳди мнкўи қоони номи венашони эшон дар аФўоҷи ҳазора ва сада ҳаст вФўҷӣ бар ҳасби қисмат дар ҷрки сипоҳи ҳлокўи бойирон омадаанд ва дар навоҳии Ардабӣли маскани гирифта , садӣ дар ғояти рсонт тамом намуданду ноўўри кӯлӣ ном карда бмрўри айёми харобу вайрони монда буд , то дарин аҳди Саиди бомару фармони ҳазрати валиаҳди давлати Қоҳираи таҷдид иморат ёфту мазраъи он бмҳтри ҷяши низоми иброҳӣми хони сртиб тафвиз рафту бхлили ободи мавсӯми гашт .

دیوم دوکساز: که به معنی گرد آورنده است یعنی جامع الشتاب یورت اولوس او در بیابان ناوور، بوده و تا عهد منکو قاآن نام و نشان ایشان در افواج هزاره و صده هست و فوجی بر حسب قسمت در جرگ سپاه هلاکو به ایران آمده‌اند و در نواحی اردبیل مسکن گرفته، سدی در غایت رصانت تمام نمودند و ناوور کولی نام کرده به مرور ایام خراب و ویران مانده بود، تا درین عهد سعید به امر و فرمان حضرت ولیعهد دولت قاهره تجدید عمارت یافت و مزرع آن به مهتر جیش نظام ابراهیم خان سرتیپ تفویض رفت و به خلیل آباد موسوم گشت.

Сими ду дўрғаҳ ки : бмънии малик гӣрандаасту юрти қадим аўмълўм нагашта , аз насл ӯ хеле азим дар дашт тркмонон ҳасту асбоби эшонро ҷинсӣ ҷудогонааст ки ағлаби чобук ва тавоно бошанд на чандон нозуку зебо .

سیم دو دورغه که: به معنی ملک گیرنده است و یورت قدیم او معلوم نگشته، از نسل او خیلی عظیم در دشت ترکمانان هست و اسباب ایشان را جنسی جداگانه است که اغلب چابک و توانا باشند نه چندان نازک و زیبا.

Чаҳоруми боирлӣ ки : дар бодияи бошғри юрт ва мақом дошта , маънии ном ӯ сҳроншинасту авлод ӯ то аҳди илхон дар ҳамон ҳудӯди яйлоқ ва қишлоқ менамӯдаанд ва акнӯн аз аъқоби эшон ҷамъии фаровони дохили хайл таркмонасту ҳукми Астарободро бандаи фармон .

چهارم بایرلی که: در بادیه باشغر یورت و مقام داشته، معنی نام او صحرانشین است و اولاد او تا عهد ایلخان در همان حدود ییلاق و قشلاق می‌نموده‌اند و اکنون از اعقاب ایشان جمعی فراوان داخل خیل ترکمان است و حکم استرآباد را بنده فرمان.

Фарзандони илдўзи хон чаҳор нафаранд :

فرزندان یلدوز خان چهار نفرند:

Аввали аўшркаҳ : дар асли иштиқоқи мохўз аз аўшмоқаст бмънӣ паридани влкни ин ҷои киноя аз чустӣу чолокӣу ҷилдӣ ва бебокӣаст .

اول اوشرکه: در اصل اشتقاق ماخوذ از اوشماق است به معنی پریدن ولکن این جا کنایه از چستی و چالاکی و جلدی و بی باکی است.

Олу авлод дар мавзеи ивӣн роҳат гузин буданд ки наздик глўронасту глўрон он ҷост ки юрти чнгизхон буд ва чун кори давлат ӯ дар он мақом боло гирифт , қавми муғулро бФол некӯ омаду баъд аз он ҳар киро бахти султонӣ буду тахт Қоонӣ менишаст болзрўраҳ дар ҳамон мақоми қўрилтоӣ ом мешуд чунон ки баъд аз марги киўки боту ки меҳтари шаҳи зодагон буд оризаи дард пой дошт , лоҷарам барои маҳфили кнкоҷи бостдъои соири шаҳи зодагону истеҳзори умарои внўминони элчии фиристода ; фарзандони ҷғтоӣӣу аўктоӣ або намуданд ки юрти маймуну тахти гоҳи чнгизхони ивӣн ва глўронасту тамҳиди қўрилтоӣ дар дашти қбчоқи хилофи иўсўни вёсоқ .

آل و اولاد در موضع اوین راحت گزین بودند که نزدیک گلوران است و گلوران آن جاست که یورت چنگیزخان بود و چون کار دولت او در آن مقام بالا گرفت، قوم مغول را به فال نیکو آمد و بعد از آن هر که را بخت سلطانی بود و تخت قاآنی می‌نشست بالضروره در همان مقام قوریلتای عام می‌شد چنان که بعد از مرگ کیوک باتو که مهتر شهزادگان بود عارضه درد پای داشت، لاجرم برای محفل کنکاج به استدعای سایر شهزادگان و استحضار امرا ونومینان ایلچی فرستاده؛ فرزندان جغتائی و اوکتای ابا نمودند که یورت میمون و تخت گاه چنگیزخان اوین و گلوران است و تمهید قوریلتای در دشت قبچاق خلاف یوسون و یاساق.

Пас мнкўқоон бо бародарони ҷониби дашти шитофта , ҳазрати ботуро дарёфт ва чун хост ки бар тахт нишинад бози ҷониб клўрон рафт вчндии он ҷо бимонад то иҷтимои шаҳи зодагон даст дод ва дар ҳамон юрти маймуни бсъӣ ботўқоон шуд .

پس منکوقاآن با برادران جانب دشت شتافته، حضرت باتو را دریافت و چون خواست که بر تخت نشیند باز جانب کلوران رفت و چندی آن جا بماند تا اجتماع شهزادگان دست داد و در همان یورت میمون به سعی باتوقاآن شد.

Пас бўқтӣ ки бродрхўиши ҳлокўхонро бмрз Эрон мефиристод ақвом ӯ шари қисмати худро аз ҳазора ва сада берун карданду ҷамии ғФир аз ин қавми бад-ӣни малики расида дар мамолики Озарбойҷон ки тахти гоҳ ҳлокўхон буданд тўтн гирифтанду рафтаи рафтаи бузургони номдору амирони бовиқор аз эшон пайдо шуду хайли эшонро чандон издиёду интишор падед омад ки дар Форсу Ироқу хуросони ҷои ҷустаи баҳри ҷо тамаккун гирифтанд поя тамкин ёфтанд ва чун дар ҳазрати мулӯки бсдқи ният сулӯк мекарданд , гуруҳе аз эшон дар замони сафавияу соир азмон бпоиаҳи аморати расидаи баъзе авқот дар тамомати Озарбойҷони соҳиби амр ва фармон бӯдаанду солҳост ки вилояти арўмӣу слдўси маскани элу алўс эшонаст ва ҳамвора биглари бегёни ҷалил ?илашон дошта , рояти ҷалол мёФроштаҳанд , то дарин аҳди фархундаи маҳд , ливои эътилои ин қавми боўҷи камоли расидаи бъзти қурбу давлати пайванди боргоҳи баланду остони арҷманди хдиў рӯй замину хусрави дунёу дайни абдоллаҳи айша ваед ҷишаҳи мумтози гаштанд ва се шоҳи зода бо виқор ки боғи давлатро баҳоранду кохи шавкатронигор , аз батни бенот Афшор дар вуҷӯд омад .

پس به وقتی که برادرخویش هلاکوخان را به مرز ایران میفرستاد اقوام او شر قسمت خود را از هزاره و صده بیرون کردند و جمی غفیر از این قوم بدین ملک رسیده در ممالک آذربایجان که تخت گاه هلاکوخان بودند توطن گرفتند و رفته رفته بزرگان نامدار و امیران باوقار از ایشان پیدا شد و خیل ایشان را چندان ازدیاد و انتشار پدید آمد که در فارس و عراق و خراسان جای جسته به هر جا تمکن گرفتند پایه تمکین یافتند و چون در حضرت ملوک به صدق نیت سلوک می‌کردند، گروهی از ایشان در زمان صفویه و سایر ازمان به پایه امارت رسیده بعضی اوقات در تمامت آذربایجان صاحب امر و فرمان بوده‌اند و سال‌هاست که ولایت ارومی و سلدوس مسکن ایل و اُلوس ایشان است و همواره بیگلربیگیان جلیل الشان داشته، رایت جلال می‌افراشته‌اند، تا درین عهد فرخنده مهد، لوای اعتلای این قوم به اوج کمال رسیده به عزت قرب و دولت پیوند بارگاه بلند و آستان ارجمند خدیو روی زمین و خسرو دنیا و دین ابدالله عیشه و اید جیشه ممتاز گشتند و سه شاه زاده با وقار که باغ دولت را بهارند و کاخ شوکت را نگار، از بطن بنات افشار در وجود آمد.

Акнӯн аз сароаи ин хайли сарони бофару ҷоҳи чокар даргоҳ ҳумоюнанд ки чандин мисли ағўзу илдўзро бандаи ҷоҳу чокари даргоҳ хеш донанд .

اکنون از سراه این خیل سران با فر و جاه چاکر درگاه همایونند که چندین مثل اغوز و یلدوز را بنده جاه و چاکر درگاه خویش دانند.

Меҳтари эшон амироломроءи ҳусайни қулии хон ки холу ниёии шаҳ зодагонасту раъсу раиси озодагону фахри алкброءи фараҷи аллоҳи хон ки як чанд дар ҳазрати хдиўи ҷаҳони солори нсқи чён буд ва чанде сардор сипоҳён шуду бародараши алии хон ки дар ҳазрати шаҳи зода вале аҳди давлати қорраи соҳби азёл эътиборасту соҳиби ёсоқ .

مهتر ایشان امیرالامراء حسین قلی خان که خال و نیای شهزادگان است و رأس و رئیس آزادگان و فخر الکبراء فرج الله خان که یک چند در حضرت خدیو جهان سالار نسقچیان بود و چندی سردار سپاهیان شد و برادرش علی خان که در حضرت شه زاده ولی عهد دولت قاره ساحب اذیال اعتبار است و صاحب یاساق.

Бори дигар аз комааи ин қавми қоидони сипоҳу ғозёни кини хоҳ дар зилли ливоӣ Мансураст ки ҳсн гардун гушойанду тоҷ кайвон рубойанд , аз он ҷумлаи ъолиҷоаҳи Муҳамад вале хон ки дар типи хоссаи ҳумоюни дохили умароӣ ҳазораасту қоиди аФўоҷи саворау ъбдолсмдхон ки сарҳанги саворон низомасту зрғоми мъорки интиқоми қавмии дигар низ дар силки сарбозони хӯни рез мнслк мебошанд ки баъд аз ин бФзли аллоҳи алмъини зикри эшон дар аснои ин китоб хоҳад омад ва чун номи ин эл аз касрати истеъмоли машҳур бофишораст ҳар ҷои зикрӣ аз эшон шавад бойени ном мстўр хоҳад гашт .

بار دیگر از کماه این قوم قایدان سپاه و غازیان کین خواه در ظل لوای منصور است که حصن گردون گشایند و تاج کیوان ربایند، از آن جمله عالیجاه محمد ولی خان که در تیپ خاصه همایون داخل امرای هزاره است و قاید افواج سواره و عبدالصمدخان که سرهنگ سواران نظام است و ضرغام معارک انتقام قومی دیگر نیز در سلک سربازان خون ریز منسلک می‌باشند که بعد از این بفضل الله المعین ذکر ایشان در اثنای این کتاب خواهد آمد و چون نام این ایل از کثرت استعمال مشهور به افشار است هر جا ذکری از ایشان شود به این نام مسطور خواهد گشت.

Дувуми бикдлӣ : ва ин лафз аз эъломи мавкиба манқӯлааст .

دوم بیگدلی: و این لفظ از اعلام موکبه منقوله است.

Асли он бўирки дил лӣ бӯда , бўиўки бмънӣ бузургасту дили бмънии забон ва « лӣ » аз адавот нисбат мебошад . Акнӯн бҳзФу тахфиф аз вазъи аслӣ таҳриф ёфта , бгдлӣ машҳураст , чунон ки тозён абди шамсиро ъбшмӣ хонанду порсиёни шоҳони шоҳро шаҳаншоҳ гӯйанд . Фирдавсӣ гуяд :

اصل آن بویرک دیل لی بوده، بویوک به معنی بزرگ است و دیل به معنی زبان و «لی» از ادوات نسبت می‌باشد. اکنون به حذف و تخفیف از وضع اصلی تحریف یافته، بگدلی مشهور است، چنان که تازیان عبد شمسی را عبشمی خوانند و پارسیان شاهان شاه را شهنشاه گویند. فردوسی گوید:

Алғрз дар авоили ҳоли юрти ин қавми дрҷбол аўлтоӣ бӯда ки он сӯй қрқўрўмаст ва дар аҳди Чингиз то замони ғозони мансӯби боқавом ноямон гашта , буқати тамӯзи пуштаҳои сабзу чашмаҳои нағз дорад ва дар фасли штои чандон боди сарду барф сахт ояд ки аз ҷинси шаҷару навъи самари расм ва асар намонад ва чун ин мақоми бмўқФи ҷалоли илхони наздик буд лашкари тӯрро пои мол сутур омаду оташи қатлу бедод дар қавми бигдилии афтода , ҳар ки аз теғ бедод раст бқўми тотори пайваст ва чанде бад-ӣни восита бе номи венашон дар ҷрк эшон буданд то лашкари муғул ҷҳонгиз шуду аксари ақвоми тарки дохили сипоҳу ходими даргоҳ эшон гашта , дар аҳди аўктои фавҷӣ аз ин қавм низ дар ҷузи ҳазораи ноямони бтўмони тоиҷўи пайваст , мсҳўби лашкари ҷаври моғўни бмлки Эрони расидаи шуъбае аз он дар таии авқоти бмлк шомот афтод ки машҳур бшомлў шуд ва аз рӯй таҳқиқ маълум нест ки дар чаҳ ҳангом аз Эрони бшом рафтаанд ва чаҳ вақти боз мъоўдт намӯда ?

الغرض در اوایل حال یورت این قوم در جبال اولتای بوده که آن سوی قرقوروم است و در عهد چنگیز تا زمان غازان منسوب باقوام نایمان گشته، بوقت تموز پشته های سبز و چشمه های نغز دارد و در فصل شتا چندان باد سرد و برف سخت آید که از جنس شجر و نوع ثمر رسم و اثر نماند و چون این مقام بموقف جلال ایلخان نزدیک بود لشکر تور را پای مال ستور آمد و آتش قتل و بیداد در قوم بیگدلی افتاده، هر که از تیغ بیداد رست به قوم تاتار پیوست و چندی بدین واسطه بی نام و نشان در جرگ ایشان بودند تا لشکر مغول جهانگیر شد و اکثر اقوام ترک داخل سپاه و خادم درگاه ایشان گشته، در عهد اوکتای فوجی از این قوم نیز در جز هزاره نایمان به تومان تایجو پیوست، مصحوب لشکر جور ماغون به ملک ایران رسیده شعبه‌ای از آن در طی اوقات به ملک شامات افتاد که مشهور به شاملو شد و از روی تحقیق معلوم نیست که در چه هنگام از ایران به شام رفته‌اند و چه وقت باز معاودت نموده؟

Мҷмло дар давлати сафавӣу нодарии аъёну умароу ашрофу кброи ин қавми машҳур ва маърӯф бӯда ва ҳар як дар , зӣ , хеши касб камолӣ намӯдаанд .

مجملا در دولت صفوی و نادری اعیان و امرا و اشراف و کبرای این قوم مشهور و معروف بوده و هر یک در، زی، خویش کسب کمالی نموده‌اند.

Аз он ҷумлаи Мустафои хон ки аз ҷониби нодиршоҳи бсФорти рӯм маъмур шуду ҳоҷии лутфи алии бик ки дар аҳди хеш бе мислиу ягона буд ва дар фани шеъри устоди замона .

از آن جمله مصطفی خان که از جانب نادرشاه به سفارت روم مأمور شد و حاجی لطف علی بیک که در عهد خویش بی مثل و یگانه بود و در فن شعر استاد زمانه.

Китобии ҷомеъ дар зикри шуъарои нигошта чун озар тахаллус дошт оташкадаи номи ниҳод ки хирмани ошиқонро оташасту фирқаи орифонро дилкашу зумраи шоиронро серумаши кору ҷумла бедилонро ҳамдаму ёр .

کتابی جامع در ذکر شعرا نگاشته چون آذر تخلص داشت آتشکده نام نهاد که خرمن عاشقان را آتش است و فرقه عارفان را دلکش و زمره شاعران را سرمش کار و جمله بی دلان را همدم و یار.

Дигари халафи алсдқ ӯ ҳусайни алии бик монанди шррзодаҳ озарасту мутахаллиси бшрр ва акнӯн дар силки модҳони дарбору чокарони саркори шоҳаншоҳии рутба анхрот дораду пояи шеъри бторк шеърӣ гузорад .

دیگر خلف الصدق او حسین علی بیک مانند شررزاده آذر است و متخلص به شرر و اکنون در سلک مادحان دربار و چاکران سرکار شاهنشاهی رتبه انخراط دارد و پایه شعر به تارک شعری گذارد.

Дигар аз арбоби маносиби ин қавми аҳмдхон нойибаст ки дар ҳамин сол аз мавқифи ҷалоли ҳумоюни маъмури Тифлис буду хизмат некӯ намӯду аФўоҷ бисёр аз пиёдау савор дар хайли ҷунуд масъӯд доранд ки баъзе дохил ҷяш Ироқанду аксари ҳофизи сғри Озарбойҷон ва акнӯн эли волўси эшонро дар ду ҷои рубъ ва мақомаст яке ноҳияи мздқон ки наздики дорулхилофа тҳронасту дайгарӣ дар навоҳии Мароға ки аз малик Озарбойҷонаст .

دیگر از ارباب مناصب این قوم احمدخان نایب است که در همین سال از موقف جلال همایون مأمور تفلیس بود و خدمت نیکو نمود و افواج بسیار از پیاده و سوار در خیل جنود مسعود دارند که بعضی داخل جیش عراقند و اکثر حافظ ثغر آذربایجان و اکنون ایل و الوس ایشان را در دو جا ربع و مقام است یکی ناحیه مزدقان که نزدیک دارالخلافه طهران است و دیگری در نواحی مراغه که از ملک آذربایجان است.

Ҳақи субҳонаи втъолии роҳати халқу раҳмати омро дар аҳду айёми ин давлати абади давом муқаддар карда буд ки мардуми ин қавм низ қисмати хеш азин хон неъмати рабӯда , подоши ранҷи всхтӣ ки дар савобиқ азмон аз ҳаводиси замон дида буданду солҳои дарози матруду гум ноӣ гардӣда , акнӯн бимни чокарии ин даргоҳи маҳсуди амсолу ашбоҳнду ном гум гаштаро бозҷстаҳ аз ҳар ҷҳаҳ дар хсб ва роҳатанд ва бо амну истироҳат хусусан аз раҳгузари юрту мақом ки гўӣӣ дар изои он танагии айшу сахтии ҳол ки аҷдоду обои эшонро дар шъоби аўлтоӣ буд рӯдбори ҷқтўу кӯҳсори мздқони қисмату насиб эшон шуд ки аз боғу гулшану оби равшану ғаллау кишт , ғайрат биҳиштаст ва чандон ки дар юрти қадим беғаллау миваи баҳри дарра ва криўаҳ мегаштанд акнӯн смори алвон дар всоқу айвон чида бинозу иззати майлу рағбати намоянд .

حق سبحانه و تعالی راحت خلق و رحمت عام را در عهد و ایام این دولت ابد دوام مقدر کرده بود که مردم این قوم نیز قسمت خویش ازین خوان نعمت ربوده، پاداش رنج وسختی که در سوابق ازمان از حوادث زمان دیده بودند و سال های دراز مطرود و گم نای گردیده، اکنون به یمن چاکری این درگاه محسود امثال و اشباهند و نام گم گشته را بازجسته از هر جهت در خصب و راحتند و با امن و استراحت خصوصا از رهگذر یورت و مقام که گویی در ازای آن تنگی عیش و سختی حال که اجداد و آبای ایشان را در شعاب اولتای بود رودبار جقتو و کوهسار مزدقان قسمت و نصیب ایشان شد که از باغ و گلشن و آب روشن و غله و کشت، غیرت بهشت است و چندان که در یورت قدیم بی غله و میوه به هر دره و کریوه می‌گشتند اکنون ثمار الوان در وثاق و ایوان چیده به ناز و عزت میل و رغبت نمایند.

Сеюм қурӯқ : бксри аввалу сонӣу сукӯни солис яъне қавии ҳол .

سوم قرق: به کسر اول و ثانی و سکون ثالث یعنی قوی حال.

Юрт ӯ дрмўзъи қолдўн буд ки дар аҳди Чингизи дохили Муғулистон шудаи алафи зору манбау рӯдхона азимӣ дорад . Авлоди қурӯқ аз соири фарқ бештар бӯда вдри аҳди илхони касрат беқиёс доштаанду чандини бор бо лашкари тӯри втотори рояти ҷангу пайкори афрошта , баъдҳо ки сипоҳи тӯр бар билоди тарк тасаллут ёфт аз бими ҷон тафриқа ёфтанду баҳр ҷониб мешитофта , баъзе дохил уйғур шуданд ки ҳам ҳоли бози дохили тркмононнд ва ҳар соли фавҷӣ аз саворони ҷаррори бмўкби Мансури миФрстнд ва баъзе ки аз об Ҷайҳун гузаштанд сокин спнҷоб гашта дар авохири бхросони афтоданду бқўми аўшри пайваста акнӯн аз шуъаб Афшор маҳсӯбанду бқрхлўи машҳуру тоъҳди шоҳи Таҳмосби сонии ному нишоне аз маорифи ин қавм дар сайр ва таворих нест , влкн дар ахри давлати сафавӣ ки хазони боғи хусравӣ буд , қаҳрамонии қодири моннднодр аз ин шуъба пайдо шуд ки аз ҳади Мӯсил то равад Сайҳун мусаххар кард ва бар ҳинди вснду рӯми врўс Музаффар гашта , аҳФод ӯро милалу давлати барқарор буд то талиъаи ин давлати пойдор падед шуду боғи хусравиро фасл баҳор омад . Пас амироломроءи ҳусайни хони сардор ки он вақти ҳорси хуросон буд бик , ркзти хайлу наҳзату майли ҷумлагиро мақҳур ва мағлуб карда малики мағзуб боз гирифту ҷамъӣ аз маорифи аҳФоду натоиҷи авлод ӯро ббндгӣ ҳазрат фиристод ки ҳар як чокари як тан аз абноӣ мулӯк гашта фахри ин гӯнаи чокарӣ дар насли аҳФод нодарӣ монад .

یورت او در موضع قالدون بود که در عهد چنگیز داخل مغولستان شده علفزار و منبع و رودخانه عظیمی دارد. اولاد قرق از سایر فرق بیشتر بوده و در عهد ایلخان کثرت بی قیاس داشته‌اند و چندین بار با لشکر تور و تاتار رایت جنگ و پیکار افراشته، بعدها که سپاه تور بر بلاد ترک تسلط یافت از بیم جان تفرقه یافتند و به هر جانب می‌شتافته، بعضی داخل اویغور شدند که هم حال باز داخل ترکمانانند و هر سال فوجی از سواران جرار به موکب منصور می‌فرستند و بعضی که از آب جیحون گذشتند ساکن سپنجاب گشته در اواخر به خراسان افتادند و به قوم اوشر پیوسته اکنون از شعب افشار محسوبند و به قرخلو مشهور و تا عهد شاه طهماسب ثانی نام و نشانی از معارف این قوم در سیر و تواریخ نیست، ولکن در آخر دولت صفوی که خزان باغ خسروی بود، قهرمانی قادر مانند نادر از این شعبه پیدا شد که از حد موصل تا رود سیحون مسخر کرد و بر هند و سند و روم و روس مظفر گشته، احفاد او را ملل و دولت برقرار بود تا طلیعه این دولت پایدار پدید شد و باغ خسروی را فصل بهار آمد. پس امیرالامراء حسین خان سردار که آن وقت حارس خراسان بود بیک، رکضت خیل و نهضت و میل جملگی را مقهور و مغلوب کرده ملک مغضوب باز گرفت و جمعی از معارف احفاد و نتایج اولاد او را به بندگی حضرت فرستاد که هر یک چاکر یک تن از ابنای ملوک گشته فخر این گونه چاکری در نسل احفاد نادری ماند.

Чаҳоруми қозқин : яънедиҳанда оши шилон ва хоҷа хон алвон . Юрт ӯ дар ҳудӯди аспрсин буду баъд аз тасаллути тӯри маълум ва мазкӯр нест ки қавм ӯро чаҳ пеши омада ва дар кадоми замин манзил гузин гаштаанд ?

چهارم قازقین: یعنی دهنده آش شیلان و خواجه خوان الوان. یورت او در حدود اسپرسین بود و بعد از تسلط تور معلوم و مذکور نیست که قوم او را چه پیش آمده و در کدام زمین منزل‌گزین گشته‌اند؟

Аввал – боиндр : ки дар асли бой андар бӯда . Бои бмънии бузург бошукӯҳасту андари макони муртафаъ монанди пуштау кӯҳ яъне бузурги блндқдр .

اول – بایندر: که در اصل بای اندر بوده. بای به معنی بزرگ باشکوه است و اندر مکان مرتفع مانند پشته و کوه یعنی بزرگ بلندقدر.

Ҷой ӯ дар ҳаволии иўрӣ қоӣ бӯдау аҳволи фарзандон ӯ дар фитнаи тӯри Фаридун мушаххас нагашта ва маълум нест ки дар чаҳ аҳди бойирони расида , локини юрти эшон дар ин малик маълумаст ва то акнӯн ббоиндри юртии машҳур ва он мавзе аз рбоъи саҳанди мақомии дил писандаст ки марғзори бадеъу кӯҳсор рафеъаш аз ҳазрати тллу рифъати қулал бо гулшани хзрои чарху ҷинати улёии хулд баробараст ва аз тораки гардуни перу торами брҷису тири фаротар .

جای او در حوالی یورت قای بوده و احوال فرزندان او در فتنهٔ تور فریدون مشخص نگشته و معلوم نیست که در چه عهد به ایران رسیده، لکن یورت ایشان در این ملک معلوم است و تا اکنون به بایندر یورتی مشهور و آن موضع از رباع سهند مقامی دل‌پسند است که مرغزار بدیع و کوهسار رفیعش از حضرت طلل و رفعت قلل با گلشن خضرای چرخ و جنت علیای خلد برابر است و از تارک گردون پیر و طارم برجیس و تیر فراتر.

Шъобши лола зорасту саҳобаши жолаи бору насимаши ътрбизу заминаши машки хез .

شعابش لاله‌زار است و سحابش ژاله‌بار و نسیمش عطربیز و زمینش مشک‌خیز.

Ҳангоми тамӯз ки аз тоби сурати ҳавоу шиддати гармо дар соири амокини броҳт сокин нишоед буд , равадҳои жарф аз кӯҳҳои барф равон дорад ки оби зулолаш чун шаҳди висоли равони орад .

هنگام تموز که از تاب سورت هوا و شدت گرما در سایر اماکن به راحت ساکن نشاید بود، رودهای ژرف از کوه‌های برف روان دارد که آب زلالش چون شهد وصال روان آرد.

Ва болҷмлаҳ дар аҳди давлати муғул , фазои ин юрти мақоми ин эл бӯда дар он ҷинат адан нашав ва намо менамӯдаанд то бсрўФи айём дар ҳудӯди қробоғу нхчўон мунташир гашта рӯзгорӣ дарозаст ки дар малики брдъи юрту мураббаъ гирифтаанд вбъзии ҷониби марзи грўси рафта , билфеъл дар он сарзамини сокини қроу рбоънди вмолки ъқору зёъ ва дар зикри фахри ин қавму шарҳи мадҳи ин эли ҳамин бас бошад ки фозили аҳди фозили хону хоҷаи хулди Маҳмадалии бик аз эшон бархестаи яке дар аҳди хоқони мғФўри мансаб калонтарӣ дошт ва ин як инак дар ҳазрати хдиўи ҷаҳону молики рқи шаҳони пояи қурбу рутба ихтисосӣ дорад ки маҳсуди даври замону мғбўти авҷ осмонаст .

و بالجمله در عهد دولت مغول، فضای این یورت مقام این ایل بوده در آن جنت عدن نشو و نما می‌نموده‌اند تا به صروف ایام در حدود قراباغ و نخچوان منتشر گشته روزگاری دراز است که در ملک بردع یورت و مربع گرفته‌اند و بعضی جانب مرز گروس رفته، بالفعل در آن سرزمین ساکن قرا و رباعند و مالک عقار و ضیاع و در ذکر فخر این قوم و شرح مدح این ایل همین بس باشد که فاضل عهد فاضل خان و خواجه خلد محمدعلی بیک از ایشان برخاسته یکی در عهد خاقان مغفور منصب کلانتری داشت و این یک اینک در حضرت خدیو جهان و مالک رق شهان پایه قرب و رتبه اختصاصی دارد که محسود دور زمان و مغبوط اوج آسمان است.

Дуюми бичнаҳ : ки исму расмӣ аз ӯ дар мамолик Эрон нест ва дар таърихи муғул низ номӣ аз хайлу сипоҳу эли волўс ӯ баназар наомад , ҳамин қадар аз ҷомеъи алтўорих мстФод гардид ки ин лақаб бар касе ниҳанд ки соъӣ дар муҳимот умӯр бошаду анҷоми мҳоми наздик ва давр диҳад .

دویم بیچنه: که اسم و رسمی از او در ممالک ایران نیست و در تاریخ مغول نیز نامی از خیل و سپاه و ایل و الوس او به نظر نیامد، همین قدر از جامع التواریخ مستفاد گردید که این لقب بر کسی نهند که ساعی در مهمات امور باشد و انجام مهام نزدیک و دور دهد.