Бидон ки ҳақиқати охирати ҳеҷ кас нашносад то ҳақяти марг авло нашносаду ҳақиқат марг надонад то ҳақиқат зиндагонӣ надонаду ҳақиқат зиндагонӣ надонад то ҳақиқат рӯҳ надонаду маърифати ҳақиқати рӯҳ , маърифати нафас худаст ки баъзе аз шарҳ вай гуфта омад .

بدان که حقیقت آخرت هیچ کس نشناسد تا حقیت مرگ اولا نشناسد و حقیقت مرگ نداند تا حقیقت زندگانی نداند و حقیقت زندگانی نداند تا حقیقت روح نداند و معرفت حقیقت روح، معرفت نفس خود است که بعضی از شرح وی گفته آمد.

Ва бидон ки аз пеш гуфта омад ки одамӣ мураккабаст аз ду асл , яке рӯҳу дигари колбуд , рӯҳ чун саворасту колбуд чун мураккаб ва ин рӯҳро дар охират ба воситаи колбуд ҳолатӣасту биҳиштӣ ва дӯзахӣасту вайро ба сабаби зоти худ низ ҳолатӣаст бе он ки ғолибро дар он ширкатӣ буду вайро барои қолаб низ биҳиштӣ ва дӯзахӣасту саодатӣ ва шақоватӣаст ва мо Наиму лиззати дилро ки бевосита қолаб бошад , ном « биҳишти рӯҳонӣ » мекунему ранҷу ?иламу шақовати вайро ки беқолаб буд « оташи рӯҳонӣ » май гўӣим .

و بدان که از پیش گفته آمد که آدمی مرکب است از دو اصل، یکی روح و دیگر کالبد، روح چون سوار است و کالبد چون مرکب و این روح را در آخرت به واسطه کالبد حالتی است و بهشتی و دوزخی است و وی را به سبب ذات خود نیز حالتی است بی آن که غالب را در آن شرکتی بود و وی را برای قالب نیز بهشتی و دوزخی است و سعادتی و شقاوتی است و ما نعیم و لذت دل را که بی واسطه قالب باشد، نام «بهشت روحانی»می کنیم و رنج و الم و شقاوت وی را که بی قالب بود «آتش روحانی» می گوئیم.

Аммо биҳишту дӯзах ки қолаб дар миён бошад , ин худ зоҳирасту ҳосили он ашҷору анҳору ҳуру қусӯру мтъўму машрӯбу ғайр онасту ҳосили дӯзах , оташу мору каждуму зақуму ғайри ону сифати он ҳар ду дар қуръону ахбор машҳурасту фаҳми ҳамагони онро дарёбаду тафсили он дар китоб « зикри аламут » аз китоб « аҳёء » гуфтаему ӣнҷо бар ин ақтсор кунему ҳақиқати марг шарҳ кунем ва ба маънии биҳишту дӯзахи рӯҳонӣ ишорат кунем ки инро ҳар касе нашносад .

اما بهشت و دوزخ که قالب در میان باشد، این خود ظاهر است و حاصل آن اشجار و انهار و حور و قصور و مطعوم و مشروب و غیر آن است و حاصل دوزخ، آتش و مار و کژدم و زقوم و غیر آن و صفت آن هر دو در قرآن و اخبار مشهور است و فهم همگان آن را دریابد و تفصیل آن در کتاب «ذکر الموت» از کتاب «احیاء» گفته ایم و اینجا بر این اقتصار کنیم و حقیقت مرگ شرح کنیم و به معنی بهشت و دوزخ روحانی اشارت کنیم که این را هر کسی نشناسد.

Ва ин ки гуфт , « аъдти лъбодии алсолҳини молои айни роту лои изни самъату лои хатари алии қалби башар » дар биҳишти рӯҳонӣ буд ва аз даруни дил равзанӣаст ба олами малакӯт ки аз он равзани ин маъонӣ ошкоро шавад ва дар ваии ҳеҷ шбҳтӣ намонад ва касеро ки он роҳ кушода шавад вайро яқинии равшан ба саодату шақовати охират падед ояд , на ба тариқи тақлиду самоъ , бал ба тариқи басирату мшоҳдт , бал ҳамчунон ки табиб бишносад ки ғолибро саодатӣ ва шақоватӣаст дар ин ҷаҳон ки онро сиҳҳат ва мараз гӯйанду вайро асбобӣаст чун доруу парҳез ва чун бисёр хӯрдану парҳез нокардан , ҳамчунин маълум шавад бад-ӣни мшоҳдт ки дилро , яъне рӯҳро , саодатӣасту шақоватӣу ибодату маърифати доруии он саодатасту ҷаҳлу маъсияти заҳри он саодатаст ва ин илмӣаст ба ғояти азизу бештари касоне ки эшонро уламо гӯйанд , аз ин ғофил бошанд , балки инро мункир бошанду ҷузи фарои биҳишту дӯзахи колбуд роҳ набаранд ва дар маърифати охирати ҷузи самоъу тақлиди ҳеҷ роҳ нашносанд ва моро андари ин шарҳу таҳқиқи ин бурҳон кутубаст дароз ба тозӣу андари ин китоб чандон гуфта ояд ки касе ки зирак буду ботини вай аз олоиши таассубу тақлиди пок буд , ин роҳ бозёбаду кори охират дар дили ваии собит ва муҳкам шавад ки имони бештари халқ ба охирати заъиф ва мутазалзиласт .

و این که گفت، «اعدت لعبادی الصالحین مالا عین رات و لا اذن سمعت و لا خطر علی قلب بشر» در بهشت روحانی بود و از درون دل روزنی است به عالم ملکوت که از آن روزن این معانی آشکارا شود و در وی هیچ شبهتی نماند و کسی را که آن راه گشاده شود وی را یقینی روشن به سعادت و شقاوت آخرت پدید آید، نه به طریق تقلید و سماع، بل به طریق بصیرت و مشاهدت، بل همچنان که طبیب بشناسد که غالب را سعادتی و شقاوتی است در این جهان که آن را صحت و مرض گویند و وی را اسبابی است چون دارو و پرهیز و چون بسیار خوردن و پرهیز ناکردن، همچنین معلوم شود بدین مشاهدت که دل را، یعنی روح را، سعادتی است و شقاوتی و عبادت و معرفت داروی آن سعادت است و جهل و معصیت زهر آن سعادت است و این علمی است به غایت عزیز و بیشتر کسانی که ایشان را علما گویند، از این غافل باشند، بلکه این را منکر باشند و جز فرا بهشت و دوزخ کالبد راه نبرند و در معرفت آخرت جز سماع و تقلید هیچ راه نشناسند و ما را اندر این شرح و تحقیق این برهان کتب است دراز به تازی و اندر این کتاب چندان گفته آید که کسی که زیرک بود و باطن وی از آلایش تعصب و تقلید پاک بود، این راه بازیابد و کار آخرت در دل وی ثابت و محکم شود که ایمان بیشتر خلق به آخرت ضعیف و متزلزل است.