Чун матлӯб дар ин китоби ҷзўист аз аҷзои ҳикмат , тақдими шарҳи маънии ҳикмату тақсими он ба ақсомаш аз лавозим бошад , то мафҳум аз ончии баҳс мқсўр баронаст маълум гардад . Пас гўӣими ҳикмат дар урфи аҳли маърифати иборат буд аз донистан чизҳо чунонкӣ бошад ,у қиёми намӯдан ба корҳо чунонкӣ бояд , ба қадари иститоат , то нафаси инсонӣ ба камолӣ ки мутаваҷҷеҳ онаст бирасад , ва чун чунин буд ҳикмат мнқсм шавад ба ду қисм : яке илму дигари амал . Илм , тасаввури ҳақоиқи мавҷӯдот буду тасдиқ ба аҳкому лўоҳқи он чунонкии фии нафас аламр бошад ба қадари қӯти инсонӣ ,у амал , муморасати ҳаракоту мзоўлти сноъот аз ҷиҳати ихроҷи ончӣ дар ҳиз қӯт бошад ба ҳади феъл , ба шарти онкии муъадӣ буд аз нуқсон ба камол бар ҳасби тоқати башарӣ . Ва ҳар ки ин ду маънӣ дар ӯ ҳосил шавад ҳакимии комилу инсонии фозил буду мартаба ӯ баландтарӣни маротиби навъ инсонӣ бошад , чунонкӣ фармӯдааст ъзи ман қоил : иўтии алҳкмаҳи ман ишоء ва ман иؤти алҳкмаҳи Фқди أўтии хирои ксиро .

چون مطلوب در این کتاب جزویست از اجزای حکمت، تقدیم شرح معنی حکمت و تقسیم آن به اقسامش از لوازم باشد، تا مفهوم از آنچه بحث مقصور برانست معلوم گردد. پس گوئیم حکمت در عرف اهل معرفت عبارت بود از دانستن چیزها چنانکه باشد، و قیام نمودن به کارها چنانکه باید، به قدر استطاعت، تا نفس انسانی به کمالی که متوجه آنست برسد، و چون چنین بود حکمت منقسم شود به دو قسم: یکی علم و دیگر عمل. علم، تصور حقایق موجودات بود و تصدیق به احکام و لواحق آن چنانکه فی نفس الامر باشد به قدر قوت انسانی، و عمل، ممارست حرکات و مزاولت صناعات از جهت اخراج آنچه در حیز قوت باشد به حد فعل، به شرط آنکه مؤدی بود از نقصان به کمال بر حسب طاقت بشری. و هر که این دو معنی در او حاصل شود حکیمی کامل و انسانی فاضل بود و مرتبه او بلندترین مراتب نوع انسانی باشد، چنانکه فرموده است عز من قائل: یوتی الحکمه من یشاء و من یؤت الحکمه فقد أوتی خیرا کثیرا.

Ва чун илми ҳикмат донистани ҳамаи чизҳост чунонкӣ ҳаст , пас ба эътибори анқсоми мавҷӯдот , мнқсм шавад ба ҳасби он ақсому мавҷӯдоти ду қисманд : яке ончии вуҷӯди он мавқуф бар ҳаракоти ародии ашхос башарӣ набошад ,у дувуми ончии вуҷӯди он манӯт ба тасарруфу тадбири ин ҷамоат буд ; пас илм ба мавҷӯдот низ ду қисм буд ; яке илм ба қисми аввал ва онро ҳикмат назарӣ хонанд ,у дигари илм ба қисми дувум ва онро ҳикмат амалӣ хонанд . Ва ҳикмати назарӣ мнқсм шавад ба ду қисм : яке илм ба ончии мхолтти модаи шарти вуҷӯд ӯ набӯд ,у дигари илм ба ончӣ то мхолтт мода набӯд мавҷӯди натавонад буд ; ва ин қисми охири боз ба ду қисм шавад : яке ончии эътибори мхолтти мода шарт набӯд дар таъаллуқу тасаввури он ,у дувуми ончӣ ба эътибори мхолтти мода маълум бошад . Пас аз ин рӯй ҳикмати назарӣ ба се қисм шавад : аввалро илм мобаъдуттабӣъа хонанд ,у дувумро илми риёзӣ ,у симро илми табиӣ ; ва ҳар яке аз ин улӯм муштамил шавад бар чанд ҷузв ки баъзе азон ба мсобт усӯл бошад ва баъзе ба манзалати фурӯъ .

و چون علم حکمت دانستن همه چیزهاست چنانکه هست، پس به اعتبار انقسام موجودات، منقسم شود به حسب آن اقسام و موجودات دو قسم اند: یکی آنچه وجود آن موقوف بر حرکات ارادی اشخاص بشری نباشد، و دوم آنچه وجود آن منوط به تصرف و تدبیر این جماعت بود؛ پس علم به موجودات نیز دو قسم بود؛ یکی علم به قسم اول و آن را حکمت نظری خوانند، و دیگر علم به قسم دوم و آن را حکمت عملی خوانند. و حکمت نظری منقسم شود به دو قسم: یکی علم به آنچه مخالطت ماده شرط وجود او نبود، و دیگر علم به آنچه تا مخالطت ماده نبود موجود نتواند بود؛ و این قسم آخر باز به دو قسم شود: یکی آنچه اعتبار مخالطت ماده شرط نبود در تعلق و تصور آن، و دوم آنچه به اعتبار مخالطت ماده معلوم باشد. پس از این روی حکمت نظری به سه قسم شود: اول را علم مابعدالطبیعه خوانند، و دوم را علم ریاضی، و سیم را علم طبیعی؛ و هر یکی از این علوم مشتمل شود بر چند جزو که بعضی ازان به مثابت اصول باشد و بعضی به منزلت فروع.

Аммо усӯли илми аввали ду фан буд : яке маърифати илоҳ , субҳонау таъолӣ ,у муқаррабони ҳазрат ӯ ки ба фармон ӯ , ъзу ъло , мабодӣу асбоби дигари мавҷӯдот шудаанд , чун уқулу нуфусу аҳкоми афъоли эшон , ва онро илм илоҳӣ хонанд ;у дувуми маърифати умӯри куллӣ ки аҳвол мавҷӯдот бошад аз он рӯй ки мавҷуданд , чун ваҳдату касрату вуҷубу имкону ҳудусу қадаму ғайри он , ва онро фалсафа аввалӣ хонанд . Ва фурӯъи он чанд навъ буд , чун маърифати набуввату шариъату аҳволи маъод ва ончӣ бидон монад .

اما اصول علم اول دو فن بود: یکی معرفت اله، سبحانه و تعالی، و مقربان حضرت او که به فرمان او، عز و علا، مبادی و اسباب دیگر موجودات شده اند، چون عقول و نفوس و احکام افعال ایشان، و آن را علم الهی خوانند؛ و دوم معرفت امور کلی که احوال موجودات باشد از آن روی که موجودند، چون وحدت و کثرت و وجوب و امکان و حدوث و قدم و غیر آن، و آن را فلسفه اولی خوانند. و فروع آن چند نوع بود، چون معرفت نبوت و شریعت و احوال معاد و آنچه بدان ماند.

Вомои усӯли илми риёзии чаҳор навъ буд : аввали маърифати мақодӣру аҳкому лўоҳқи он , ва онро илм ҳандаса хонанд ;у дувуми маърифати аъдоду хавоси он , ва онро илм адад хонанд ;у сими маърифати ихтилофи авзоъи аҷроми алавӣ ба нисбат бо якдигар ва бо аҷроми суфлоу мақодӣри ҳаракоту аҷрому абъоди эшон , ва онро илм нуҷум хонанд ,у аҳкоми нуҷум хориҷ уфтад аз ин навъ ;у чаҳоруми маърифати нисбати муаллифау аҳволи он , ва онро илм таълӣф хонанд , ва чун дар овозҳо бакор доранд ба эътибори таносуб бо якдигару каммияти замони саканот ки дар миён овозҳо уфтад онро илм мусиқӣ хонанд . Ва фурӯъи илми риёзӣ чанд навъ буд , чун илми манозиру мроёу илми ҷабру муқобилау илми ҷири أсқолу ғайри он .

واما اصول علم ریاضی چهار نوع بود: اول معرفت مقادیر و احکام و لواحق آن، و آن را علم هندسه خوانند؛ و دوم معرفت اعداد و خواص آن، و آن را علم عدد خوانند؛ و سیم معرفت اختلاف اوضاع اجرام علوی به نسبت با یکدیگر و با اجرام سفلی و مقادیر حرکات و اجرام و ابعاد ایشان، و آن را علم نجوم خوانند، و احکام نجوم خارج افتد از این نوع؛ و چهارم معرفت نسبت مؤلفه و احوال آن، و آن را علم تألیف خوانند، و چون در آوازها بکار دارند به اعتبار تناسب با یکدیگر و کمیت زمان سکنات که در میان آوازها افتد آن را علم موسیقی خوانند. و فروع علم ریاضی چند نوع بود، چون علم مناظر و مرایا و علم جبر و مقابله و علم جر أثقال و غیر آن.

Ва аммо усӯли илми табиии ҳашт синф буд ; аввали маърифати мабодии мутағаййирот ; чун замону макону ҳаракату сукӯну ниҳояту лонҳоиту ғайри он , ва онро самоъ табиӣ гӯйанд ;у дувуми маърифати аҷсоми баситау мураккабау аҳкоми бсоити алавӣу суфло , ва онро само ва олам гӯйанд ;у сими маърифати арқону аносиру тбдли сувар бар модаи муштарака , ва онро илми кун ва фасод гӯйанд ;у чаҳоруми маърифати асбобу илали ҳудуси ҳаводиси ҳавоӣу арзӣ , монанди раъду барқу соъиқау борону барфу зилзила ва ончӣ бидон монад , ва онро осор алавӣ хонанд ;у панҷуми маърифати мураккаботу кайфияти таркиби он , ва онро илм маодин хонанд ;у шашуми маърифат аҷсом наУмияу нуфусу қувои он , ва онро илм набот хонанд ;у ҳафтуми маърифати аҳволи аҷсоми мутаҳаррика ба ҳаракати ародӣу мабодии ҳаракоту аҳкоми нуфусу қувои он , ва онро илм ҳайвон хонанд ;у ҳаштуми маърифати аҳволи нафаси нотиқаи инсонӣу чигунагии тадбиру тасарруф ӯ дар бадану ғайри бадан , ва онро илм нафас хонанд . Ва фурӯъи илми табиӣ низ бисёр буд монанди илми тибу илми аҳкоми нуҷуму илми фалоҳату ғайри он .

و اما اصول علم طبیعی هشت صنف بود؛ اول معرفت مبادی متغیرات؛ چون زمان و مکان و حرکت و سکون و نهایت و لانهایت و غیر آن، و آن را سماع طبیعی گویند؛ و دوم معرفت اجسام بسیطه و مرکبه و احکام بسایط علوی و سفلی، و آن را سما و عالم گویند؛ و سیم معرفت ارکان و عناصر و تبدل صور بر ماده مشترکه، و آن را علم کون و فساد گویند؛ و چهارم معرفت اسباب و علل حدوث حوادث هوایی و ارضی، مانند رعد و برق و صاعقه و باران و برف و زلزله و آنچه بدان ماند، و آن را آثار علوی خوانند؛ و پنجم معرفت مرکبات و کیفیت ترکیب آن، و آن را علم معادن خوانند؛ و ششم معرفت اجسام نامیه و نفوس و قوای آن، و آن را علم نبات خوانند؛ و هفتم معرفت احوال اجسام متحرکه به حرکت ارادی و مبادی حرکات و احکام نفوس و قوای آن، و آن را علم حیوان خوانند؛ و هشتم معرفت احوال نفس ناطقه انسانی و چگونگی تدبیر و تصرف او در بدن و غیر بدن، و آن را علم نفس خوانند. و فروع علم طبیعی نیز بسیار بود مانند علم طب و علم احکام نجوم و علم فلاحت و غیر آن.

Ва аммо илми мантиқ ки ҳакими арстотолиси онро мудавван кардааст ва аз қӯт ба феъл оварда , мқсўраст бар донистани кайфият донистан чизҳоу тариқи иктисоби маҷҳӯлот . Пас дар ҳақиқати он илм ба илмаст ва ба манзалат адоатаст таҳсили дигари улӯмро . Инаст тамомии ақсоми ҳикмати назарӣ .

و اما علم منطق که حکیم ارسطاطالیس آن را مدون کرده است و از قوت به فعل آورده، مقصور است بر دانستن کیفیت دانستن چیزها و طریق اکتساب مجهولات. پس در حقیقت آن علم به علم است و به منزلت ادات است تحصیل دیگر علوم را. اینست تمامی اقسام حکمت نظری.

Ва аммо ҳикмати амалӣ , ва он донистани масолеҳи ҳаракоти ародӣу афъоли сноъии навъи инсонӣ буд бар ваҷҳе ки муъадӣ бошад ба низоми аҳволи маошу маъоди эшону муқтазӣ расӣдан ба камолӣ ки мутаваҷҷеҳанд сӯии он , ва он ҳам мнқсм шавад ба ду қисм : яке ончии роҷеъ буд бо ҳар нафасӣ ба анФрод ,у дигари ончии роҷеъ буд бо ҷамоатӣ ба мушорикат ;у қисми дувум низ ба ду қисм шавад : яке ончии роҷеъ буд бо ҷамоатӣ ки миёни эшон мушорикат буд дар манзилу хона ,у дувуми ончии роҷеъ буд бо ҷамоатӣ ки миёни эшон мушорикат буд дар шаҳру вилояти бали иқлӣму мамлакат ; пас ҳикмати амалӣ низ се қисм буд :у аввалро таҳзиб ахлоқ хонанд ,у дувумро тадбири манозил ,у симро сиёсати мдн .

و اما حکمت عملی، و آن دانستن مصالح حرکات ارادی و افعال صناعی نوع انسانی بود بر وجهی که مؤدی باشد به نظام احوال معاش و معاد ایشان و مقتضی رسیدن به کمالی که متوجه اند سوی آن، و آن هم منقسم شود به دو قسم: یکی آنچه راجع بود با هر نفسی به انفراد، و دیگر آنچه راجع بود با جماعتی به مشارکت؛ و قسم دوم نیز به دو قسم شود: یکی آنچه راجع بود با جماعتی که میان ایشان مشارکت بود در منزل و خانه، و دوم آنچه راجع بود با جماعتی که میان ایشان مشارکت بود در شهر و ولایت بل اقلیم و مملکت؛ پس حکمت عملی نیز سه قسم بود: و اول را تهذیب اخلاق خوانند، و دوم را تدبیر منازل، و سیم را سیاست مدن.

Ва бибояд донист ки мабодии масолеҳи аъмолу маҳосини афъоли навъи башар ки муқтазии низоми умӯру аҳволи эшон буд дар асл ё табъ бошад ё вазъ ; аммо ончии мабдаи он табъ буд онаст ки тафосили он муқтазои уқули аҳли бсорту таҷориб арбоб киёст буд ва ба ихтилофи адвору тақаллуби сайру осори мухталиф ва мтбдл нашавад , ва он ақсоми ҳикмат амалӣаст ки ёд карда омад . Ва аммо ончии мабдаи он вазъ буд агар сабаби вазъи иттифоқи рои ҷамоатӣ буд барон онро одоб ва русум хонанд , ва агар сабаби иқтизои рои бузургӣ буд монанди пайғамбарӣ ё имомӣ , онро навомис илоҳӣ гӯйанд ; ва он низ се синф бошад : яке ончии роҷеъ бо ҳар нафасӣ буд ба анФрод , монанди ибодоту аҳкоми он ;у дувуми ончии роҷеъ бо аҳли манозил буд ба мушорикат , монанди мнокҳоту дигари муомилот ;у сими ончии роҷеъ бо аҳли шаҳрҳо ва иқлӣмҳо буд монанди ҳудӯду сёсот , ва ин навъи илмро илм фиқҳ хонанд , ва чун мабдаи ин ҷинси аъмоли муҷаррад табъ набошад вазъаст , ба тақаллуби аҳволу тғлби риҷолу татовули рӯзгору тафовути адвору тбдли милалу дувал дар бадал уфтад ; ва ин боб аз рӯй тафсил хориҷ уфтад аз ақсоми ҳикмат , чаҳ назари ҳаким мқсўраст бар татаббуъи қазоёии уқулу тқҳс аз куллиёти умӯр ки завол ва интиқол бидон мттрқ нашавад ва ба андроси милалу ансроми дували мундарис ва мтбдл нагардад , ва аз рӯй иҷмоли дохили масоили ҳикмат амалӣ бошад , чунонкии баъди азин шарҳи он ба ҷойгоҳ худ бияёд , ани шоءи аллоҳ , таъолӣ .

و بباید دانست که مبادی مصالح اعمال و محاسن افعال نوع بشر که مقتضی نظام امور و احوال ایشان بود در اصل یا طبع باشد یا وضع؛ اما آنچه مبدأ آن طبع بود آنست که تفاصیل آن مقتضای عقول اهل بصارت و تجارب ارباب کیاست بود و به اختلاف ادوار و تقلب سیر و آثار مختلف و متبدل نشود، و آن اقسام حکمت عملی است که یاد کرده آمد. و اما آنچه مبدأ آن وضع بود اگر سبب وضع اتفاق رای جماعتی بود بران آن را آداب و رسوم خوانند، و اگر سبب اقتضای رای بزرگی بود مانند پیغمبری یا امامی، آن را نوامیس الهی گویند؛ و آن نیز سه صنف باشد: یکی آنچه راجع با هر نفسی بود به انفراد، مانند عبادات و احکام آن؛ و دوم آنچه راجع با اهل منازل بود به مشارکت، مانند مناکحات و دیگر معاملات؛ و سیم آنچه راجع با اهل شهرها و اقلیمها بود مانند حدود و سیاسات، و این نوع علم را علم فقه خوانند، و چون مبدأ این جنس اعمال مجرد طبع نباشد وضع است، به تقلب احوال و تغلب رجال و تطاول روزگار و تفاوت ادوار و تبدل ملل و دول در بدل افتد؛ و این باب از روی تفصیل خارج افتد از اقسام حکمت، چه نظر حکیم مقصور است بر تتبع قضایای عقول و تقحص از کلیات امور که زوال و انتقال بدان متطرق نشود و به اندراس ملل و انصرام دول مندرس و متبدل نگردد، و از روی اجمال داخل مسائل حکمت عملی باشد، چنانکه بعد ازین شرح آن به جایگاه خود بیاید، ان شاء الله، تعالی.