Бар ваии воҷиб буд ки илми рухсати сафари биомузад ки агар чаҳ азм дорад ки кор ба рухсат накунад , бошад ки ба зарурат бидон муҳтоҷ буду илми қиблау вақти намоз бибояд омухт .

بر وی واجب بود که علم رخصت سفر بیاموزد که اگر چه عزم دارد که کار به رخصت نکند، باشد که به ضرورت بدان محتاج بود و علم قبله و وقت نماز بباید آموخت.

Ва сафарро дар таҳорати ду рухсатаст : яке масҳи музейу дигари таяммум . Ва дар намози ду : қасру ҷамеъ , ва дар суннат буд : бар сутур гузордан ва дар рафтан гузордан ва дар рӯзаи яке ва он Фитраст ва ин ҳафт рухсатаст :

و سفر را در طهارت دو رخصت است: یکی مسح موزه و دیگر تیمم. و در نماز دو: قصر و جمیع، و در سنت بود: بر ستور گزاردن و در رفتن گزاردن و در روزه یکی و آن فطر است و این هفت رخصت است:

Рухсати аввал

رخصت اول

Масҳи музей : ҳарки бар таҳоратии тамоми музеии пӯшед , онгоҳ ҳдс кард , вайро шояд ки бар музей масҳ кашад то онгоҳ ки аз вақти ҳдси се шабона рӯз бугзарад . Ва агар муқӣм бошад як шбонрўз , ба панҷ шарт .

مسح موزه: هرکه بر طهارتی تمام موزه پوشید، آنگاه حدث کرد، وی را شاید که بر موزه مسح کشد تا آنگاه که از وقت حدث سه شبانه روز بگذرد. و اگر مقیم باشد یک شبانروز، به پنج شرط.

Яке он ки таҳорат тамом кунад онгоҳи музеии пӯшад . Агар як пой бишӯяд ва дар музей кунад пеш аз он ки дигар пой бишӯяд , наздики шофиӣ ин нишоед , пас чун дигар пой бишӯяд ва дар музей кунад , бояд ки аввали пой аз музей берун кунаду бози дарушад .

یکی آن که طهارت تمام کند آنگاه موزه پوشد. اگر یک پای بشوید و در موزه کند پیش از آن که دیگر پای بشوید، نزدیک شافعی این نشاید، پس چون دیگر پای بشوید و در موزه کند، باید که اول پای از موزه بیرون کند و باز درپوشد.

Дувуми он ки музеии чунон буд ки бар ваии одат буд андакӣ рафтан , агар чарм надорад раво набӯд .

دوم آن که موزه چنان بود که بر وی عادت بود اندکی رفتن، اگر چرم ندارد روا نبود.

Сеюм он ки то каъби музеии дуруст буд , агар дар муқобилаи маҳали фарзи чизе пайдо шавад ё сӯрох дорад , нишоед наздики шофиӣу наздики молик онаст ки агарчӣ дарида буд , чун бар вай битавон рафтани раво буд . Ва ин қавлӣ қадимаст шофииро ,у наздики мо ин аўлитраст ки музей дар роҳ бисёр бадарад ва духтан он ба ҳар вақте мумкин набошад .

سوم آن که تا کعب موزه درست بود، اگر در مقابله محل فرض چیزی پیدا شود یا سوراخ دارد، نشاید نزدیک شافعی و نزدیک مالک آن است که اگرچه دریده بود، چون بر وی بتوان رفتن روا بود. و این قولی قدیم است شافعی را، و نزدیک ما این اولیتر است که موزه در راه بسیار بدرد و دوختن آن به هر وقتی ممکن نباشد.

Чаҳоруми он ки музей аз пой берун накунад агар масҳ кард ва агар берун кунад , аўлитри он буд ки таҳорат аз сар гирад ва агар ба пой шустан ақтсор кунад , зоҳир онаст ки раво бошад .

چهارم آن که موزه از پای بیرون نکند اگر مسح کرد و اگر بیرون کند، اولیتر آن بود که طهارت از سر گیرد و اگر به پای شستن اقتصار کند، ظاهر آن است که روا باشد.

Панҷуми он ки масҳ бар соқ накунад , балки дар муқобила қадам кунад бар пушти пой ва агар ба як ангушт масҳ кунад кифоят буд ва ба се ангушти аўлитр буд ва як бор беш масҳ накунад ва чун пеш аз он ки берун шавад масҳ кашад бар як шабонаи рӯз ақтсор кунад . Ва суннат онаст ки ҳаркии музей дар пой хоҳад кард , нахуст нгўсор кунад , як рӯзи расӯл ( с ) музей дар пой кард . Калоғии он дигари музей дар рабӯд аз вай ва биафшонад . Марӣ аз даруни музей берун афтод , расӯл ( с ) гуфт , « ҳарки ба худои таъолӣ ва ба қиёмат имон дорад , гӯи музей дар пой макун то онгоҳ ки биафшонад » .

پنجم آن که مسح بر ساق نکند، بلکه در مقابله قدم کند بر پشت پای و اگر به یک انگشت مسح کند کفایت بود و به سه انگشت اولیتر بود و یک بار بیش مسح نکند و چون پیش از آن که بیرون شود مسح کشد بر یک شبانه روز اقتصار کند. و سنت آن است که هرکه موزه در پای خواهد کرد، نخست نگوسار کند، یک روز رسول (ص) موزه در پای کرد. کلاغی آن دیگر موزه در ربود از وی و بیفشاند. ماری از درون موزه بیرون افتاد، رسول (ص) گفت، «هرکه به خدای تعالی و به قیامت ایمان دارد، گو موزه در پای مکن تا آنگاه که بیفشاند».

Рухсати дувум

رخصت دوم

Таяммумасту тафсили ин дар таҳорат гуфтаем .

تیمم است و تفصیل این در طهارت گفته ایم.

Рухсати сим

رخصت سیم

Онаст ки ҳар фаризае ки чаҳор ракаатаст ду ракаат кунад , лекин ба чаҳор шарт .

آن است که هر فریضه ای که چهار رکعت است دو رکعت کند، لیکن به چهار شرط.

Яке он ки дар вақти гузорад . Агар қазо шавад , дуруст онаст ки қаср нишоед .

یکی آن که در وقت گزارد. اگر قضا شود، درست آن است که قصر نشاید.

Дувуми он ки ният қаср кунад ва агар ният тамом кунад ё дар шак уфтад ки ният тамом кард ё на , лозим ояд ки тамом кунад .

دوم آن که نیت قصر کند و اگر نیت تمام کند یا در شک افتد که نیت تمام کرد یا نه، لازم آید که تمام کند.

Сими он ки ба касе иқтидо накунад ки вай тамом мекунад . Агар бикунади вайро низ лозим ояд ки тамом кунад , балки агар гумони барад ки эмом муқӣмаст ва тамом хоҳад кард ва ӯ дар шак буд вайро тамом кардан лозимаст ки мусофирро боз тавон донист , аммо чун донист ки мусофираст , агар дар шак буд ки эмом қаср хоҳад кард , вайро раво буд ки қаср кунад , агар чаҳ эмом қаср накунад ки нияти пӯшида буд ва донистан он шарт натавон кард .

سیم آن که به کسی اقتدا نکند که وی تمام می کند. اگر بکند وی را نیز لازم آید که تمام کند، بلکه اگر گمان برد که امام مقیم است و تمام خواهد کرد و او در شک بود وی را تمام کردن لازم است که مسافر را باز توان دانست، اما چون دانست که مسافر است، اگر در شک بود که امام قصر خواهد کرد، وی را روا بود که قصر کند، اگر چه امام قصر نکند که نیت پوشیده بود و دانستن آن شرط نتوان کرد.

Чаҳоруми он ки сафари дароз буду мубоҳу сафар касе ки ба роҳ задан равад ё ба талаби идрор ҳаром шавад , ё бе дастурии модар ва падар шавад , ҳаром буду рухсат дар вай раво набӯд . Ва ҳамчунин касе ки аз вом хоҳ бигурезад ва дорад ки бидиҳад . Ва дар ҷумлаи сафар барои ғаразӣ буд , чун он ғараз ки боис вайаст ҳаром буд .

چهارم آن که سفر دراز بود و مباح و سفر کسی که به راه زدن رود یا به طلب ادرار حرام شود، یا بی دستوری مادر و پدر شود، حرام بود و رخصت در وی روا نبود. و همچنین کسی که از وام خواه بگریزد و دارد که بدهد. و در جمله سفر برای غرضی بود، چون آن غرض که باعث وی است حرام بود.

Ва сафари дароз он бошад ки шонздаҳи фарсанг буд ва дар кам аз ин қаср нишоед ва ҳар фарсангии дувоздаҳ ҳазор гом буду аввали сафари он буд ки аз иморати шаҳр берун шавад , агарчӣ аз харобаҳо ва бустонҳо берун нашуда бошаду охири сафари он буд ки ба иморат ватан расад ё дар шаҳри дигари азм иқомат кунад се рӯз ё зиёдати берун аз рӯзи дршдну берун омадан . Ва агар азм накунад , валикин дар банд гузордан корҳо буд ва надонад ки кӣ гзордаҳ шавад ва ҳар рӯзӣ чашм медорад то гзордаҳ шаваду зиёдат аз се рӯз тохир равад , бар як қавл ки ба қиёс наздиктараст , раво буд ки қаср мекунад ки ӯ ҳамчун мусофираст ки ба дил қарор нагирифтаасту азм қарор надорад .

و سفر دراز آن باشد که شانزده فرسنگ بود و در کم از این قصر نشاید و هر فرسنگی دوازده هزار گام بود و اول سفر آن بود که از عمارت شهر بیرون شود، اگرچه از خرابه ها و بستانها بیرون نشده باشد و آخر سفر آن بود که به عمارت وطن رسد یا در شهر دیگر عزم اقامت کند سه روز یا زیادت بیرون از روز درشدن و بیرون آمدن. و اگر عزم نکند، ولیکن در بند گزاردن کارها بود و نداند که کی گزارده شود و هر روزی چشم می دارد تا گزارده شود و زیادت از سه روز تاخیر رود، بر یک قول که به قیاس نزدیکتر است، روا بود که قصر می کند که او همچون مسافر است که به دل قرار نگرفته است و عزم قرار ندارد.

Рухсати чаҳорум

رخصت چهارم

Ҷамъасту раво буд дар сафари дарози мубоҳ ки намози пешин тохир кунад то бо намози дигар ба ҳам кунаду намози дигар тақдим кунад ва ё пешин ба ҳам бгзорду намози шом ва хуфтан ҳамчунин . Ва чун намози дигар бо пешин ба ҳам кунад , бояд ки аввали намоз пешин кунад , онгоҳи намози дигар . Ва аўлитри он буд ки суннатҳо ба ҷои орад то фазилати он фӯт нашавад ки фоида сафар бидон брнёид . Валикин агар хоҳад , суннатҳо бар пушт сутур мекунад ё дар миён рафтан . Ва тартиби он буд ки аввали чаҳор ракаат ки суннати намоз пешинаст бикунаду онгоҳи он чаҳор ракаат ки суннатаст пеш аз асри бгзорд , онгоҳи бонги намоз ва қомат кунаду фаризаи пешини бгзорд , онгоҳ қомат кунад ва агар таяммум мекунад аъодт мекунаду фаризаи намози дигари бикунаду миёни ҳардуи намози пеш аз таяммуму қомати рӯзгори набард . Онгоҳи он ду ракаати суннат ки пас аз намоз пешинаст пас аз намози дигари бикунад . Ва чун зуҳр тохир кунад то аср , ҳамчунин кунад ва агар бикраду пеш аз фурӯ шудани офтоб ба шаҳр расед аср боз накунад . Ва ҳукми намози шом ва хуфтан ҳамчунинаст ва бар як қавли ҷамъ дар сафари кӯтоҳ низ раво буд .

جمع است و روا بود در سفر دراز مباح که نماز پیشین تاخیر کند تا با نماز دیگر به هم کند و نماز دیگر تقدیم کند و یا پیشین به هم بگزارد و نماز شام و خفتن همچنین. و چون نماز دیگر با پیشین به هم کند، باید که اول نماز پیشین کند، آنگاه نماز دیگر. و اولیتر آن بود که سنتها به جای آرد تا فضیلت آن فوت نشود که فایده سفر بدان برنیاید. ولیکن اگر خواهد، سنتها بر پشت ستور می کند یا در میان رفتن. و ترتیب آن بود که اول چهار رکعت که سنت نماز پیشین است بکند و آنگاه آن چهار رکعت که سنت است پیش از عصر بگزارد، آنگاه بانگ نماز و قامت کند و فریضه پیشین بگزارد، آنگاه قامت کند و اگر تیمم می کند اعادت می کند و فریضه نماز دیگر بکند و میان هردو نماز پیش از تیمم و قامت روزگار نبرد. آنگاه آن دو رکعت سنت که پس از نماز پیشین است پس از نماز دیگر بکند. و چون ظهر تاخیر کند تا عصر، همچنین کند و اگر بکرد و پیش از فرو شدن آفتاب به شهر رسید عصر باز نکند. و حکم نماز شام و خفتن همچنین است و بر یک قول جمع در سفر کوتاه نیز روا بود.

Рухсати панҷум

رخصت پنجم

Он ки суннат бар пушти сутури раво буд ва воҷиб набӯд ки рӯй ба қибла дорад , балки роҳ ба дил қиблааст , агар ба қасди он роҳ бигардонад дар миёни намоз ва на ба сӯй қибла гирданд – намоз ботил шавад . Ва агар ба саҳв буд ё сутур ҳрўнӣ кунад , зиён надоранду рукӯъу суҷуд ба ишорат мекунаду пушт хам мекунад ва дар суҷуди хам зиёдат диҳад ва чандон шарт нест ки дар хатар бошад ки биафтад . Ва агар дар марқад буд , рукӯъу суҷуди тамоми бикунад .

آن که سنت بر پشت ستور روا بود و واجب نبود که روی به قبله دارد، بلکه راه به دل قبله است، اگر به قصد آن راه بگرداند در میان نماز و نه به سوی قبله گرداند – نماز باطل شود. و اگر به سهو بود یا ستور حرونی کند، زیان ندارند و رکوع و سجود به اشارت می کند و پشت خم می کند و در سجود خم زیادت دهد و چندان شرط نیست که در خطر باشد که بیفتد. و اگر در مرقد بود، رکوع و سجود تمام بکند.

Рухсати шашум

رخصت ششم

Он ки мераваду намоз суннат мекунад ва дар ибтидои такбир рӯй ба қибла кунад ки бар ваии осон буд ва бар касе ки рокиб буд душвор буду рукӯъу суҷуд ба ишорат мекунад ва дар вақт ташаҳҳуд меравад ва алтҳёт мехонд ва нигоҳ дорад то пой бар наҷосат наниҳад , ва бар вай воҷиб нест наҷосот ки дар роҳ буд аз роҳи бигардад ва бар хештани роҳ душвор кунад . Ва ҳарки аз душман бигурезад ё дар сафи қаттол буд ё аз гург май гурезад , вайро раво буд ки фариза кунад дар рафтан ё бар пушти сутур , ҳамчунин ки дар суннати гуфтему қазо воҷиб наёяд .

آن که می رود و نماز سنت می کند و در ابتدای تکبیر روی به قبله کند که بر وی آسان بود و بر کسی که راکب بود دشوار بود و رکوع و سجود به اشارت می کند و در وقت تشهد می رود و التحیات می خواند و نگاه دارد تا پای بر نجاست ننهد، و بر وی واجب نیست نجاسات که در راه بود از راه بگردد و بر خویشتن راه دشوار کند. و هرکه از دشمن بگریزد یا در صف قتال بود یا از گرگ می گریزد، وی را روا بود که فریضه کند در رفتن یا بر پشت ستور، همچنین که در سنت گفتیم و قضا واجب نیاید.

Рухсати ҳафтум

رخصت هفتم

Рӯза кушоданаст . Ва мусофир ки ният рӯза карда бошад , агар бигушоед раво буд ва агар пас аз субҳ аз шаҳр берун ояд раво набошад ки бигушоед ва агар бигушоед пас ба шаҳр расад , раво бошад ки дар шаҳр баравад нон хӯрд , ва агар накушода буд ки ба шаҳр расад , раво набӯд ки бигушоед ,у қаср кардан фозилтар аз тамом кардан то аз шабаҳати хилоф берун ояд ки наздики Абӯҳанифаи итмом раво набӯд , аммо рӯзаи доштани фозилтар аз ифтор то дар хатар қазо науфтад , магар ки бар хештани тарсад ва тоқат надорад , онгоҳи кушодани фозилтар .

روزه گشادن است. و مسافر که نیت روزه کرده باشد، اگر بگشاید روا بود و اگر پس از صبح از شهر بیرون آید روا نباشد که بگشاید و اگر بگشاید پس به شهر رسد، روا باشد که در شهر برود نان خورد، و اگر نگشاده بود که به شهر رسد، روا نبود که بگشاید، و قصر کردن فاضلتر از تمام کردن تا از شبهت خلاف بیرون آید که نزدیک ابوحنیفه اتمام روا نبود، اما روزه داشتن فاضلتر از افطار تا در خطر قضا نیفتد، مگر که بر خویشتن ترسد و طاقت ندارد، آنگاه گشادن فاضلتر.

Ва аз ин ҳафт рухсат , се дар сафари дарози раво буд : қасру Фитру масҳ ва се дар сафари кӯтоҳ низ раво буд : суннат кардан бар пушти сутур дар рафтану ҷумъа нокардану таяммум кардан бе қазои намоз , аммо дар ҷамъи миёни ду намоз хилофасту зоҳир онаст ки дар сафар кӯтоҳ нишоед . Ин илмҳо лобуд буд мусофирро омухтани пеш аз сафар , чун дар сафар касе нахоҳад буд ки аз ваии биомузад ба вақти ҳоҷату илму далоили қиблау далели вақти намозҳо низ бибояд омухт чун дар роҳи дия ҳо набошад ки миҳроб пӯшида намонад . Ва ин миқдор бояд бидонад ки ба вақти намози пешини офтоб ба куҷо бошад ва чун рӯй ба қибла кунӣ ва ба вақти фурӯ шудану баромадан чигуна бошаду қалбу қутб чигуна уфтад ва чун дар роҳ кӯҳӣ бошад бидонад ки бар дасти рости қибла буд ё бар дасти чб . Аз ин миқдор чора набӯд ки бидонад .

و از این هفت رخصت، سه در سفر دراز روا بود: قصر و فطر و مسح و سه در سفر کوتاه نیز روا بود: سنت کردن بر پشت ستور در رفتن و جمعه ناکردن و تیمم کردن بی قضای نماز، اما در جمع میان دو نماز خلاف است و ظاهر آن است که در سفر کوتاه نشاید. این علمها لابد بود مسافر را آموختن پیش از سفر، چون در سفر کسی نخواهد بود که از وی بیاموزد به وقت حاجت و علم و دلایل قبله و دلیل وقت نمازها نیز بباید آموخت چون در راه دیه ها نباشد که محراب پوشیده نماند. و این مقدار باید بداند که به وقت نماز پیشین آفتاب به کجا باشد و چون روی به قبله کنی و به وقت فرو شدن و برآمدن چگونه باشد و قلب و قطب چگونه افتد و چون در راه کوهی باشد بداند که بر دست راست قبله بود یا بر دست چب. از این مقدار چاره نبود که بداند.