Бидон ки дар кутуби паямбарони гузашта маърӯфаст ин лафз ки бо инсон гуфт : « ё инсони аърФи нФск , търФи бк » ва дар ахбор ва дар осор маърӯфаст ки : « ман урф нафса Фқди урфи раба » ва ин калимаи далел онаст ки нафаси одамӣ чун ойӣнааст ки ҳар ки дар вай нигарад , ҳақро мебинад ва бисёр халқ дар худ менигараду ҳақро намебинад , пас лобудаст шинохтан он ваҷҳ аз назар ки он оина маърифатаст ва ин бар ду ваҷҳаст : яке аз он онаст ки ғомз тарасту бештар фаҳм натавонанд кардан , савоб набӯд гуфтани он аммо он ваҷҳ ки ҳамаи кас фаҳм тавонад кард , онаст фаҳми он эҳтимол накунаду авом ки одамӣ аз зот хеш ҳастӣ зоти ҳақи субҳона ва таъолӣ бишносад ва аз сифоти ҳақи субҳона ва таъолӣ бишносад ва аз тасарруф дар мамлакати хеш , ва он тану аъзоӣ вайаст , тасарруфи ҳақ дар ҷумла олам бишносад .

بدان که در کتب پیمبران گذشته معروف است این لفظ که با انسان گفت: «یا انسان اعرف نفسک، تعرف بک» و در اخبار و در آثار معروف است که: «من عرف نفسه فقد عرف ربه» و این کلمه دلیل آن است که نفس آدمی چون آیینه است که هر که در وی نگرد، حق را می بیند و بسیار خلق در خود می نگرد و حق را نمی بیند، پس لابد است شناختن آن وجه از نظر که آن آینه معرفت است و این بر دو وجه است: یکی از آن آن است که غامض تر است و بیشتر فهم نتوانند کردن، صواب نبود گفتن آن اما آن وجه که همه کس فهم تواند کرد، آن است فهم آن احتمال نکند و عوام که آدمی از ذات خویش هستی ذات حق سبحانه و تعالی بشناسد و از صفات حق سبحانه و تعالی بشناسد و از تصرف در مملکت خویش، و آن تن و اعضای وی است، تصرف حق در جمله عالم بشناسد.

Ва шарҳи ин онаст ки чун худро авло ба ҳастӣ бишнохт ва медонад ки пештар аз ин ба солӣ чанд нест буд ва аз вай на ном буд ва на нишон , чунонкии ҳақи субҳона ва таъолӣ гуфт : « ҳилли ?утии алии алонсони ҳайни ман алдҳри лами икни шиӣои мзкўрои анои хлқнои алонсони ман нутфаи алшоҷи нбтлиаҳ , Фҷълноаҳи смиъои басир »

و شرح این آن است که چون خود را اولا به هستی بشناخت و می داند که پیشتر از این به سالی چند نیست بود و از وی نه نام بود و نه نشان، چنانکه حق سبحانه و تعالی گفت: «هل اتی علی الانسان حین من الدهر لم یکن شیئا مذکورا انا خلقنا الانسان من نطفه الشاج نبتلیه، فجعلناه سمیعا بصیر»

Ва ончӣ одамӣ бидон роҳи барад аз асли офариниши хеш , онаст ки донад ки пеш аз ҳастӣ хеши нутфа буд : қатраи оби гандида , дар ваии ақл нау самъу басар нау сару дасту пойу забону чашм нау рагу пайу устихону пӯсту гӯшт на , бали обӣ буд сипеди як сифат .

و آنچه آدمی بدان راه برد از اصل آفرینش خویش، آن است که داند که پیش از هستی خویش نطفه بود: قطره آب گندیده، در وی عقل نه و سمع و بصر نه و سر و دست و پای و زبان و چشم نه و رگ و پی و استخوان و پوست و گوشت نه، بل آبی بود سپید یک صفت.

Пас ин ҳамаи аҷоиб дар вай падед омад , аммо ваии худро падед оварад ё вайро касе падед оварад ва чун ба зарурат бишносад ки акнӯн ки бар дараҷа камоласт , аз офаридан як сари мӯӣ оҷизаст , донад ки он вақт ки қатраи об буд , оҷизтару ноқистар буд , пас ба зарурати вайро аз ҳаст шудани зот хеш ҳастӣ зоти ҳақи субҳонау таъолӣ маълум шавад .

پس این همه عجایب در وی پدید آمد، اما وی خود را پدید آورد یا وی را کسی پدید آورد و چون به ضرورت بشناسد که اکنون که بر درجه کمال است، از آفریدن یک سر موی عاجز است، داند که آن وقت که قطره آب بود، عاجز تر و ناقص تر بود، پس به ضرورت وی را از هست شدن ذات خویش هستی ذات حق سبحانه و تعالی معلوم شود.

Ва чун дар аҷоиби тан хеш нигарад , аз рӯй зоҳир ва аз рӯй ботин , чунон ки баъзе шарҳ карда шуд , қудрати офаридагор хеш бинад ва бишносад ки қудратӣ бар камоласт ки ҳар чаҳ хоҳад , тавонад офаридан ки қудратии комилтар аз он , чаҳ бошад ки аз чунон қатраи оби ҳақир ва маин чунин шахси бокамолу боҷамолу пари бадоеъ ва аҷоиб биёфрианад .

و چون در عجایب تن خویش نگرد، از روی ظاهر و از روی باطن، چنان که بعضی شرح کرده شد، قدرت آفریدگار خویش بیند و بشناسد که قدرتی بر کمال است که هر چه خواهد، تواند آفریدن که قدرتی کاملتر از آن، چه باشد که از چنان قطره آب حقیر و مهین چنین شخص باکمال و باجمال و پر بدایع و عجایب بیافریند.

Ва чун дар ғароиби сифоти хеш ,у манофеи аъзоӣ хеш нигарад ки ҳар якеро барои чаҳ ҳикмат офарӣдаанд , аз аъзои зоҳир чун дасту пойу чашму забону дандон ва аз аъзои ботин чун спрзу ҷигару Зуҳрау ғайри он , илми офаридагор хеш бишносад ки ба ниҳоят камоласт ва ба ҳамаи чизеи муҳӣту бидонад ки аз чунин олами ҳеҷ чизи ғоиби натавонад буд ки агар ҳамаи ақлу уқало дар ҳам зананд ва эшонро умрҳои дароз диҳанд ва андеша мекунанд то як узв аз ҷумлаи ин аъзои ваҷҳеи дигар дар офариниши он беруни оранд , беҳтар аз ин ки ҳаст натавонанд агар хоҳанд Маслан ки сӯратии дигар тақдир кунанд дандонро ки дандонҳои пешро сарҳои тезаст то таоми бабрад ва дигаронро сар паҳнаст то таомро ос кунаду забон дар бар вай чун мҷрФаҳи осиёбон ки таом ба Асия андозаду қӯтӣ ки дар зер забонаст чун хамир ки об резанд ва бидон вақт ки бояд , чандон ки об май резад то таом тар шавад ва ба гулӯ фурӯ хазад ва дар гулӯ намонад , ҳамаи уқалои олами ҳеҷ сӯрат дигар натавонанд андешидан ба камолтар аз ин ва некӯтар аз ин ва ҳамчунин дастро панҷ ангушт , чаҳор дар як сафу ибҳом аз эшон давртар ва ба болои кеҳтар , чунонкӣ бо ҳар яке аз эшон кор мекунад ва бар ҳама мегардад ва ҳар якеро се банди зоҳиру вайро ду банди зоҳир , чунон сохта ки агар хоҳад қабз кунад ва агар хоҳад аз вай мҷрФаҳ созад ва хоҳад мғрФаҳ созад ва хоҳад гирд кунад ва силаҳ созад ва хоҳад паҳн боз кунаду кФчлиз ва тибқ созад ва аз вуҷӯҳ бисёр ба кор дорад , агар ҳамаи уқало олам хоҳанд ки ваҷҳ дигар андешанд ва дар ниҳоди ин ангуштҳо ки ҳама дар як саф ё се аз як сӯй ва ду аз як сӯ , ё ин ки панҷаст шаш боист ё чаҳор , ё ин ки се банд боистӣ ё чаҳор , чунин ҳар чаҳ андешанд ва гӯйанд ҳамаи ноқис буду комилтарин инаст ки худои таъолӣ офарӣдаасту бад-ӣн маълум шавад ки : илми офаридагор бар ин шахс муҳӣтаст ва бар ҳамаи чизе матлаъаст .

و چون در غرایب صفات خویش، و منافع اعضای خویش نگرد که هر یکی را برای چه حکمت آفریده اند، از اعضای ظاهر چون دست و پای و چشم و زبان و دندان و از اعضای باطن چون سپرز و جگر و زهره و غیر آن، علم آفریدگار خویش بشناسد که به نهایت کمال است و به همه چیزی محیط و بداند که از چنین عالم هیچ چیز غایب نتواند بود که اگر همه عقل و عقلا در هم زنند و ایشان را عمرهای دراز دهند و اندیشه می کنند تا یک عضو از جمله این اعضا وجهی دیگر در آفرینش آن بیرون آرند، بهتر از این که هست نتوانند اگر خواهند مثلا که صورتی دیگر تقدیر کنند دندان را که دندانهای پیش را سرهای تیز است تا طعام ببرد و دیگران را سر پهن است تا طعام را آس کند و زبان در بر وی چون مجرفه آسیابان که طعام به آسیا اندازد و قوتی که در زیر زبان است چون خمیر که آب ریزند و بدان وقت که باید، چندان که آب می ریزد تا طعام تر شود و به گلو فرو خزد و در گلو نماند، همه عقلا عالم هیچ صورت دیگر نتوانند اندیشیدن به کمالتر از این و نیکوتر از این و همچنین دست را پنج انگشت، چهار در یک صف و ابهام از ایشان دورتر و به بالا کهتر، چنانکه با هر یکی از ایشان کار می کند و بر همه می گردد و هر یکی را سه بند ظاهر و وی را دو بند ظاهر، چنان ساخته که اگر خواهد قبض کند و اگر خواهد از وی مجرفه سازد و خواهد مغرفه سازد و خواهد گرد کند و سلاح سازد و خواهد پهن باز کند و کفچلیز و طبق سازد و از وجوه بسیار به کار دارد، اگر همه عقلا عالم خواهند که وجه دیگر اندیشند و در نهاد این انگشتها که همه در یک صف یا سه از یک سوی و دو از یک سو، یا این که پنج است شش بایست یا چهار، یا این که سه بند بایستی یا چهار، چنین هر چه اندیشند و گویند همه ناقص بود و کامل ترین این است که خدای تعالی آفریده است و بدین معلوم شود که: علم آفریدگار بر این شخص محیط است و بر همه چیزی مطلع است.

Ва дар ҳар ҷузвӣ аз аҷзои одамӣ ҳамчунин ҳкмтҳост , ҳар чанд касе ин ҳикматҳо бештар донад , таъаҷҷуби вай аз азимати илми худои таъолии бештар буд ва чун одамӣ дар ҳоҷатҳои хеш нигарад , аввал ба аъзоъ , онгаҳ ба таому либосу маскану ҳоҷати таом ба борону боду меғу сармоу гармо ва ба санъатҳо ки онро ба салоҳи орад ва ҳоҷатҳо санъатҳо ва ба олот аз оҳану чӯбу мису биринҷу ғайри ону ҳоҷати он олот ба ҳидояту маърифат , ки чун созанду онгоҳ нигоҳ кунад ин ҳамаи офарӣдаро ва сохта бинад бар тамомтарин ва некӯтарин ваҷҳе ва аз ҳар яке чандон анвоъ ки мумкин набӯдӣ ки агар наёфаридӣ дар хотири ҳеҷ даромадӣ ва ё дар тавонистӣ хост , нохостау нодониста , ҳама ба лутфу раҳмат сохта бинад аз ӣнҷои вайро сифатии дигар маълум гардад ки ҳиўаҳ авлиё бидонаст ва он лутфу раҳмат ва аноятаст ба ҳамаи офаридагон , чунон ки гуфт : « сабқати раҳматии ғазабӣ » ва чунон ки расӯл ( с ) гуфт : « шафқати худои таъолӣ бар бандагон бешаст аз шафқати модар бар фарзанди шери хора » .

و در هر جزوی از اجزای آدمی همچنین حکمتهاست، هر چند کسی این حکمتها بیشتر داند، تعجب وی از عظمت علم خدای تعالی بیشتر بود و چون آدمی در حاجتهای خویش نگرد، اول به اعضاء، آنگه به طعام و لباس و مسکن و حاجت طعام به باران و باد و میغ و سرما و گرما و به صنعتها که آن را به صلاح آرد و حاجتها صنعتها و به آلات از آهن و چوب و مس و برنج و غیر آن و حاجت آن آلات به هدایت و معرفت، که چون سازند و آنگاه نگاه کند این همه آفریده را و ساخته بیند بر تمامترین و نیکوترین وجهی و از هر یکی چندان انواع که ممکن نبودی که اگر نیافریدی در خاطر هیچ درآمدی و یا در توانستی خواست، ناخواسته و نادانسته، همه به لطف و رحمت ساخته بیند از اینجا وی را صفتی دیگر معلوم گردد که حیوه اولیا بدان است و آن لطف و رحمت و عنایت است به همه آفریدگان، چنان که گفت: «سبقت رحمتی غضبی» و چنان که رسول (ص) گفت: «شفقت خدای تعالی بر بندگان بیش است از شفقت مادر بر فرزند شیر خواره».

Пас аз падед омадани зоти хеш , зоти ҳақи субҳона ва таъолӣ бибинад ва дар бисёре тафосилу аҷзоу атрофи хеш , камоли қудрат ҳақ бинад ва дар аҷоиби ҳикматҳоу манофеи атрофи хеш , камоли илм ҳақ бинад ва дар иҷтимои ончӣ дар мебоист , ба зарурат ё ба ҳоҷат ё барои никўӣӣу зинат ки ҳама бо хеш офарӣда ёбад , лутфу раҳмати худоӣ таъолӣ бинад , пас бар ин ваҷҳи маърифати нафаси ойинау калиди маърифати ҳақи субҳона ва таъолӣ бошад .

پس از پدید آمدن ذات خویش، ذات حق سبحانه و تعالی ببیند و در بسیاری تفاصیل و اجزا و اطراف خویش، کمال قدرت حق بیند و در عجایب حکمتها و منافع اطراف خویش، کمال علم حق بیند و در اجتماع آنچه در می بایست، به ضرورت یا به حاجت یا برای نیکوئی و زینت که همه با خویش آفریده یابد، لطف و رحمت خدای تعالی بیند، پس بر این وجه معرفت نفس آئینه و کلید معرفت حق سبحانه و تعالی باشد.