Бидон ки мустаҳаққи дӯстӣ ба ҳақиқати ҷузи худо таъолӣ несту ҳаркии дайгариро дӯст дорад аз ҷаҳл буд , магар бидон ваҷҳ ки таъаллуқ ба вай дорад , чунон ки расӯл ( с )ро дӯсти доштани ҳам чун дӯстии вай буд . Ки ҳаркасиро дӯст дорад , расӯли вайроу маҳбӯби вайро дӯст дорад , пас дӯстии уламоу муттақеони ҳамон дӯстии худои таъолӣ буд ва ин бидон бадоне ки ба асбоби дӯстӣ нигоҳ кунӣ .

بدان که مستحق دوستی به حقیقت جز خدا تعالی نیست و هرکه دیگری را دوست دارد از جهل بود، مگر بدان وجه که تعلق به وی دارد، چنان که رسول (ص) را دوست داشتن هم چون دوستی وی بود. که هرکسی را دوست دارد، رسول وی را و محبوب وی را دوست دارد، پس دوستی علما و متقیان همان دوستی خدای تعالی بود و این بدان بدانی که به اسباب دوستی نگاه کنی.

Аммо сабаби аввал онаст ки худроу камоли худро дӯст дорад ва аз зарурати ин онаст ки ҳақи таъолиро дӯст дорад ки ҳастӣ вай ва ҳастӣ камоли вайу сифоти ваии ҳама аз ҳастӣ вайаст , агарна фазли вай будӣ ба офариниш вай ҳаст набӯдӣ ва агар на фазл ӯ будӣ ба нгоҳдошти ваии нмондӣ ва агар на фазл ӯ будӣ ба офариниши аъзоу авсофу камоли вай аз ваии ноқис тар набӯдӣ .

اما سبب اول آن است که خود را و کمال خود را دوست دارد و از ضرورت این آن است که حق تعالی را دوست دارد که هستی وی و هستی کمال وی و صفات وی همه از هستی وی است، اگرنه فضل وی بودی به آفرینش وی هست نبودی و اگر نه فضل او بودی به نگاهداشت وی نماندی و اگر نه فضل او بودی به آفرینش اعضا و اوصاف و کمال وی از وی ناقص تر نبودی.

Пас аҷаб аз он касе ки аз гармо бигурезаду сояи барги дарахтиро дӯст дораду дарахтро ки қавоми соя ба вайаст дӯст надорад . Худ надонад ки қавом ҳастӣ зоту сифоти вай ба ҳақаст , чигуна вайро дӯст надорад , магар ки ин худ надонад . Ва шак нест ки ҷоҳили вайро дӯст надорад ки дӯстии ваии самарати маърифат вайаст .

پس عجب از آن کسی که از گرما بگریزد و سایه برگ درختی را دوست دارد و درخت را که قوام سایه به وی است دوست ندارد. خود نداند که قوام هستی ذات و صفات وی به حق است، چگونه وی را دوست ندارد، مگر که این خود نداند. و شک نیست که جاهل وی را دوست ندارد که دوستی وی ثمرت معرفت وی است.

Сабаби дувуми он ки касеро дӯст дорад ки бо вай некуӣ кунад ,у бад-ӣни сабаби ҳаркиро дӯст дорад ҷузи ҳақи таъолӣ аз ҷаҳл бошад ки бо ваии ҳеҷ кас некуӣ натавон кард ва накардааст магари ҳақи таъолӣу анвоъи эҳсони вай бо бандагони худ дар шумор надонад овардан , чунон ки дар китоби шукр ва тафаккур гуфтаем . Аммо он эҳсон ки аз дигарон май бинии он аз ҷаҳласт ки ҳеҷ ба ту надиҳад то онгоҳ ки вайро муваккилии бифиристад ки хилоф он натавон кард ки дар дили ваии афканд ки савобу манфиати вай дар дайну дунё дар онаст ки чизе Фроўӣ диҳад то ба мурод хеш расад . Пас он ба вай хештан дод ки аз ту сабабии сохт то ба савоб охират расед ё ба саноу номи некӯ ё ғайри он . Аммо он ба ҳақиқати ҳақи субҳонау таъолӣ ба ту дод ки бе ғаразии вайро муваккилӣ карду бад-ӣни эътиқод доъия багумошт то он ба ту таслим кард ва ин дар асли шукр баён кардаем .

سبب دوم آن که کسی را دوست دارد که با وی نیکویی کند، و بدین سبب هرکه را دوست دارد جز حق تعالی از جهل باشد که با وی هیچ کس نیکویی نتوان کرد و نکرده است مگر حق تعالی و انواع احسان وی با بندگان خود در شمار نداند آوردن، چنان که در کتاب شکر و تفکر گفته ایم. اما آن احسان که از دیگران می بینی آن از جهل است که هیچ به تو ندهد تا آنگاه که وی را موکلی بفرستد که خلاف آن نتوان کرد که در دل وی افکند که صواب و منفعت وی در دین و دنیا در آن است که چیزی فراوی دهد تا به مراد خویش رسد. پس آن به وی خویشتن داد که از تو سببی ساخت تا به ثواب آخرت رسید یا به ثنا و نام نیکو یا غیر آن. اما آن به حقیقت حق سبحانه و تعالی به تو داد که بی غرضی وی را موکلی کرد و بدین اعتقاد داعیه بگماشت تا آن به تو تسلیم کرد و این در اصل شکر بیان کرده ایم.

Сабаби сими он ки некӯкорро дӯст дорад агарчӣ бо вай некуӣ накарда бошад чунон ки ҳарки башнавад ки дар мағриби Маслан подшоҳӣ некӯкораст одилу мушфиқ бар халқ ки хазонаи хеш барои даравишон дораду ризои надиҳад ки ҳеҷ кас зулм кунад дар мамлакати вай , ба зарурати табъи вайро дӯст дорад агарчӣ донад ки ҳаргизи вайро нахоҳад дид ва аз ва аз ваии некуӣ ба вай нахоҳад расед . Бад-ӣни сабаби ҷузи ҳақи таъолиро дӯсти доштан ҷаҳласт ки эҳсони худ ҷуз аз вай нест ,у ҳарки дар олам эҳсон кунад ба илзому фармон вай кунаду онгоҳи он неъмат ки ба дасти халқ худоӣаст худ чандаст ? эҳсон онаст ки ҳамаи хилоиқро бёФриду ҳамаро ҳарчӣ боист бидод . То ончӣ низ ҳоҷат набӯд , влкни зинату оростагӣ дар он буд бидод ва ин бидон бидонад ки дар малакӯти осмону замин ва дар наботу ҳайвон тааммул кунад то аҷоиб бинаду анъому эҳсон байнҳоят бинад .

سبب سیم آن که نیکوکار را دوست دارد اگرچه با وی نیکویی نکرده باشد چنان که هرکه بشنود که در مغرب مثلا پادشاهی نیکوکار است عادل و مشفق بر خلق که خزانه خویش برای درویشان دارد و رضا ندهد که هیچ کس ظلم کند در مملکت وی، به ضرورت طبع وی را دوست دارد اگرچه داند که هرگز وی را نخواهد دید و از و از وی نیکویی به وی نخواهد رسید. بدین سبب جز حق تعالی را دوست داشتن جهل است که احسان خود جز از وی نیست، و هرکه در عالم احسان کند به الزام و فرمان وی کند و آنگاه آن نعمت که به دست خلق خدای است خود چند است؟ احسان آن است که همه خلایق را بیافرید و همه را هرچه بایست بداد. تا آنچه نیز حاجت نبود، ولکن زینت و آراستگی در آن بود بداد و این بدان بداند که در ملکوت آسمان و زمین و در نبات و حیوان تامل کند تا عجایب بیند و انعام و احسان بینهایت بیند.

Сабаби чаҳорум онаст ки касеро барои ҷамол дӯст дорад яъне барои ҷамоли маъонӣ , чунон ки шофиироу алиро дӯст дорад . Ва дайгарии Абубакру умрро дӯст дорад . Ва дайгарии ҳамаро дӯст дорад , балки пайғамбаронро дӯст дорад . Ва сабаби ин дӯстии ҷамоли маъонӣу сифоти зот эшонасту ҳосили он чун нигоҳ кунӣ бо се ҷузъ ояд : яке ҷамоли илм ки илму олам маҳбӯбаст аз он ки некӯтар ва шарифаст , ҳарчанд илми бештару маълуми шарифтар он ҷамоли бештар .

سبب چهارم آن است که کسی را برای جمال دوست دارد یعنی برای جمال معانی، چنان که شافعی را و علی را دوست دارد. و دیگری ابوبکر و عمر را دوست دارد. و دیگری همه را دوست دارد، بلکه پیغمبران را دوست دارد. و سبب این دوستی جمال معانی و صفات ذات ایشان است و حاصل آن چون نگاه کنی با سه جزء آید: یکی جمال علم که علم و عالم محبوب است از آن که نیکوتر و شریف است، هرچند علم بیشتر و معلوم شریفتر آن جمال بیشتر.

Ва шарифтарин илмҳо маърифати худоӣ таъолӣасту маърифати ҳазрати илоҳят ки муштамиласт бар млоикаҳу кутубу русулу шароеъу анбиёу тадбири малику малакӯту дунёу охират . Ва садиқону анбиёи маҳбӯб аз онанд ки эшонро дар ин маълум камолӣ ҳаст . Дувум бо қудрат ояд чун қудрати эшон бар ислоҳи нафаси худу ислоҳи бандагони худои таъолӣу сиёсати эшон ва ба низоми доштани мамлакати дунёу низоми ҳақиқати дайн . Сим бо тнзиаҳ ояду покӣ аз айбу нақсу хбоиси ахлоқи ботину маҳбӯб аз эшон ин сифотаст на афъоли эшон . Ки ҳар феъл ки на ба сабаби ин сифот буд он Маҳмӯд набӯд , чун феълӣ ки ба нифоқ буд ё ба ғифлат буд . Пас ҳаркии бад-ӣни сифот ба камолтар буд дӯстии ваии зиёдат буд .

و شریفترین علمها معرفت خدای تعالی است و معرفت حضرت الهیت که مشتمل است بر ملایکه و کتب و رسل و شرایع و انبیا و تدبیر ملک و ملکوت و دنیا و آخرت. و صدیقان و انبیا محبوب از آنند که ایشان را در این معلوم کمالی هست. دوم با قدرت آید چون قدرت ایشان بر اصلاح نفس خود و اصلاح بندگان خدای تعالی و سیاست ایشان و به نظام داشتن مملکت دنیا و نظام حقیقت دین. سیم با تنزیه آید و پاکی از عیب و نقص و خبایث اخلاق باطن و محبوب از ایشان این صفات است نه افعال ایشان. که هر فعل که نه به سبب این صفات بود آن محمود نبود، چون فعلی که به نفاق بود یا به غفلت بود. پس هرکه بدین صفات به کمال تر بود دوستی وی زیادت بود.

Ва аз инаст ки Маслан садиқро аз шофиии дӯст тар дораду пайғомбарро аз садиқи дӯст тар дорад . Ва акнӯн дар ин се сифат нигоҳ кун то худои таъолии мустаҳаққи ин дӯстӣ ҳасту вайро ин сифот ҳаст : ҳеҷ салим дил нест ки на ин миқдор донад ки илми аввалин ва охирин аз одамиёну Фриштгон дар ҷанби илми ҳақи таъолӣ точизаст . Ва ҳамаро гуфтаанд , « ва мо аўтитми ман алълми алои қлило » , балки ҳамаи олам агар фароҳам оянд то аҷоиби ҳикмати вай дар офариниш мӯрча бидонанд натавонанд . Ва он қадар ки донанд аз вай донанд ки дар эшон бёФрид . Чунон ки гуфт , « халқи алонсони илмаи албён » . Ва онгоҳи улӯми халқ мутаноҳӣасту илми вай бениҳоят . Бо он чаҳ азоФт гирад ?у илми халқ аз вайаст , пас ҳамаи илм вайасту илми вай аз халқ нест .

و از این است که مثلا صدیق را از شافعی دوست تر دارد و پیغامبر را از صدیق دوست تر دارد. و اکنون در این سه صفت نگاه کن تا خدای تعالی مستحق این دوستی هست و وی را این صفات هست: هیچ سلیم دل نیست که نه این مقدار داند که علم اولین و آخرین از آدمیان و فریشتگان در جنب علم حق تعالی تاچیز است. و همه را گفته اند، «و ما اوتیتم من العلم الا قلیلا»، بلکه همه عالم اگر فراهم آیند تا عجایب حکمت وی در آفرینش مورچه بدانند نتوانند. و آن قدر که دانند از وی دانند که در ایشان بیافرید. چنان که گفت، «خلق الانسان علمه البیان». و آنگاه علوم خلق متناهی است و علم وی بی نهایت. با آن چه اضافت گیرد؟ و علم خلق از وی است، پس همه علم وی است و علم وی از خلق نیست.

Аммо агар дар қудратнигарӣ қудрат низ маҳбӯбасту бад-ӣни сабаби шуҷоати алиро дӯст доранду сиёсати умрро ки он навъе аз қудратаст . Ва қудрати ҳамаи халқ дар ҷанби қудрати ҳақи таъолӣ чаҳ бошад , балки ҳама аҷзанд алои он қадар ки ваии эшонро қудрат дод . Ва чун ҳамаро аз он оҷиз кард ки агар магасӣ аз эшон чизе бирабоед бози натавонади ситад , ҳама оҷиз бошанд , пас қудрати вай бениҳоятаст ки осмону замин ва ҳарчӣ дар миён онаст аз ҷину инсу ҳайвону наботи ҳама аз қудрат вайаст .

اما اگر در قدرت نگری قدرت نیز محبوب است و بدین سبب شجاعت علی را دوست دارند و سیاست عمر را که آن نوعی از قدرت است. و قدرت همه خلق در جنب قدرت حق تعالی چه باشد، بلکه همه عجزند الا آن قدر که وی ایشان را قدرت داد. و چون همه را از آن عاجز کرد که اگر مگسی از ایشان چیزی برباید باز نتواند ستد، همه عاجز باشند، پس قدرت وی بی نهایت است که آسمان و زمین و هرچه در میان آن است از جن و انس و حیوان و نبات همه از قدرت وی است.

Ва бар амсоли ин илои ғайри ниҳоят қодираст , пас чигуна раво буд ки ба сабаб қадре дайгариро ҷузи вай дӯст доранд ? аммо сифати тнзиаҳу покӣ аз уюб . Одамиро камоли ин куҷо тавонад буд ?у аввали нуқсони вай онаст ки бандааст ва ҳастӣ вай ба вай нест , балки офарӣдааст ва чаҳ ноқис буд беш аз ин ,у онгоҳ ҷоҳиласт ба ботини хеш то ба чизеи дигар чаҳ расад . Агар як рагро дар димоғи вай халал расад девона шавад ва надонад ки сабаб чист ва бошад ки алоҷи он пеши вай буд ва надонаду аҷзи вайу ҷаҳли вай чун ҳисоб баргирӣ ки чандаст , илму қудрати вай дар он мухтасар гардад , агарчӣ садиқаст ва агарчӣ пайғомбараст .

و بر امثال این الی غیر نهایت قادر است، پس چگونه روا بود که به سبب قدری دیگری را جز وی دوست دارند؟ اما صفت تنزیه و پاکی از عیوب. آدمی را کمال این کجا تواند بود؟ و اول نقصان وی آن است که بنده است و هستی وی به وی نیست، بلکه آفریده است و چه ناقص بود بیش از این، و آنگاه جاهل است به باطن خویش تا به چیزی دیگر چه رسد. اگر یک رگ را در دماغ وی خلل رسد دیوانه شود و نداند که سبب چیست و باشد که علاج آن پیش وی بود و نداند و عجز وی و جهل وی چون حساب برگیری که چند است، علم و قدرت وی در آن مختصر گردد، اگرچه صدیق است و اگرچه پیغامبر است.

Пас пок аз уюб онаст ки илми вай бениҳоятаст ки кудурати ҷаҳлро ба вай роҳ несту қудрати вай ба камол аз онаст ки ҳафт осмону замин дар қабзаи қудрат вайаст ва агар ҳамаро ҳалок кунад дар бузургӣу подшоҳии ваии ҳеҷ нуқсон набӯд ва агар сад ҳазор олами дигарро дар як лаҳза биёфрианад тавонад ва як зарра бар азимати вай зиёдат нашавад . Ки зиёдатро бидон роҳ нест балки нуқсони худ дар ҳақи вай мумкин нест , пас ҳаркии вайро дӯст надорад балки дайгариро дӯст тар дорад аз ғоят ҷаҳласт .

پس پاک از عیوب آن است که علم وی بی نهایت است که کدورت جهل را به وی راه نیست و قدرت وی به کمال از آن است که هفت آسمان و زمین در قبضه قدرت وی است و اگر همه را هلاک کند در بزرگی و پادشاهی وی هیچ نقصان نبود و اگر صد هزار عالم دیگر را در یک لحظه بیافریند تواند و یک ذره بر عظمت وی زیادت نشود. که زیادت را بدان راه نیست بلکه نقصان خود در حق وی ممکن نیست، پس هرکه وی را دوست ندارد بلکه دیگری را دوست تر دارد از غایت جهل است.

Ва ин дӯстӣ ба камолтар аз он ки ба сабаби эҳсон буд . Ки он ба зиёдату нуқсон неъмат меафзоед ва май коҳад . Ва чун сабаби ин буд дар ҳамаи аҳволи ишқи вай ба камол буд , ва барои ин буд ки ба Довӯд ( ъ ) ваҳй омад ки дӯсттарин бандагони ман касеаст ки маро на барои биму тамаъи пурситади влкн то ҳақи рубубияти ман гзордаҳ бошад . Ва дар збўраст ки кист золимтар аз он ки маро барои биҳишту дӯзахи пурситад ? агар биҳишту дӯзахи нёФридмии мустаҳаққи тоъати нбўдмӣ ?

و این دوستی به کمال تر از آن که به سبب احسان بود. که آن به زیادت و نقصان نعمت می افزاید و می کاهد. و چون سبب این بود در همه احوال عشق وی به کمال بود، و برای این بود که به داوود (ع) وحی آمد که دوست ترین بندگان من کسی است که مرا نه برای بیم و طمع پرستد ولکن تا حق ربوبیت من گزارده باشد. و در زبور است که کیست ظالمتر از آن که مرا برای بهشت و دوزخ پرستد؟ اگر بهشت و دوزخ نیافریدمی مستحق طاعت نبودمی؟

Сабаби панҷуми дӯстӣ муносибатаст ,у одамиро низ бо ҳақи таъолии муносибатӣ хос ҳаст ки « қул алрўҳи ман амри рабӣ » ишорат бидонаст ,у ани аллоҳи халқи одами алии сртаҳ ишорат бидонаст ва ин ки гуфт , « бандаи ман ба ман тақарруб мекунад то вайро дӯсти гирам , чун ӯро дӯст гирифтам самъ вай бошаму басару забон вай бошам » ва ин ки гуфт , « маразати Флми тъднӣ ё Мӯсо ! бемор шудам ба иёдат наомадӣ » , гуфт , « ту худованди олимӣ чигуна бемор шудӣ ? » гуфт , « фалони бандаи бемор буд агар вайро иёдат кардӣ маро иёдат карда будӣ » .

سبب پنجم دوستی مناسبت است، و آدمی را نیز با حق تعالی مناسبتی خاص هست که «قل الروح من امر ربی» اشارت بدان است، و ان الله خلق آدم علی صرته اشارت بدان است و این که گفت، «بنده من به من تقرب می کند تا وی را دوست گیرم، چون او را دوست گرفتم سمع وی باشم و بصر و زبان وی باشم» و این که گفت، «مرضت فلم تعدنی یا موسی! بیمار شدم به عیادت نیامدی»، گفت، «تو خداوند عالمی چگونه بیمار شدی؟» گفت، «فلان بنده بیمار بود اگر وی را عیادت کردی مرا عیادت کرده بودی».

Ва ҳадиси муносибати сӯрати одам бо ҳазрати илоҳят дар унвони китоби баъзе шарҳ карда омадааст ва он дигари маъонӣ дар кутуб шарҳ натавон кард ки аФҳоми халқи тоқат он надорад , ки зиракон бисёр дар ин ба сар даромадаанд . Баъзе ба ташбеҳ афтодаанд ки пиндоштаанд сӯрати ҷузи сӯрат зоҳир набошад ва баъзе ба ҳулӯлу иттиҳод афтодаанду фаҳми он ҳамаи дшхўор буд .

و حدیث مناسبت صورت آدم با حضرت الهیت در عنوان کتاب بعضی شرح کرده آمده است و آن دیگر معانی در کتب شرح نتوان کرد که افهام خلق طاقت آن ندارد، که زیرکان بسیار در این به سر درآمده اند. بعضی به تشبیه افتاده اند که پنداشته اند صورت جز صورت ظاهر نباشد و بعضی به حلول و اتحاد افتاده اند و فهم آن همه دشخوار بود.

Ва мақсӯд онаст ки чун асбоб дӯстӣ донистӣ бадоне ки ҳар дӯстӣ ки ҷузи дӯстии ҳақ таъолӣаст аз ҷаҳласту бад-ӣни салими дилии он мутакаллим бишносӣ ки гуфт , « ҷузи ҷинси худро дӯст натавон дошт . Чун ваии ҷинс мо нест дӯстӣ мумкин нест » . Пас маънии дӯстии фармонбардорӣ буд ки ин бечораи аблаҳ аз дӯстии ҷузи шаҳват ки занонро дӯст доранд фаҳм накардааст ва шак нест ки ин шаҳват маҷоласт хоҳад , аммо ин дӯстӣ ки мо шарҳ кардем ҷамолу камол маъонӣаст на мҷонст дар сӯрат ки он ки пайғомбарро дӯст дорад на бидон дорад ки вай низ ҳам чун ваии сар ва рӯйу даст ва пой дорад , балки аз он ки дар маъонӣ муносибат дорад . Ки вай низ ҳамчун ваии ҳӣу оламу мурӣду мутакаллиму самиъ ва басираст ва ин сифот дар вай ба камоласт .

و مقصود آن است که چون اسباب دوستی دانستی بدانی که هر دوستی که جز دوستی حق تعالی است از جهل است و بدین سلیم دلی آن متکلم بشناسی که گفت، «جز جنس خود را دوست نتوان داشت. چون وی جنس ما نیست دوستی ممکن نیست». پس معنی دوستی فرمانبرداری بود که این بیچاره ابله از دوستی جز شهوت که زنان را دوست دارند فهم نکرده است و شک نیست که این شهوت مجالست خواهد، اما این دوستی که ما شرح کردیم جمال و کمال معانی است نه مجانست در صورت که آن که پیغامبر را دوست دارد نه بدان دارد که وی نیز هم چون وی سر و روی و دست و پای دارد، بلکه از آن که در معانی مناسبت دارد. که وی نیز همچون وی حی و عالم و مرید و متکلم و سمیع و بصیر است و این صفات در وی به کمال است.

Ва асли ин муносибати ӣнҷо низ ҳаст влкни тафовут дар камоли сифот бениҳоятаст . Ва ҳар тбоъду даврӣ ки аз зиёдати камоли хезад дӯстӣ кунад , аммо асли дӯстиро ки бинобари муносибат буд мунқатиъ накунад . Ва ҳамаи каси бад-ӣни қадари муносибат мақар оянд ва бишносанд , агарчӣ он ки сару ҳақиқат муносибатаст ки ани аллоҳи таъолии халқи одами алӣ сртаҳ нашносанд .

و اصل این مناسبت اینجا نیز هست ولکن تفاوت در کمال صفات بی نهایت است. و هر تباعد و دوری که از زیادت کمال خیزد دوستی کند، اما اصل دوستی را که بنابر مناسبت بود منقطع نکند. و همه کس بدین قدر مناسبت مقر آیند و بشناسند، اگرچه آن که سر و حقیقت مناسبت است که ان الله تعالی خلق آدم علی صرته نشناسند.