Ҳаким касеро гӯйанд ки ҳақиқати чизҳоро ба он қадар ки тавонад бидонаду амал ба муқтазои ончии таъаллуқ ба амал дорад малакаи нафас худ гирданд .
حکیم کسی را گویند که حقیقت چیزها را به آن قدر که تواند بداند و عمل به مقتضای آنچه تعلق به عمل دارد ملکه نفس خود گرداند.
Хуши онкӣ ба тарки ҳазз фонӣ бикунӣ
خوش آنکه به ترک حظ فانی بکنی
Тадбири бақоӣ ҷовдонӣ бикунӣ
تدبیر بقای جاودانی بکنی
Кӯшиш бикунӣ ва ҳар чаҳ битавон донист
کوشش بکنی و هر چه بتوان دانست
Донеи пас азон ҳар чаҳ бадоне бикунӣ
دانی پس ازان هر چه بدانی بکنی
Искандари рӯмӣ дар авони ҷаҳонгирӣ ба ҳилаи тамоми ҳисориро бикшод ва ба вайрон кардан он фармон дод гуфтанд дар онҷо ҳакимӣаст доно ва бар ҳали мушкилоти ҳикмати тавонои вайро талаб дошт чун биёмад шаклӣ дид аз қабули табъи давру табъи аҳли қабул аз вай нФўр гуфт : ин чаҳ сӯрати ғарибу ҳайкал маҳибаст ? ҳаким аз он сухан барошуфту хандони хандон дар он ошуфтагӣ гуфт :
اسکندر رومی در اوان جهانگیری به حیله تمام حصاری را بگشاد و به ویران کردن آن فرمان داد گفتند در آنجا حکیمی است دانا و بر حل مشکلات حکمت توانا وی را طلب داشت چون بیامد شکلی دید از قبول طبع دور و طبع اهل قبول از وی نفور گفت: این چه صورت غریب و هیکل مهیب است؟ حکیم از آن سخن برآشفت و خندان خندان در آن آشفتگی گفت:
Таъна бар ман мазан ба сӯрати зишт
طعنه بر من مزن به صورت زشت
эй тиҳӣ аз фазилату инсоф
ای تهی از فضیلت و انصاف
Тан буд чун ғилофу ҷони шамшер
تن بود چون غلاف و جان شمشیر
Кор шамшер мекунад на ғилоф
کار شمشیر می کند نه غلاف
Дигар гуфт : ҳар киро халқ бо халқ на некӯаст пӯст бар бадан зиндон ӯст , чунон аз вуҷӯди худ дар тангноеаст афтода ки зиндон дар ҷанби он бзмгоҳӣаст кушода .
دیگر گفت: هر که را خلق با خلق نه نیکوست پوست بر بدن زندان اوست، چنان از وجود خود در تنگنایی است افتاده که زندان در جنب آن بزمگاهی است گشاده.
Касе ки бо ҳамаи каси хуии бад ба кори барад
کسی که با همه کس خوی بد به کار برد
Ҳамеша дар кафи сад ғуссаи мумтаҳани дониш
همیشه در کف صد غصه ممتحن دانش
Марв ба шаҳна ки зиндони мақом ӯ гардон
مرو به شحنه که زندان مقام او گردان
Ки пӯст бар тани бдхў бас аст занадонаш
که پوست بر تن بدخو بس است زندانش
Ва дигар гуфт : ҳасуд ҳамеша дар ранҷаст ва бо парвардгори хеши ситезаи санҷ , ҳар чаҳ дигаронро диҳад вай напасандад ва ҳар чаҳ на насиби ваии дил дар он бандад .
و دیگر گفت: حسود همیشه در رنج است و با پروردگار خویش ستیزه سنج، هر چه دیگران را دهد وی نپسندد و هر چه نه نصیب وی دل در آن بندد.
Эътирозаст бар аҳкоми ҷаҳондори ҳаким
اعتراض است بر احکام جهاندار حکیم
Одати марди ҳасади пеша ки хокаш ба даҳан
عادت مرد حسد پیشه که خاکش به دهن
Ҳар чаҳ бинад ба кафи ғайр фиғон бардорад
هر چه بیند به کف غیر فغان بردارد
Ки чаро дод ба вай бе сабаби онро на ба ман
که چرا داد به وی بی سبب آن را نه به من
Дигар гуфт : хирадмандони Карими мол бар дӯстон шуморанд ва бе хирадони лӣим аз барои душманон бигузоранд .
دیگر گفت: خردمندان کریم مال بر دوستان شمارند و بی خردان لئیم از برای دشمنان بگذارند.
Ҳарчӣ омад ба дасти марди Карим
هرچه آمد به دست مرد کریم
Ҳама дар пой дӯстон ифшоанд
همه در پای دوستان افشاند
Вончаҳ андӯхт сифлаи табъи лӣим
وانچه اندوخت سفله طبع لئیم
Баъди марг аз барои душман монад
بعد مرگ از برای دشمن ماند
Дигар гуфт : бо хирадон дар ҳазлу фусӯс овихтани обрӯии бузургӣ рехтанасту ғубори зиллату хорӣ ангехтан .
دیگر گفت: با خردان در هزل و فسوس آویختن آبروی بزرگی ریختن است و غبار ذلت و خواری انگیختن.
эй ки бар сифла май дарии ҷома
ای که بر سفله می دری جامه
Номи тарсам ба гургят баравад
نام ترسم به گرگیت برود
Машав афсӯси пеша бо хирадон
مشو افسوس پیشه با خردان
Вар на фар бузургят баравад
ور نه فر بزرگیت برود
Дигар гуфт : ҳар ки бо зердастони шеваи мушти занӣ бар даст гирад дар лагадкӯби зибардастони бимирад .
دیگر گفت: هر که با زیردستان شیوه مشت زنی بر دست گیرد در لگدکوب زبردستان بمیرد.
Дило гӯш кун аз ман ин нуктаи хуш
دلا گوش کن از من این نکته خوش
Ки мондаи сет дар гӯшам аз нуктаи донон
که مانده ست در گوشم از نکته دانان
Ки ҳаркас кашад теғи номеҳрбонӣ
که هرکس کشد تیغ نامهربانی
Шавад куштаи теғи номҳрбонон
شود کشته تیغ نامهربانان
Чун Искандари гӯши хеш аз он ҷавоҳири ҳикмат пар ёфт даҳонашро чун гӯши худ пар ҷавоҳир карду Аннан аз харобии он ҳисор бартофт .
چون اسکندر گوش خویش از آن جواهر حکمت پر یافت دهانش را چون گوش خود پر جواهر کرد و عنان از خرابی آن حصار برتافت.