Ҳамчунон ки дар илми тиби абадони азолти мараз ба зид кунанд дар тиби нуфуси азолти ҳам ба аздоди он рзоил бояд кард , ва мо пеши азин аҷноси фазойил ҳаср кардаему аҷноси рзоил ки ба мсобти атрофи он аўсотаст баршумурда , ва чун фазойил чаҳорасту рзоили ҳашт , ва як чизро як зид беш набӯд , чаҳ зиди он ду мавҷӯд бошанд дар ғояти баъд аз якдигар , пас бад-ӣни эътибори рзоилро аздод фазоъил натавон гуфт ало ба муҷоз , аммо ҳар ду разилтӣ ки аз боб бошанд ва яке дар ғояти ифрот буду дигар дар ғояти тафрити эшонро зиди якдигар тавон гуфт .

همچنان که در علم طب ابدان ازالت مرض به ضد کنند در طب نفوس ازالت هم به اضداد آن رذایل باید کرد، و ما پیش ازین اجناس فضایل حصر کرده ایم و اجناس رذایل که به مثابت اطراف آن اوساط است برشمرده، و چون فضایل چهار است و رذایل هشت، و یک چیز را یک ضد بیش نبود، چه ضد آن دو موجود باشند در غایت بعد از یکدیگر، پس بدین اعتبار رذایل را اضداد فضائل نتوان گفت الا به مجاز، اما هر دو رذیلتی که از باب باشند و یکی در غایت افراط بود و دیگر در غایت تفریط ایشان را ضد یکدیگر توان گفت.

Ва бибояд донист ки қонӯни сноъӣ дар муъолиҷати амрози он буд ки аввали аҷнос амроз бидонанд , пас асбобу ъломот он бишносанд , пас ба муолиҷаи он машғӯл шаванд ;у амрози инҳирофот амзҷаҳ бошад аз эътидол ,у муъолиҷоти он ради он бо эътидол ба ҳиялати сноъӣ .

و بباید دانست که قانون صناعی در معالجت امراض آن بود که اول اجناس امراض بدانند، پس اسباب و علامات آن بشناسند، پس به معالجه آن مشغول شوند؛ و امراض انحرافات امزجه باشد از اعتدال، و معالجات آن رد آن با اعتدال به حیلت صناعی.

Ва чун қувои нафаси инсонӣ маҳсӯраст дар се навъ , чунонкии гуфтем , яке қӯти тмиизу дигари қӯти дафъу сими қӯти ҷазб ,у инҳирофот ҳар як аз ду гӯнаи сӯрати бандад : ё аз халалӣ ки дар каммият қӯт бошад ё аз халалӣ ки дар кайфият қӯт уфтад ,у халали каммият ё аз мҷоўзти эътидол буд дар ҷониби зиёдат ё аз мҷоўзти эътидол буд дар ҷониби нуқсон , пас амроз ҳар қӯтӣ аз се ҷинс тавонад буд ё ба ҳасби ифрот ё ба ҳасби тафрит ё ба ҳасби рдоءт .

و چون قوای نفس انسانی محصور است در سه نوع، چنانکه گفتیم، یکی قوت تمییز و دیگر قوت دفع و سیم قوت جذب، و انحرافات هر یک از دو گونه صورت بندد: یا از خللی که در کمیت قوت باشد یا از خللی که در کیفیت قوت افتد، و خلل کمیت یا از مجاوزت اعتدال بود در جانب زیادت یا از مجاوزت اعتدال بود در جانب نقصان، پس امراض هر قوتی از سه جنس تواند بود یا به حسب افراط یا به حسب تفریط یا به حسب رداءت.

Аммо ифрот дар қӯти тмииз , монанди хбсу грбзӣ ва дҳо буд дар ончии таъаллуқ ба амал дорад , ва монанди таҷовузи ҳади назару ҳукм бар муҷаррадот ба қӯти авҳому ҳавос , ҳамчунон ки бар маҳсусоти дрончаҳи таъаллуқ ба назар дорад , ва аммо тафрит дар ӯ чун балоҳату билодат дар амалиёту қусӯри назар аз миқдори воҷиб , монанди иҷрои аҳкоми маҳсусот бар муҷаррадот дар назариёт ; ва аммо рдоءти қӯт чун шавқ ба улӯмӣ ки мусмири яқину камол нафас набӯд , Маслан илми ҷадалу хилофу сафсата ба нисбат бо касе ки онро ба ҷои иқинёт истеъмол кунад , ва чун илми кҳонту фол гирифтану шӯъбадау кимиё ба нисбат бо касе ки ғараз ӯ азон вусӯл ба шаҳавоти хасиса буд . Ва аммо ифрот дар қӯти дафъ чун шиддати ғайзу фарти интиқому ғайрат на ба мавзеи хешу ташаббуҳи намӯдан ба сбоъ ; ва аммо тафрити дарав чун беҳамиятӣу хури табъу баддилӣу ташаббуҳи намӯдан ба ахлоқи занону кӯдакон ; ва аммо рдоءти қӯт чун шавқ ба интиқомоти фосида монанди хашм гирифтан бар ҷамодот ва бҳоем ё бар навъи инсони влкн ба сабабӣ ки мӯҷиб ғазаб набӯд дар аксари табоиъ . Ва аммо ифрот дар қӯти ҷазб монанди шиками парастӣу ҳирси намӯдан бар аклу шурбу ишқу шефтагӣ ба касоне ки маҳал шаҳват бошанд ; ва аммо тафрит дар ӯ монанди Фтўр аз талаби ақўоти зарурӣу ҳифзи наслу хумуди шаҳват ; ва аммо рдоءти қӯт чун Аштҳои гул хӯрдану шаҳвати мқорбти зукур ва ё истеъмоли шаҳват бар ваҷҳе ки аз қонӯни воҷиб хориҷ бошад .

اما افراط در قوت تمییز، مانند خبث و گربزی و دها بود در آنچه تعلق به عمل دارد، و مانند تجاوز حد نظر و حکم بر مجردات به قوت اوهام و حواس، همچنان که بر محسوسات درانچه تعلق به نظر دارد، و اما تفریط در او چون بلاهت و بلادت در عملیات و قصور نظر از مقدار واجب، مانند اجرای احکام محسوسات بر مجردات در نظریات؛ و اما رداءت قوت چون شوق به علومی که مثمر یقین و کمال نفس نبود، مثلا علم جدل و خلاف و سفسطه به نسبت با کسی که آن را به جای یقینیات استعمال کند، و چون علم کهانت و فال گرفتن و شعبده و کیمیا به نسبت با کسی که غرض او ازان وصول به شهوات خسیسه بود. و اما افراط در قوت دفع چون شدت غیظ و فرط انتقام و غیرت نه به موضع خویش و تشبه نمودن به سباع؛ و اما تفریط درو چون بی حمیتی و خور طبع و بددلی و تشبه نمودن به اخلاق زنان و کودکان؛ و اما رداءت قوت چون شوق به انتقامات فاسده مانند خشم گرفتن بر جمادات و بهایم یا بر نوع انسان ولکن به سببی که موجب غضب نبود در اکثر طبایع. و اما افراط در قوت جذب مانند شکم پرستی و حرص نمودن بر اکل و شرب و عشق و شیفتگی به کسانی که محل شهوت باشند؛ و اما تفریط در او مانند فتور از طلب اقوات ضروری و حفظ نسل و خمود شهوت؛ و اما رداءت قوت چون اشتهای گل خوردن و شهوت مقاربت ذکور و یا استعمال شهوت بر وجهی که از قانون واجب خارج باشد.

Инаст аҷноси амрози басита ки дар қувои нафас ҳодис шавад , ва онро анвоъ бисёр буд , ва аз тркботи он маразҳои бисёр бархезад ки марҷаъи ҳама бо ин аҷнос буд , ва аз ин амрози маразӣ чанд бошад ки онро амроз мӯҳлика хонанд , чаҳ усӯли аксари амрози музмина он бошад , ва он монанди ҳайрату ҷаҳл буд дар қӯти назарӣ ,у ғазабу баддилӣу хавфу ҳузну ҳасаду амлу ишқу битолат дар қӯтҳои дигар ,у никояти ин амроз дар нафаси азим тар бошаду муъолиҷати он муҳимтар ва ба умуми нафъи наздиктар . Ва баъди азин шарҳ ҳар яке ба ҷойгоҳ хеш бияёд , аншоءи аллоҳ , таъолӣ .

اینست اجناس امراض بسیطه که در قوای نفس حادث شود، و آن را انواع بسیار بود، و از ترکبات آن مرضهای بسیار برخیزد که مرجع همه با این اجناس بود، و از این امراض مرضی چند باشد که آن را امراض مهلکه خوانند، چه اصول اکثر امراض مزمنه آن باشد، و آن مانند حیرت و جهل بود در قوت نظری، و غضب و بددلی و خوف و حزن و حسد و امل و عشق و بطالت در قوتهای دیگر، و نکایت این امراض در نفس عظیم تر باشد و معالجت آن مهمتر و به عموم نفع نزدیکتر. و بعد ازین شرح هر یکی به جایگاه خویش بیاید، انشاء الله، تعالی.

Ва аммо асбоби ин инҳирофоти ду гӯна буд , яке нафсонӣу дигари ҷисмонӣ ; ва беонаш онаст ки чун анояти яздонеи нафаси инсониро бар бенят ҷисмонии марбӯт офарӣдааст ,у мФорқти яке аз дигар ба машйати худ , ъзи исма , манӯти гардонида , тأср ҳар яке аз трёни сабабӣ ё иллатии мӯҷиби тағайюр дигрик мешавад , Маслан тأсри нафас аз фарти ғазаб ё истилои ишқ ё тавотури андӯҳи мӯҷиби тағайюри сӯрат бадан шавад ба анвоъи тағайюрот , монанди изтиробу артъоду зардӣу нзорӣ ;у тأсри бадан аз амрозу асқом , хосса чун дар узвии шариф ҳодис шавад монанди дилу димоғ , мӯҷиби тағайюри ҳол нафас шавад чун нуқсони тмиизу фасоди тахайюлу тақсир дар истеъмоли қавӣу маликот .

و اما اسباب این انحرافات دو گونه بود، یکی نفسانی و دیگر جسمانی؛ و بیانش آنست که چون عنایت یزدانی نفس انسانی را بر بنیت جسمانی مربوط آفریده است، و مفارقت یکی از دیگر به مشیت خود، عز اسمه، منوط گردانیده، تأثر هر یکی از طریان سببی یا علتی موجب تغیر دیگریک می شود، مثلا تأثر نفس از فرط غضب یا استیلای عشق یا تواتر اندوه موجب تغیر صورت بدن شود به انواع تغیرات، مانند اضطراب و ارتعاد و زردی و نزاری؛ و تأثر بدن از امراض و اسقام، خاصه چون در عضوی شریف حادث شود مانند دل و دماغ، موجب تغیر حال نفس شود چون نقصان تمییز و فساد تخیل و تقصیر در استعمال قوی و ملکات.

Пас муъолиҷи нафас бояд ки аввали търФи ҳол сабаб кунад , то агар тағайюр бенят бӯда бошад онро ба аснофи муъолиҷот ки кутуб тиббӣ барон муштамиласт мудовоат кунад , ва агар тأср нафас бӯда бошад ба аснофи муъолиҷот ки кутуби ин саноат барон муштамил буд ба азолти он машғӯл шавад , ки чун сабаб муртафаъ шавад ломҳолаҳи мараз низ муртафаъ шавад .

پس معالج نفس باید که اول تعرف حال سبب کند، تا اگر تغیر بنیت بوده باشد آن را به اصناف معالجات که کتب طبی بران مشتمل است مداوات کند، و اگر تأثر نفس بوده باشد به اصناف معالجات که کتب این صناعت بران مشتمل بود به ازالت آن مشغول شود، که چون سبب مرتفع شود لامحاله مرض نیز مرتفع شود.

Ва аммо муъолиҷоти куллӣ дар тиб ба истеъмоли чаҳор синф буд : ғизоу давоу сам ва кӣ ё қатъ . Ва дар амрози нафсонии ҳам бар ин саёқати эътибор бояд кард , бар ин тариқ ки аввали қубҳи разилтӣ ки дафъу азолти он матлӯб буд , бар ваҷҳе ки шакро дарон маҷол мадохилат набошад маълум кунанд , ва бар фасоду ихтилолӣ ки аз трёни он мунтазиру мутаваққиъ буд , чаҳ дар умӯри динӣ ва чаҳ дар умӯри днёўӣ , воқиф шаванд ва онро дар тахайюл мустаҳкам кунанд , пас ба иродати ақлӣ азон тҷнби намоянд ; агар мақсӯд ҳосил шавад Фхираҳ ,у ало ба мудовимати фазилатӣ ки ба изои он разилт бошад пайваста машғӯл бошанд , ва дар такрори афъолӣ ки таъаллуқ бидон қӯт дорад бар ваҷҳи афзалу тариқи аҷмл маболиғат кунанд ; ва ин муъолиҷоти ҷумла ба изои алоҷи ғизоӣ буд ба наздики атиббо .

و اما معالجات کلی در طب به استعمال چهار صنف بود: غذا و دوا و سم و کی یا قطع. و در امراض نفسانی هم بر این سیاقت اعتبار باید کرد، بر این طریق که اول قبح رذیلتی که دفع و ازالت آن مطلوب بود، بر وجهی که شک را دران مجال مداخلت نباشد معلوم کنند، و بر فساد و اختلالی که از طریان آن منتظر و متوقع بود، چه در امور دینی و چه در امور دنیاوی، واقف شوند و آن را در تخیل مستحکم کنند، پس به ارادت عقلی ازان تجنب نمایند؛ اگر مقصود حاصل شود فخیره، و الا به مداومت فضیلتی که به ازای آن رذیلت باشد پیوسته مشغول باشند، و در تکرار افعالی که تعلق بدان قوت دارد بر وجه افضل و طریق اجمل مبالغت کنند؛ و این معالجات جمله به ازای علاج غذایی بود به نزدیک اطبا.

Ва агар бад-ӣни навъи муолиҷаи мараз зоил нашавад тавбиху маломату тъииру мазаммат нафас барон феъл , чаҳ ба тариқи фикр ва чаҳ ба қавл ва чаҳ ба амал , истеъмол кунанд , агар кифоят науфтад дар матлӯб ,у мақсӯди таъдили яке аз ду қӯти ҳайвонӣ яъне ғазабӣ ё шҳўӣ бошад , ба истеъмоли қӯти дигари онро таъдил ва таскин кунанд , чаҳ ҳар гоҳ ки яке ғолиб шавад соҳибаш мағлуб гардад , ва дар асли фитрати худ ҳамчунон ки фоидаи қӯти шҳўии тбқиаҳи шахс ва навъаст фоидаи қӯти ғазабии касри сурат шаҳватаст , то чун эшон мткоФӣ шаванд қӯти нутқиро маҷоли тмииз буд ; ва ин синфи алоҷ ба мсобти муъолиҷоти дўоӣӣ буд ба наздики атиббо .

و اگر بدین نوع معالجه مرض زایل نشود توبیخ و ملامت و تعییر و مذمت نفس بران فعل، چه به طریق فکر و چه به قول و چه به عمل، استعمال کنند، اگر کفایت نیفتد در مطلوب، و مقصود تعدیل یکی از دو قوت حیوانی یعنی غضبی یا شهوی باشد، به استعمال قوت دیگر آن را تعدیل و تسکین کنند، چه هر گاه که یکی غالب شود صاحبش مغلوب گردد، و در اصل فطرت خود همچنان که فایده قوت شهوی تبقیه شخص و نوع است فایده قوت غضبی کسر سورت شهوت است، تا چون ایشان متکافی شوند قوت نطقی را مجال تمییز بود؛ و این صنف علاج به مثابت معالجات دوائی بود به نزدیک اطبا.

Ва агар бад-ӣни тариқи ҳам мараз зоил нашаваду русуху истеҳкоми разилт ба ғоят буд , ба иртикоби асбоби разилтӣ ки зиди он разилт буд дар қамъу қаҳри он истионат бояд ҷуст ,у шарти таъдил нигоҳ дошт , яъне чун он разилт рӯй дар инҳитот наад , ва ба ртбти васат ки мақоми фазилат буд наздик расад , тарки он иртикоб бояд гирифт то аз эътидол дар тарафи дигар моил нашавад ва ба маразии дигар адо накунад ; ва ин синфи алоҷ ба манзалати муъолиҷати саммӣ буд ки то табиб музтар нашавад бидон тамассук накунад , ва дар тамассуки эҳтиёти тамоми воҷиби шиносад то инҳирофи мизоҷ бо тараф дигар нашавад .

و اگر بدین طریق هم مرض زایل نشود و رسوخ و استحکام رذیلت به غایت بود، به ارتکاب اسباب رذیلتی که ضد آن رذیلت بود در قمع و قهر آن استعانت باید جست، و شرط تعدیل نگاه داشت، یعنی چون آن رذیلت روی در انحطاط نهد، و به رتبت وسط که مقام فضیلت بود نزدیک رسد، ترک آن ارتکاب باید گرفت تا از اعتدال در طرف دیگر مایل نشود و به مرضی دیگر ادا نکند؛ و این صنف علاج به منزلت معالجت سمی بود که تا طبیب مضطر نشود بدان تمسک نکند، و در تمسک احتیاط تمام واجب شناسد تا انحراف مزاج با طرف دیگر نشود.

Ва агар ин навъи алоҷи ҳам кофӣ набошад , ва ба ҳар вақте нафас ба мъоўдти одати росих мубодират кунад , ӯро ба уқубату тъзибу таклифи афъоли саъбу тақлиди аъмоли шоқу иқдом бар нзўрӣу ъҳўдӣ ки қиём бидон мушкил буд , бо тақдими ифои маросими он , тأдиб бояд кард ; ва ин синфи муолиҷа монанди қатъи аъзоу доғ кардани атроф буд дар тиб ,у охролдўоءи аллакай .

و اگر این نوع علاج هم کافی نباشد، و به هر وقتی نفس به معاودت عادت راسخ مبادرت کند، او را به عقوبت و تعذیب و تکلیف افعال صعب و تقلید اعمال شاق و اقدام بر نذوری و عهودی که قیام بدان مشکل بود، با تقدیم ایفای مراسم آن، تأدیب باید کرد؛ و این صنف معالجه مانند قطع اعضا و داغ کردن اطراف بود در طب، و آخرالدواء الکی.

Инаст муъолиҷоти куллӣ дар азолти амрози нафсонӣ ,у истеъмоли он дар ҳар маразӣ бар касе ки аз аввали китоб то ӣнҷо маълум карда бошад ва бар фазоъилу рзоил вуқуф ёфта мутааззир набӯд ; ва мо зёдтии баёнро ба тафсили алоҷи маразӣ чанд аз амрози мӯҳлика ки табоҳтарин амроз нафас онаст ишоратӣ кунем то қиёси азолти дигари амрозу эътибори муъолиҷот осон шавад , валлоҳи алмўФқ .

اینست معالجات کلی در ازالت امراض نفسانی، و استعمال آن در هر مرضی بر کسی که از اول کتاب تا اینجا معلوم کرده باشد و بر فضائل و رذایل وقوف یافته متعذر نبود؛ و ما زیادتی بیان را به تفصیل علاج مرضی چند از امراض مهلکه که تباه ترین امراض نفس آنست اشارتی کنیم تا قیاس ازالت دیگر امراض و اعتبار معالجات آسان شود، والله الموفق.

Аммо амрози қӯти назариро ҳар чанд маротиб бисёраст , чаҳ ба ҳасби бисотат ва чаҳ ба ҳасби тркб , влкни табоҳтарин он анвоъи се навъаст : яке ҳайрату дувуми ҷаҳли баситу сими ҷаҳли мураккаб ,у навъи аввал аз қабили ифрот буд ,у навъи дувум аз ҷинси тафрит ,у навъи сим аз ҷиҳати рдоءт .

اما امراض قوت نظری را هر چند مراتب بسیار است، چه به حسب بساطت و چه به حسب ترکب، ولکن تباه ترین آن انواع سه نوع است: یکی حیرت و دوم جهل بسیط و سیم جهل مرکب، و نوع اول از قبیل افراط بود، و نوع دوم از جنس تفریط، و نوع سیم از جهت رداءت.

Алоҷи ҳайрат : аммо ҳайрат аз таъорузи адиллаи хезад дар масоили мушкилау аҷзи нафас аз таҳқиқи ҳақу ибтоли ботил ;у тариқи азолти ин разилт ки мӯҳликтарин рзоил бошад онаст ки аввали тазаккури ин қазия аз қазоёии аввалӣ ки « ҷамъу рафъи нафйу исбот дар як ҳоли маҳол буд » малака кунад , то бар иҷмол дар ҳар масъалае ки дарон мутаҳайир бошад ҳукм ҷузам кунад ба фасоди як тараф аз ду тарафи мутаориз , баъд азон татаббуъи қавонини мантиқӣу тсФҳи муқаддамоту тафаҳҳус аз сӯрати қиёс ба астқсои балиғу эҳтиётии тамом дар ҳар тарафӣ истеъмол кунад , то бар мавзеи хатоу маншаи ғалат вуқуф ёбад ;у ғарази куллӣ аз илми мантиқу хоссаи китоби қиёсоти сўФстоиӣ ки бар маърифати муғолатот муштамиласт алоҷи ин маразаст .

علاج حیرت: اما حیرت از تعارض ادله خیزد در مسائل مشکله و عجز نفس از تحقیق حق و ابطال باطل؛ و طریق ازالت این رذیلت که مهلک ترین رذایل باشد آنست که اول تذکر این قضیه از قضایای اولی که « جمع و رفع نفی و اثبات در یک حال محال بود » ملکه کند، تا بر اجمال در هر مسأله ای که دران متحیر باشد حکم جزم کند به فساد یک طرف از دو طرف متعارض، بعد ازان تتبع قوانین منطقی و تصفح مقدمات و تفحص از صورت قیاس به استقصای بلیغ و احتیاطی تمام در هر طرفی استعمال کند، تا بر موضع خطا و منشأ غلط وقوف یابد؛ و غرض کلی از علم منطق و خاصه کتاب قیاسات سوفسطایی که بر معرفت مغالطات مشتمل است علاج این مرض است.

Алоҷи ҷаҳли басит :у ҳақиқати ҷаҳли басити он буд ки нафас аз фазилати илм орӣ бошад ва ба эътиқоди онкии илмӣ иктисоб кардааст мулаввас на , ва ин ҷаҳл дар мабда мазмум набӯд , чаҳ шарт тааллум онаст ки ин ҷаҳл ҳосил бошад аз ҷиҳати онкии он кас ки донад ё пиндорад ки медонад аз тааллум фориғ бошад ,у фитрати навъи инсони худ барин ҳолат буд ; аммо мақоми намӯдан бар ин ҷаҳлу ҳаракат нокардан дар тариқи тааллум мазмум бошад , ва агар бидон розӣ ва қонеъ шавад ба табоҳтарин разилтӣ мавсӯм гардад ;у тадбири алоҷи он буд ки дар ҳоли мардуму дигари ҳайвонот таъаммул кунад то воқиф шавад ки фазилати инсон бар дигари ҷонварон ба нутқ ва тмиизаст ,у ҷоҳил ки одами ин фазилат буд аз ъдоди ҳайвоноти дигар буд на аз ъдоди ин навъ ,у мисдоқи ин сухан ёбад онкӣ чун дар маҷлисӣ ки аз ҷиҳати баҳс дар улӯм ақд карда бошанд ҳозир шавад хосияти навъ яъне нутқи бакулӣ боз гузорад , ва ба ҳайвоноти дигар ки аз сухани гуфтан оҷиз бошанд ташаббуҳи намояд , ва чун дар ин ҳол фикр кунад ӯро танбеҳ уфтад бар онкии он суханҳо ки дар ғайбати он ҷамоат , яъне аҳли илм , метавонад гуфт ба бонги дигари ҷонварони муносибтар аз онаст ки ба нутқи инсон , чаҳ агар ба нутқ таъаллуқӣ доштӣ дар муҳовираи ҷамоатӣ ки инсонияти эшон , яъне тмииз , бештараст истеъмол тавонистӣ кард .

علاج جهل بسیط: و حقیقت جهل بسیط آن بود که نفس از فضیلت علم عاری باشد و به اعتقاد آنکه علمی اکتساب کرده است ملوث نه، و این جهل در مبدأ مذموم نبود، چه شرط تعلم آنست که این جهل حاصل باشد از جهت آنکه آن کس که داند یا پندارد که می داند از تعلم فارغ باشد، و فطرت نوع انسان خود برین حالت بود؛ اما مقام نمودن بر این جهل و حرکت ناکردن در طریق تعلم مذموم باشد، و اگر بدان راضی و قانع شود به تباه ترین رذیلتی موسوم گردد؛ و تدبیر علاج آن بود که در حال مردم و دیگر حیوانات تأمل کند تا واقف شود که فضیلت انسان بر دیگر جانوران به نطق و تمییز است، و جاهل که عادم این فضیلت بود از عداد حیوانات دیگر بود نه از عداد این نوع، و مصداق این سخن یابد آنکه چون در مجلسی که از جهت بحث در علوم عقد کرده باشند حاضر شود خاصیت نوع یعنی نطق بکلی باز گذارد، و به حیوانات دیگر که از سخن گفتن عاجز باشند تشبه نماید، و چون در این حال فکر کند او را تنبیه افتد بر آنکه آن سخنها که در غیبت آن جماعت، یعنی اهل علم، می تواند گفت به بانگ دیگر جانوران مناسب تر از آنست که به نطق انسان، چه اگر به نطق تعلقی داشتی در محاوره جماعتی که انسانیت ایشان، یعنی تمییز، بیشتر است استعمال توانستی کرد.

Ва бояд ки дар ин андеша аз вуқуъи исми инсон бар худ ба ғалат науфтад , чаҳ гиёҳи гандумро « гандум » хонанд бар ваҷҳи муҷоз ,у муроди истеъдоди он буд қабули сӯрати гандумиро , ва ҳамчунин тимсоли мардумро « мардум » гӯйанд ба тариқи ташаббуҳ , яъне ба мардум монад дар сӯрат , балки агар инсоф худ бидиҳад бидонад ки дар дараҷа аз аснофи ҳайвонот нозилтараст , чаҳ ҳар ҳайвон бар он қадари идрок ки дар тартиби умӯри маишату ҳифз насл бидон муҳтоҷ буд қодираст ва бар камолӣ ки ғояти вуҷӯд ӯ онаст мтўФр ,у ҷоҳил ба хилофи ин .

و باید که در این اندیشه از وقوع اسم انسان بر خود به غلط نیفتد، چه گیاه گندم را « گندم » خوانند بر وجه مجاز، و مراد استعداد آن بود قبول صورت گندمی را، و همچنین تمثال مردم را « مردم » گویند به طریق تشبه، یعنی به مردم ماند در صورت، بلکه اگر انصاف خود بدهد بداند که در درجه از اصناف حیوانات نازلتر است، چه هر حیوان بر آن قدر ادراک که در ترتیب امور معیشت و حفظ نسل بدان محتاج بود قادر است و بر کمالی که غایت وجود او آنست متوفر، و جاهل به خلاف این.

Пас ҳамчунон ки дар эътибори хавоси навъи хеш ки дар худ мафқуд ёбад мушобеҳати худ ба дигари ҳайвонот бештар бинад дар эътибори хавоси ҳайвоноти худро ба ҷамодоти муносиб тар ёбад , ва ба азоФт бо аснофи ҷамодоту риояти шароити он аз он мартаба низ бозпас уфтад ,у ҳиллами ҷрои إлии асфали алсофлин . Пас чун бад-ӣни фикр бар нуқсони ртбту хисосати ҷавҳару ркокти табъи хеш ки ахс коинот онаст вуқуф ёбад , агар дар ваии андак ва бисёр антъошии монда буд дар талаби фазилати илм ҳаракат кунад ,у кули муяссари лмои халқи ?ла .

پس همچنان که در اعتبار خواص نوع خویش که در خود مفقود یابد مشابهت خود به دیگر حیوانات بیشتر بیند در اعتبار خواص حیوانات خود را به جمادات مناسب تر یابد، و به اضافت با اصناف جمادات و رعایت شرایط آن از آن مرتبه نیز بازپس افتد، و هلم جرا إلی اسفل السافلین. پس چون بدین فکر بر نقصان رتبت و خساست جوهر و رکاکت طبع خویش که اخس کاینات آنست وقوف یابد، اگر در وی اندک و بسیار انتعاشی مانده بود در طلب فضیلت علم حرکت کند، و کل میسر لما خلق له.

Алоҷи ҷаҳли мураккаб :у ҳақиқати ин ҷаҳли он буд ки нафас аз сӯрати илми холӣ буд , ва ба сӯрати эътиқодии ботилу ҷузам бар онкӣ ӯ оламаст машғӯл , ва ҳеҷ разилти табоҳтар аз ин разилт набӯд ,у чунонкии атиббои абадон аз муъолиҷоти баъзе амрози баду илали музмина оҷиз бошанд атиббои нуфус аз алоҷи ин мараз низ оҷиз бошанд , чаҳ бо вуҷӯди он сӯрати каж мутанаббеҳ нашавад , ва то мутанаббеҳ нашавад талаб накунад , ва ин он илм буд ки : « ҷаҳл аз он илм ба буд сад бор » .

علاج جهل مرکب: و حقیقت این جهل آن بود که نفس از صورت علم خالی بود، و به صورت اعتقادی باطل و جزم بر آنکه او عالم است مشغول، و هیچ رذیلت تباه تر از این رذیلت نبود، و چنانکه اطبای ابدان از معالجات بعضی امراض بد و علل مزمنه عاجز باشند اطبای نفوس از علاج این مرض نیز عاجز باشند، چه با وجود آن صورت کژ متنبه نشود، و تا متنبه نشود طلب نکند، و این آن علم بود که: « جهل از آن علم به بود صد بار ».

Ва нофеътарин тадбирӣ ки дар ин боби истеъмол тавон кард тҳризи соҳиби ин ҷаҳл буд бар ақтнои улӯми риёзӣ , чун ҳандасау ҳисоб ,у артёз ба бароҳини он , ки агар ин иршод қабул кунад ва дарон анвоъи хавзии намояд аз лиззати яқину камоли ҳақиқату баради нафас хабардор шавад ,у ҳроинаҳи антъошӣ дар зот ӯ ҳодис гардад , пас чун бо муътақидот хеш уфтаду лиззати яқин азон манфӣ ёбад шакро мадхалӣ муайян шавад , пас агар шарти инсоф риоят кунад ба андаки рӯзгорӣ бар халали ъқидт вуқуф ёбад , ва бо мартаба ҷоҳилӣ ояд ки ҷаҳл ӯ басит буд , пас ба маросими тааллуми қиёми намояд .

و نافع ترین تدبیری که در این باب استعمال توان کرد تحریض صاحب این جهل بود بر اقتنای علوم ریاضی، چون هندسه و حساب، و ارتیاض به براهین آن، که اگر این ارشاد قبول کند و دران انواع خوضی نماید از لذت یقین و کمال حقیقت و برد نفس خبردار شود، و هراینه انتعاشی در ذات او حادث گردد، پس چون با معتقدات خویش افتد و لذت یقین ازان منفی یابد شک را مدخلی معین شود، پس اگر شرط انصاف رعایت کند به اندک روزگاری بر خلل عقیدت وقوف یابد، و با مرتبه جاهلی آید که جهل او بسیط بود، پس به مراسم تعلم قیام نماید.

Ва чун ин амрози таъаллуқ ба қӯт назарӣ дорад ,у ҳикмати назарӣ муштамиласт брозолти амроз , аз он қӯт дар ин саноат бар ин қадар ихтисор кунем , ва дар муъолиҷоти амрози дигари қавӣ ки бад-ӣни саноат махсӯсаст мазиди шарҳӣ бакор дорем .

و چون این امراض تعلق به قوت نظری دارد، و حکمت نظری مشتمل است برازالت امراض، از آن قوت در این صناعت بر این قدر اختصار کنیم، و در معالجات امراض دیگر قوی که بدین صناعت مخصوص است مزید شرحی بکار داریم.

Ва аммо амрози қӯти дафъ , агарчӣ номаҳсӯр бошад , аммо табоҳтарин он амрози се маразаст : яке ғазабу дувуми ҷубну сими хавф . Ва аввал аз ифрот таваллуд кунад ,у дувум аз тафрит ,у сим бо рдоءти қӯт муносибатӣ дораду тафсил алоҷот инаст :

و اما امراض قوت دفع، اگرچه نامحصور باشد، اما تباه ترین آن امراض سه مرض است: یکی غضب و دوم جبن و سیم خوف. و اول از افراط تولد کند، و دوم از تفریط، و سیم با رداءت قوت مناسبتی دارد و تفصیل علاجات اینست:

Алоҷи ғазаб : ғазаби ҳаракатӣ буд нафасро ки мабдаи он шаҳвати интиқом буд , ва ин ҳаракат чун ба унф бошад оташи хашм афрӯхта шавад ,у хӯни дил дар ғалаён ояд ,у димоғу шарёнот аз духонии мзлм ммтлӣ шавад то ақл маҳҷӯб гардаду феъл ӯ заъиф ,у чунонкӣ ҳукамо гуфтаанд бенят инсонӣ монанди ғор кӯҳӣ шавад мамлу ба ҳариқи оташу мхтнқ ба лаҳибу духон , ки аз он ғори ҷузи овозу бонгу машғалау ғалабаи иштиоли чизе маълум нашавад , ва дар ин ҳоли муъолиҷати ин тағайюру итфои ин ноираҳ дар ғояти таазур буд , чаҳ ҳар чаҳ дар итфоъ истеъмол кунанд модаи қӯту сабаби зиёдат иштиол шавад . Агар ба мавъизат тамассук кунанд хашм бештар шавад , ва агар дар таскини ҳиялати намоянди лаҳибу машғала зиёдат гардад , ва дар ашхос ба ҳасби ихтилофи амзҷаҳи ин ҳол мухталиф уфтад , чаҳ таркибӣ бошад муносиби таркиби кибрят , ки аз камтари шарарӣ иштиол ёбад , ва таркибӣ бошад муносиби таркиби равған ки иштиоли онро сабабии бештар бояд , ва ҳамчунин муносиби таркиби чӯби хушку чӯбтар , то ба таркибӣ расад ки иштиоли он дар ғояти таазур буд . Ва ин тартиб ба эътибори ҳоли ғазаб буд дар унфувони мабдаи ҳаракат , аммо онгоҳ ки сабаб мутавотир шавад аснофи маротиби мутасовии намоянд , чунонкӣ аз андаки оташӣ ки аз аҳткокии заъифи мутавотир дар чӯбӣ ҳодис шавад бешаҳои азиму дарахтони баҳами дршдаҳ чаҳ хушк ва чаҳтар сӯхта гардад .

علاج غضب: غضب حرکتی بود نفس را که مبدأ آن شهوت انتقام بود، و این حرکت چون به عنف باشد آتش خشم افروخته شود، و خون دل در غلیان آید، و دماغ و شریانات از دخانی مظلم ممتلی شود تا عقل محجوب گردد و فعل او ضعیف، و چنانکه حکما گفته اند بنیت انسانی مانند غار کوهی شود مملو به حریق آتش و مختنق به لهیب و دخان، که از آن غار جز آواز و بانگ و مشغله و غلبه اشتعال چیزی معلوم نشود، و در این حال معالجت این تغیر و اطفای این نایره در غایت تعذر بود، چه هر چه در اطفاء استعمال کنند ماده قوت و سبب زیادت اشتعال شود. اگر به موعظت تمسک کنند خشم بیشتر شود، و اگر در تسکین حیلت نمایند لهیب و مشغله زیادت گردد، و در اشخاص به حسب اختلاف امزجه این حال مختلف افتد، چه ترکیبی باشد مناسب ترکیب کبریت، که از کمتر شرری اشتعال یابد، و ترکیبی باشد مناسب ترکیب روغن که اشتعال آن را سببی بیشتر باید، و همچنین مناسب ترکیب چوب خشک و چوب تر، تا به ترکیبی رسد که اشتعال آن در غایت تعذر بود. و این ترتیب به اعتبار حال غضب بود در عنفوان مبدأ حرکت، اما آنگاه که سبب متواتر شود اصناف مراتب متساوی نمایند، چنانکه از اندک آتشی که از احتکاکی ضعیف متواتر در چوبی حادث شود بیشه های عظیم و درختان بهم درشده چه خشک و چه تر سوخته گردد.

Ва таъаммул бояд кард дар ҳоли меғу соъиқа , ки чигуна аз аҳткоки ду бухори рутабу ёбс бар якдигари иштиоли брўқу қзФи сўоъқ ки бар кӯҳҳои сахт ва сангҳои хора гузар ёбад ҳодис мешавад , ва ҳамин эътибор дар ҳоли тҳиҷи ғазабу никоят ӯ ва агар чаҳ сабаби камтари калимае буд риоят бояд кард .

و تأمل باید کرد در حال میغ و صاعقه، که چگونه از احتکاک دو بخار رطب و یابس بر یکدیگر اشتعال بروق و قذف صواعق که بر کوههای سخت و سنگهای خاره گذر یابد حادث می شود، و همین اعتبار در حال تهیج غضب و نکایت او و اگر چه سبب کمتر کلمه ای بود رعایت باید کرد.

Ва ансқротис ҳаким гуяд : ман ба саломати он киштӣ ки боди сахту шиддати ошӯби дарёи онро ба лаҷа Эй афганд ки бар кӯҳҳои азими муштамил буд ва бар сангҳои сахт занад амидўортрм аз онкӣ ба саломати ғазабони мултаҳиб , чаҳ млоҳонро дар тхлиси он киштии маҷоли истеъмоли лтоӣФ ҳиял бошад , ва ҳеҷ ҳиялат дар таскини шуълаи ғазабӣ ки забона мезанад нофеъ наёяд ,у чндонкаҳи ваъзу тазаррӯъу хузўъи бештар бакор доранд монанди оташӣ ки ҳизуми хушк бар ӯ аФгннди сурати бештари намояд .

و انسقراطیس حکیم گوید: من به سلامت آن کشتی که باد سخت و شدت آشوب دریا آن را به لجه ای افگند که بر کوههای عظیم مشتمل بود و بر سنگهای سخت زند امیدوارترم از آنکه به سلامت غضبان ملتهب، چه ملاحان را در تخلیص آن کشتی مجال استعمال لطائف حیل باشد، و هیچ حیلت در تسکین شعله غضبی که زبانه می زند نافع نیاید، و چندانکه وعظ و تضرع و خضوع بیشتر بکار دارند مانند آتشی که هیزم خشک بر او افگنند سورت بیشتر نماید.

Ва асбоби ғазаб даҳаст : аввали аҷаб ,у дувуми ифтихор ,у сими маро ,у чаҳоруми лҷоҷ ,у панҷуми мазоҳ ,у шашуми такаббур ,у ҳафтуми истеҳзо ,у ҳаштуми ғдр ,у нуҳуми зим ,у даҳуми талаби нафоисӣ ки аз иззати мӯҷиби мноФст ва мҳосдт шавад ;у шавқ ба интиқоми ғояти ин асбоб буд бар сиблати иштирок .

و اسباب غضب ده است: اول عجب، و دوم افتخار، و سیم مرا، و چهارم لجاج، و پنجم مزاح، و ششم تکبر، و هفتم استهزا، و هشتم غدر، و نهم ضیم، و دهم طلب نفایسی که از عزت موجب منافست و محاسدت شود؛ و شوق به انتقام غایت این اسباب بود بر سبیل اشتراک.

Ва лўоҳқи ғазаб ки эърози ин мараз буд ҳафт синф бошад : аввали надомат ,у дувуми таваққуъи муҷозоти оҷилу оҷл ,у сими мқти дӯстон ,у чаҳоруми истеҳзои арозил ,у панҷуми шамотати аъдо ,у шашуми тағайюри мизоҷ ,у ҳафтуми тأлми бзони ҳам дар ҳол , чаҳ ғазаби ҷунуни иксоътаҳ буд ,у амӣралмуъминӣни алии бен абии толиб , разии аллоҳи анҳу , гуфтааст : алҳди навъи ман алҷнўни лأни соҳибҳо индми Фإни лами индми Фҷнўнаҳи мустаҳкам . Ва гоҳ буд ки ба ихтиноқи ҳарорати дил адо кунад , ва азон амрозии азим ки муъадӣ бошад ба талаф таваллуд кунад .

و لواحق غضب که اعراض این مرض بود هفت صنف باشد: اول ندامت، و دوم توقع مجازات عاجل و آجل، و سیم مقت دوستان، و چهارم استهزای اراذل، و پنجم شماتت اعدا، و ششم تغیر مزاج، و هفتم تألم بذان هم در حال، چه غضب جنون یکساعته بود، و امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب، رضی الله عنه، گفته است: الحد نوع من الجنون لأن صاحبها یندم فإن لم یندم فجنونه مستحکم. و گاه بود که به اختناق حرارت دل ادا کند، و ازان امراضی عظیم که مؤدی باشد به تلف تولد کند.

Ва алоҷи ин асбоби алоҷи ғазаб буд , чаҳ иртифоъи сабаби мӯҷиби иртифоъи мусаббиб буд ,у қатъи маводи муқтазии азолти мараз . Ва агар баъд аз алоҷи асбоб , банодир , чизе аз ин мараз ҳодис шавад ба тадбири ақли дафъи он саҳл буд . Ва муолиҷаи асбоб ғазаб инаст .

و علاج این اسباب علاج غضب بود، چه ارتفاع سبب موجب ارتفاع مسبب بود، و قطع مواد مقتضی ازالت مرض. و اگر بعد از علاج اسباب، بنادر، چیزی از این مرض حادث شود به تدبیر عقل دفع آن سهل بود. و معالجه اسباب غضب اینست.

Аммо аҷаб ; ва он заннии козиб буд дар нафас чун хештанро истеҳқоқи манзалатии шимурд ки мустаҳаққ он набӯд , ва чун бар уюбу нуқсоноти хеш вуқуф ёбад ва донад ки фазилати миёни халқ муштаракаст аз аҷаб эмин шавад , чаҳ касе ки камоли худ бо дигарон ёбад мъҷб набӯд .

اما عجب؛ و آن ظنی کاذب بود در نفس چون خویشتن را استحقاق منزلتی شمرد که مستحق آن نبود، و چون بر عیوب و نقصانات خویش وقوف یابد و داند که فضیلت میان خلق مشترک است از عجب ایمن شود، چه کسی که کمال خود با دیگران یابد معجب نبود.

Ва аммо ифтихор ; мубоҳот буд ба чизҳоеи хориҷӣ ки дар маърази офоту асноф завол бошад , ва ба бақоу саботи он вусуқии натавонад буд , чаҳ агар фахр ба мол кунанд аз ғасбу нҳби он эмин набошанд , ва агар ба насаб кунанд ,у содиқтарин ин навъи онгоҳ буд ки шахсе аз падарон ӯ ба фазл мавсӯм бӯда бошад , пас чун тақдир кунанд ки он падари фозил ӯ ҳозир ояд ва гуяд « ин шараф ки ту даъвӣ мекунӣ бар сиблат истибдод марост на туро , туро ба нафаси хеш чаҳ фазилатаст ки бидон мафохират туоне кард ? » аз ҷавоб ӯ оҷиз ояду шоири ин маънӣ ба назм овардааст :

و اما افتخار؛ مباهات بود به چیزهایی خارجی که در معرض آفات و اصناف زوال باشد، و به بقا و ثبات آن وثوقی نتواند بود، چه اگر فخر به مال کنند از غصب و نهب آن ایمن نباشند، و اگر به نسب کنند، و صادق ترین این نوع آنگاه بود که شخصی از پدران او به فضل موسوم بوده باشد، پس چون تقدیر کنند که آن پدر فاضل او حاضر آید و گوید « این شرف که تو دعوی می کنی بر سبیل استبداد مراست نه ترا، ترا به نفس خویش چه فضیلت است که بدان مفاخرت توانی کرد؟ » از جواب او عاجز آید و شاعر این معنی به نظم آورده است:

Ва пайғомбар , алайҳи ассалом , гуфтааст лотأтўнии бонсобкму أтўнии бأъмолкм . Ва ҳикоят кунанд ки яке аз руасои Юнон бар ғуломи ҳакимӣ ифтихор намӯд , ғулом гуфт : агар мӯҷиби мафохирати ту бар ман ин ҷома ҳои некӯаст ки хештан бидон биёростае , ҳасану зинат дар ҷомааст на дар ту ; ва агар мӯҷиби ин аспаст ки бар нишастае , чобукӣу Фроҳт дар аспаст на дар ту ; ва агар мӯҷиби фазли падарон туаст соҳиби фазл эшон бӯдаанд на ту ; ва чун аз ин фазойили ҳеҷ кадоми ҳақ ту нест агар соҳиб ҳар яке ҳаззи хеш истирдод кунад , балки худ фазилати ҳеҷ кадом аз ӯ ба ту интиқол накардааст то ба рад ҳоҷат уфтад , пас ту ки бошӣ ?

و پیغامبر، علیه السلام، گفته است لاتأتونی بانسابکم و أتونی بأعمالکم. و حکایت کنند که یکی از رؤسای یونان بر غلام حکیمی افتخار نمود، غلام گفت: اگر موجب مفاخرت تو بر من این جامه های نیکوست که خویشتن بدان بیاراسته ای، حسن و زینت در جامه است نه در تو؛ و اگر موجب این اسپ است که بر نشسته ای، چابکی و فراهت در اسپ است نه در تو؛ و اگر موجب فضل پدران تو است صاحب فضل ایشان بوده اند نه تو؛ و چون از این فضایل هیچ کدام حق تو نیست اگر صاحب هر یکی حظ خویش استرداد کند، بلکه خود فضیلت هیچ کدام از او به تو انتقال نکرده است تا به رد حاجت افتد، پس تو که باشی؟

Ва ҳамчунин гӯйанд ҳакимӣ дар наздики соҳиби сирватӣ буд ки ба зинату таҷаммулу касрати молу ъдт мубоҳот намӯдӣ . Дар аснои муҳовираи хост ки оби даҳани биФгнд аз рост ва чап нагирист музиъӣ наёфт ки онро шояд , бузоқӣ ки дар даҳан ҷамъ карда буд бар рӯй соҳиб хона афганд . Ҳозирони итоб ва маломат намуданд , ҳаким гуфт на адаби чунон буд ки оби даҳан ба ахсу ақбҳи мавозиъи аФгннд ? ман чндонкаҳ аз чапу рост нигоҳ кардам ҳеҷ мавзеи хасистару қабеҳтар аз рӯй ин шахс ки ба ҷаҳл мавсӯм аст наёфтам .

و همچنین گویند حکیمی در نزدیک صاحب ثروتی بود که به زینت و تجمل و کثرت مال و عدت مباهات نمودی. در اثنای محاوره خواست که آب دهن بیفگند از راست و چپ نگریست موضعی نیافت که آن را شاید، بزاقی که در دهن جمع کرده بود بر روی صاحب خانه افگند. حاضران عتاب و ملامت نمودند، حکیم گفت نه ادب چنان بود که آب دهن به اخس و اقبح مواضع افگنند؟ من چندانکه از چپ و راست نگاه کردم هیچ موضع خسیس تر و قبیح تر از روی این شخص که به جهل موسوم است نیافتم.

Ва аммо мароу лҷоҷ ; мӯҷиби азолти улфату ҳудуси табюну тбоғз ва мухосамат бошад ,у қавоми олам ба улфат ва муҳаббатаст , чунонкии баъди азин шарҳ додаед , пас мароу лҷоҷ аз фасодҳое буд ки муқтазии рафъи низоми олам буд , ва ин табоҳтарин авсоф рзоиласт .

و اما مرا و لجاج؛ موجب ازالت الفت و حدوث تباین و تباغض و مخاصمت باشد، و قوام عالم به الفت و محبت است، چنانکه بعد ازین شرح داده اید، پس مرا و لجاج از فسادهایی بود که مقتضی رفع نظام عالم بود، و این تباه ترین اوصاف رذایل است.

Ва аммо мазоҳ ; агар бақадр эътидол истеъмол кунанд Маҳмӯд буд . Кони расӯли аллоҳ , алайҳи ассалом , имзҳу лоиҳзлу Амиралмӯъминини алӣ , разии аллоҳи анҳу , мазоҳ будӣ , то ба ҳаддӣ ки мардумон ӯро бидон айб карданд , гуфтанд : лӯлои дъобаҳи фӣа ,у салмони форсӣ , разии аллоҳи анҳу ӯро гуфт , дар мазоҳӣ ки бо ӯ бикрад : ҳозои أхрки إлии алробъаҳ . Аммо вуқуф бар ҳади эътидоли бғоити душвор буд ,у аксари мардумони қасд эътидол кунанд валикин чун шурӯи намоянд ба мҷоўзти ҳад таъаддӣ кунанд то сабаб ваҳшат шавад ,у ғазаби комнро зоҳир кунаду ҳақад дар дилҳо росих гирданд . Пас мазоҳ бар касе ки иқтисоди нигоҳ натавонад дошт мҳзўр буд , чаҳ гуфтаанд : раби ҷади ҷираи аллъб ; « ҳадисӣ буд мояи корзор » .

و اما مزاح؛ اگر بقدر اعتدال استعمال کنند محمود بود. کان رسول الله، علیه السلام، یمزح و لایهزل و امیرالمومنین علی، رضی الله عنه، مزاح بودی، تا به حدی که مردمان او را بدان عیب کردند، گفتند: لولا دعابه فیه، و سلمان فارسی، رضی الله عنه او را گفت، در مزاحی که با او بکرد: هذا أخرک إلی الرابعه. اما وقوف بر حد اعتدال بغایت دشوار بود، و اکثر مردمان قصد اعتدال کنند ولیکن چون شروع نمایند به مجاوزت حد تعدی کنند تا سبب وحشت شود، و غضب کامن را ظاهر کند و حقد در دلها راسخ گرداند. پس مزاح بر کسی که اقتصاد نگاه نتواند داشت محظور بود، چه گفته اند: رب جد جره اللعب؛ « حدیثی بود مایه کارزار».

Ва аммо такаббур ; ба аҷаби наздик буду фарқи он буд ки мъҷб бо нафаси худ дурӯғ мегуяд ба гумоне ки бадв дорад ,у мутакаббир бо дигарон дурӯғ мегуяд ва агарчӣ аз он гумони холӣ буд . Ва алоҷи ин наздик буд ба алоҷи аҷаб .

و اما تکبر؛ به عجب نزدیک بود و فرق آن بود که معجب با نفس خود دروغ می گوید به گمانی که بدو دارد، و متکبر با دیگران دروغ می گوید و اگرچه از آن گمان خالی بود. و علاج این نزدیک بود به علاج عجب.

Ва аммо истеҳзо ; ва он аз афъоли аҳли мҷўн ва масхарагӣ бошад , ва касе барон иқдом кунад ки ба эҳтимол мисли он муболот нанамояд ,у мазаллату сғору иртикоби рзоили дигар ки мӯҷиби зҳки асҳоби сирвату трФт буд всилти маишат хеш созад , ва касе ки ба ҳуррияту фазли мавсӯм буд нафасу арзи хешро гиромӣтар азон дорад ки дар маърази як сафоҳати сафеҳии орад , ва агарчӣ дар муқобили ончӣ дар хзоини подшоҳон буд бадв диҳанд .

و اما استهزا؛ و آن از افعال اهل مجون و مسخرگی باشد، و کسی بران اقدام کند که به احتمال مثل آن مبالات ننماید، و مذلت و صغار و ارتکاب رذایل دیگر که موجب ضحک اصحاب ثروت و ترفت بود وسیلت معیشت خویش سازد، و کسی که به حریت و فضل موسوم بود نفس و عرض خویش را گرامیتر ازان دارد که در معرض یک سفاهت سفیهی آرد، و اگرچه در مقابل آنچه در خزاین پادشاهان بود بدو دهند.

Ва аммо ғдрро вуҷӯҳ бисёр буд , чаҳ истеъмоли он , ҳам дар мол ва ҳам дар ҷоҳ ва ҳам дар маваддат ва ҳам дар ҳарам , иттифоқ уфтад ва ҳеҷ ваҷҳ аз вуҷӯҳи ғдр ба наздик касе ки ӯро андаки мояи инсоният буд Маҳмӯд набошад , ва аз ӣнҷост ки ҳеҷ кас бидон мӯътариф нашавад , ва ин халқ дар таркони бештар буд азонкаҳ дар дигар аснофамам ,у вафо ки зид ғдраст дар рӯму ҳабаши бештар буд . Ва разолати ғдри зиёдат аз онаст ки муҳтоҷи фазли шарҳӣ буд .

و اما غدر را وجوه بسیار بود، چه استعمال آن، هم در مال و هم در جاه و هم در مودت و هم در حرم، اتفاق افتد و هیچ وجه از وجوه غدر به نزدیک کسی که او را اندک مایه انسانیت بود محمود نباشد، و از اینجاست که هیچ کس بدان معترف نشود، و این خلق در ترکان بیشتر بود ازانکه در دیگر اصناف امم، و وفا که ضد غدر است در روم و حبش بیشتر بود. و رذالت غدر زیادت از آن است که محتاج فضل شرحی بود.

Ва аммо зим ; ва он таклифи таҳаммули зулм буд ғайрииро бар ваҷҳи интиқом , ҳам қубҳ ӯ ба қубҳи зулму анзлом ки гуфта омадааст маълум шавад ,у оқил бояд ки бар интиқом иқдом нанамояд то донад ки ба зарарии бузургтар оид нахоҳад шуд , ва он баъд аз мушовирати ақлу тадаббури рой буду ҳусӯли ин ҳоли баъд аз ҳусӯли фазилат ҳалам тавонад буд .

و اما ضیم؛ و آن تکلیف تحمل ظلم بود غیری را بر وجه انتقام، هم قبح او به قبح ظلم و انظلام که گفته آمده است معلوم شود، و عاقل باید که بر انتقام اقدام ننماید تا داند که به ضرری بزرگتر عاید نخواهد شد، و آن بعد از مشاورت عقل و تدبر رای بود و حصول این حال بعد از حصول فضیلت حلم تواند بود.

Ва аммо талаби нафоисӣ ки мӯҷиби мноФсту мнозът буд ; муштамил бошад бар хатоеи азим аз касоне ки ба съти қудрат мавсӯм бошанд то ба аўсоти аннос чаҳ расад , чаҳ ҳар подшоҳ ки дар хазона ӯ ълқии нафис ё ҷавҳарӣ шариф бошад дар маърази хавфи фӯт ,у ҷазаъӣ ки ба табаъияти фӯти лозим буд , афтода бошаду табиати олами куну фасод , ки муқаддар бар тағйиру аҳолт ва ифсодаст , розӣ нашавад ало ба ттрқи офот ба аснофи мураккабот , ва чун подшоҳ ба Фқди чизеи азизи алўҷўд мубтало гардад ҳолатӣ ки асҳоби масоибро ҳодис шавад дар зоҳир гардад ,у дӯсту душманро бар аҷзу андӯҳ ӯ вуқуф уфтад ,у фақру ҳоҷат ӯ дар талаби назири он фош шавад то вақъу хатар ӯ дар дилҳо кам гардад .

و اما طلب نفایسی که موجب منافست و منازعت بود؛ مشتمل باشد بر خطایی عظیم از کسانی که به سعت قدرت موسوم باشند تا به اوساط الناس چه رسد، چه هر پادشاه که در خزانه او علقی نفیس یا جوهری شریف باشد در معرض خوف فوت، و جزعی که به تبعیت فوت لازم بود، افتاده باشد و طبیعت عالم کون و فساد، که مقدر بر تغییر و احالت و افساد است، راضی نشود الا به تطرق آفات به اصناف مرکبات، و چون پادشاه به فقد چیزی عزیز الوجود مبتلا گردد حالتی که اصحاب مصائب را حادث شود در ظاهر گردد، و دوست و دشمن را بر عجز و اندوه او وقوف افتد، و فقر و حاجت او در طلب نظیر آن فاش شود تا وقع و خطر او در دلها کم گردد.

Ва ҳикоят кунанд ки қуббае аз булӯр дар ғояти сафоу нқо ки бхрту астдорти тамоми мавсуф буду аснофи асотину тамосили бдқти саноат ва камол киёст азу барангехта буданд , ва дар тхлиси нуқӯшу таҳзиби тҷоўиФи онро бикрот дар маъраз хатар оварда , ба наздики подшоҳии ҳадяи бурданд . Чун назар ӯ бар он ҷо афтод бидон таъаҷҷубу эъҷоб беандоза намӯд ва бифармуд то дар хазона хос биниҳоданд , ва ҳар вақт ба мушоҳидаи он таматтуъ мегирифт , то баъд аз андаки муддатӣ , рӯзгори натиҷаи табиати хеш дар итлофи он ба тақдими расонид . Чандон ҷазаъу асФ бар замири он малик торӣ шуд ки аз тадбири малику назар дар муҳимоту бор додани мардуми бозмонд ,у ҳавошӣу арқон дар талаби чизе аз троиФ шабиҳ бидон қуббаи ҷаҳд базл карданд , ва чун марҷаъи масоъии эшон бо хибту ҳурмон буд вуқуф бар таазури вуҷӯдаши мӯҷиби тзоъФи ҷазаъу ҳасрат малик шуд , то бим буд ки Аннани тмолк аз қабзаи тасарруф ӯ берун ояд .

و حکایت کنند که قبه ای از بلور در غایت صفا و نقا که بخرط و استدارت تمام موصوف بود و اصناف اساطین و تماثیل بدقت صناعت و کمال کیاست ازو برانگیخته بودند، و در تخلیص نقوش و تهذیب تجاویف آن را بکرات در معرض خطر آورده، به نزدیک پادشاهی هدیه بردند. چون نظر او بر آن جا افتاد بدان تعجب و اعجاب بی اندازه نمود و بفرمود تا در خزانه خاص بنهادند، و هر وقت به مشاهده آن تمتع می گرفت، تا بعد از اندک مدتی، روزگار نتیجه طبیعت خویش در اتلاف آن به تقدیم رسانید. چندان جزع و اسف بر ضمیر آن ملک طاری شد که از تدبیر ملک و نظر در مهمات و بار دادن مردم بازماند، و حواشی و ارکان در طلب چیزی از طرایف شبیه بدان قبه جهد بذل کردند، و چون مرجع مساعی ایشان با خیبت و حرمان بود وقوف بر تعذر وجودش موجب تضاعف جزع و حسرت ملک شد، تا بیم بود که عنان تمالک از قبضه تصرف او بیرون آید.

Ин ҳол мулӯкаст , ва аммо аўсоти мардумон агар бар бизоъатии Карим , ё дарии ятем , ё ҷавҳарии шариф , ё ҷомае фахри , ё мркўбии Фораҳ , ё мамлукии соҳиби ҷамол зафар ёбанд ҳроинаҳи мтғлбону мутамарридон ба тамаъ ва талаб бархезанд , агар тариқи мсомҳт мслўк доранд ба ғаму ҷазаъ мубтало шаванд ва агар ба мамониату мудофеъат машғӯл шаванд хештанро дар вартаи ҳалоку истисоли аФгннд . Аммо агар ба аввал дар ақтнои амсоли он рғоиб роғиб набошанд аз чунин балӣоти фориғ ва эмин шаванд .

این حال ملوکست، و اما اوساط مردمان اگر بر بضاعتی کریم، یا دری یتیم، یا جوهری شریف، یا جامه ای فاخر، یا مرکوبی فاره، یا مملوکی صاحب جمال ظفر یابند هراینه متغلبان و متمردان به طمع و طلب برخیزند، اگر طریق مسامحت مسلوک دارند به غم و جزع مبتلا شوند و اگر به ممانعت و مدافعت مشغول شوند خویشتن را در ورطه هلاک و استیصال افگنند. اما اگر به اول در اقتنای امثال آن رغایب راغب نباشند از چنین بلیات فارغ و ایمن شوند.

Бози онкӣ , азолти аҳҷори нафис чун лаълу ёқӯт ба вуҷӯҳи ҳиялу макру дуздӣ даст диҳад ва ба вуҷӯди он интифоъу сади ҳоҷати фии улҳол муяссар нагардад , алӣ алхусус ки соҳибаш дар мақом зарурат бошаду роғиб дар маърази тиҷорат . Ва бисёр бӯдааст ки подшоҳони бузургро дар авқоти инқитоъи маводи хзоин ,у иттифоқи инфоқи муфрат , ба фурӯхтани ҷавоҳири ъдими алмисли эҳтиёҷ афтодааст , ва чун онро дар маърази мсоўмаҳ ва мустазод афгандаанд ва ба дасти даллолону туҷҷор боз дода касеро наёфтаанд ки ба баҳоии он ё наздик ба баҳои мстзҳр буд , ва агар касе низ бар он қадари ясор қодир бӯда бошад дар он ҳол аз эътироф бидон мстшър шуда ,у ҳосили ҷузи вуқуфи авоми бръҷзу ҳоҷати он каси набӯдау асҳоби тиҷорат агар ба чунин бизоъатии рағбати намоянд дар ҳоли амну фароғат аз касоду зиён эмин набошанд , чаҳ толибу хотб , дар амсоли он , мулӯки мағрур бисёр моли фориғ бол бошанд ,у вуҷӯди ин синфи банодир иттифоқ уфтад , ва дар ҳоли ноэминӣу ташвиши худ , ҷони эшон азон дрхтр буд .

باز آنکه، ازالت احجار نفیس چون لعل و یاقوت به وجوه حیل و مکر و دزدی دست دهد و به وجود آن انتفاع و سد حاجت فی الحال میسر نگردد، علی الخصوص که صاحبش در مقام ضرورت باشد و راغب در معرض تجارت. و بسیار بوده است که پادشاهان بزرگ را در اوقات انقطاع مواد خزاین، و اتفاق انفاق مفرط، به فروختن جواهر عدیم المثل احتیاج افتاده است، و چون آن را در معرض مساومه و مستزاد افگنده اند و به دست دلالان و تجار باز داده کسی را نیافته اند که به بهای آن یا نزدیک به بها مستظهر بود، و اگر کسی نیز بر آن قدر یسار قادر بوده باشد در آن حال از اعتراف بدان مستشعر شده، و حاصل جز وقوف عوام برعجز و حاجت آن کس نبوده و اصحاب تجارت اگر به چنین بضاعتی رغبت نمایند در حال امن و فراغت از کساد و زیان ایمن نباشند، چه طالب و خاطب، در امثال آن، ملوک مغرور بسیار مال فارغ بال باشند، و وجود این صنف بنادر اتفاق افتد، و در حال ناایمنی و تشویش خود، جان ایشان ازان درخطر بود.

Инаст асбоби ғазабу алоҷи он , ва ҳар ки шарти адолат риоят кунад ва он халқро малака нафас гирданд алоҷи ғазаб бар ӯ осон буд , чаҳ ғазаб ҷаврасту хурӯҷ аз эътидол дар тарафи ифроти рҷўлит ва нишоед ки онро ба авсофи Ҷамила сифат кунанд , монанди онкии ҷамоатӣ гумон баранд ки шиддати ғазаб аз фарти рҷўлит буд , ва онро ба тахайюли козиб бар шуҷоат банданд , ва чигуна ба фазилати нисбат тавон дод халқиро ки масдари афъол қабеҳ гардад чун ҷавр бар нафаси худ ва бар ёрону муттасилону убайду хадаму ҳарам ?у соҳиби он халқи ин ҷамоатро пайваста ба сўти азоб муаззаб дорад , на ъсрти эшон ақолт кунад ва на бар аҷзи эшон риққати орад ва на броءти соҳати эшон қабул кунад , бал ба камтари сабабии забону даст бар أърозу أҷсоми эшон мутлақ гирданд ;у чндонкаҳи эшон ба гуноҳи нокарда эътироф мекунанд ва дар хузўъ ва инқиёд мекӯшанд , то бошад ки итфои ноираҳи хашму таскини сурати шар ӯ кунанд , дар ноҳамвории намӯдану ҳаракоти номунтазам кардану аизои эшон маболиғат зиёдат мекунад . Ва агар рдоءтӣ дар ҷавҳари ғазаб бо ифрот муқорин шавад аз ин мартаба бугзарад , ва бо бҳоӣми забони бастау ҷамодот чун ӯонеу амтъаҳи ҳамин муомила дар пеш гирад , ва ба қасди зарби хару гову қатли кабӯтару гурбау касри олоту адавоти тшФии талабад .

این است اسباب غضب و علاج آن، و هر که شرط عدالت رعایت کند و آن خلق را ملکه نفس گرداند علاج غضب بر او آسان بود، چه غضب جور است و خروج از اعتدال در طرف افراط رجولیت و نشاید که آن را به اوصاف جمیله صفت کنند، مانند آنکه جماعتی گمان برند که شدت غضب از فرط رجولیت بود، و آن را به تخیل کاذب بر شجاعت بندند، و چگونه به فضیلت نسبت توان داد خلقی را که مصدر افعال قبیح گردد چون جور بر نفس خود و بر یاران و متصلان و عبید و خدم و حرم؟ و صاحب آن خلق این جماعت را پیوسته به سوط عذاب معذب دارد، نه عثرت ایشان اقالت کند و نه بر عجز ایشان رقت آرد و نه براءت ساحت ایشان قبول کند، بل به کمتر سببی زبان و دست بر أعراض و أجسام ایشان مطلق گرداند؛ و چندانکه ایشان به گناه ناکرده اعتراف می کنند و در خضوع و انقیاد می کوشند، تا باشد که اطفای نایره خشم و تسکین سورت شر او کنند، در ناهمواری نمودن و حرکات نامنتظم کردن و ایذای ایشان مبالغت زیادت می کند. و اگر رداءتی در جوهر غضب با افراط مقارن شود از این مرتبه بگذرد، و با بهائم زبان بسته و جمادات چون اوانی و امتعه همین معامله در پیش گیرد، و به قصد ضرب خر و گاو و قتل کبوتر و گربه و کسر آلات و ادوات تشفی طلبد.

Ва бисёр бошад ки касоне ки ба фарти таҳаввурӣ мансӯб бошанд аз ин тайифа бо абру боду борон , чун на бар вифқи ҳавоӣ эшон ояд , штт кунанд , ва агар қти қалами хат на мулоими иродати эшон орад , ё қуфл бар ҳасби астъҷоли эшон кушода нашавад , башикананду бхоинду забон ба дашному сухани нофарҷом мулаввас гардонанд .

و بسیار باشد که کسانی که به فرط تهوری منسوب باشند از این طایفه با ابر و باد و باران، چون نه بر وفق هوای ایشان آید، شطط کنند، و اگر قط قلم خط نه ملایم ارادت ایشان آرد، یا قفل بر حسب استعجال ایشان گشاده نشود، بشکنند و بخایند و زبان به دشنام و سخن نافرجام ملوث گردانند.

Ва аз қудамои мулӯк аз шахсе боз гуфтаанд ки чун киштӣҳои ӯ аз сафари дарё дайртар раседӣ , ба сабаби ошуфтагии дарё , хашм гирифтӣу дарёро ба рехтани обҳо ва анбоштан ба кӯҳҳо таҳдид кардӣ . Ва устоди Абӯалии раҳма аллоҳ гуяд : яке аз сФҳои рӯзгори мо ба сабаби онкӣ чун шаб дар моҳтоб хуфтӣ ранҷур шудӣ , бар моҳ хашм гирифтӣ ва ба шатму сб ӯ забон дароз кардӣ ва дар ашъор ҳаҷв гуфтӣ ва ҳаҷвҳои ӯ моҳро машҳураст .

و از قدمای ملوک از شخصی باز گفته اند که چون کشتیهای او از سفر دریا دیرتر رسیدی، به سبب آشفتگی دریا، خشم گرفتی و دریا را به ریختن آبها و انباشتن به کوهها تهدید کردی. و استاد ابوعلی رحمه الله گوید: یکی از سفهای روزگار ما به سبب آنکه چون شب در ماهتاب خفتی رنجور شدی، بر ماه خشم گرفتی و به شتم و سب او زبان دراز کردی و در اشعار هجو گفتی و هجوهای او ماه را مشهور است.

Фии алҷмлаҳи амсоли ин афъол бо фарти қубҳи музҳик буду соҳиби он мустаҳаққ схрит бошад на мустаҳаққи наъти рҷўлит ,у мустуҷиби мазаммату Фзиҳт на шарафи нафасу иззат . Ва агар таъаммул уфтад ин навъ дар занону кӯдакону перону беморони бештар азон ёбанд ки дар мардону ҷавонону асҳо .

فی الجمله امثال این افعال با فرط قبح مضحک بود و صاحب آن مستحق سخریت باشد نه مستحق نعت رجولیت، و مستوجب مذمت و فضیحت نه شرف نفس و عزت. و اگر تأمل افتد این نوع در زنان و کودکان و پیران و بیماران بیشتر ازان یابند که در مردان و جوانان و اصحا.

Ва разилти ғазаб аз разилти шара низ ки зид ӯст торӣ шавад , чаҳ соҳиби шара чун аз мштҳӣ мамнӯъ гардад хашм гирад , ва бар касоне ки ба тартиби он амал мавсӯм бошанд чун занону хдмтгорону ғайри эшон зҷрти намояд ;у бахилро агар молӣ зойеъ шавад бо дӯстону мхолтони ҳамин муомила кунад , ва бар аҳли сқти тӯҳмати барад ,у самараи ин сиратҳо ҷузи фиқдони асдқоу адами нсҳоу надомати муфрату маломат мўҷъ набошад ,у соҳибаш аз лиззату ғбтту баҳҷату масаррат маҳрӯм монад , то ҳамеша айш ӯ мнғсу умр ӯ мукаддар буд , ва ба самти шақоват мавсуф шавад . Ва соҳиби шуҷоату рҷўлит чун ба ҳалами қаҳри ин табиат кунад ва ба илм аз асбоби он эърози намояд дар ҳар ҳоле ки мадохилати намояд , аз афву ағзо ё мؤохзту интиқом , сирати ақл нигоҳ дораду шарти адолат ки муқтазии эътидол буд мръии шимурд .

و رذیلت غضب از رذیلت شره نیز که ضد اوست طاری شود، چه صاحب شره چون از مشتهی ممنوع گردد خشم گیرد، و بر کسانی که به ترتیب آن عمل موسوم باشند چون زنان و خدمتگاران و غیر ایشان ضجرت نماید؛ و بخیل را اگر مالی ضایع شود با دوستان و مخالطان همین معامله کند، و بر اهل ثقت تهمت برد، و ثمره این سیرتها جز فقدان اصدقا و عدم نصحا و ندامت مفرط و ملامت موجع نباشد، و صاحبش از لذت و غبطت و بهجت و مسرت محروم ماند، تا همیشه عیش او منغص و عمر او مکدر بود، و به سمت شقاوت موصوف شود. و صاحب شجاعت و رجولیت چون به حلم قهر این طبیعت کند و به علم از اسباب آن اعراض نماید در هر حالی که مداخلت نماید، از عفو و اغضا یا مؤاخذت و انتقام، سیرت عقل نگاه دارد و شرط عدالت که مقتضی اعتدال بود مرعی شمرد.

Ва аз Искандар ҳикоят кунанд ки сафеҳӣ бар таъаррузи арз ӯ ба зикри айбу нақс иқдом намӯда буд , яке аз хавос гуфт : агар малик бар уқубат ӯ мисол диҳад аз ин феъли бозоистду мӯҷиби эътибор дигарон шавад . Искандар гуфт : ин маънӣ аз рой давраст чаҳ агар бар ақаби уқубати чирагӣ зиёдат кунад ва ба эътирозу ифшои маъоӣиби ман машғӯл шавад ӯро мода дроззбонӣ дода бошему мардумонро ба ваҷҳи узр ӯ иршод карда . Рӯзии мтғлбиро ки бар ӯ хурӯҷ карда буду фитнау фасод бисёр ангехта асир карданду пеш ӯ овараданд . Искандар ба афв ишорат фармуд . Яке аз надамо аз фарт ғайз гуфт : агар ман ту будамӣ ӯро бкштмӣ . Искандар гуфт : пас ман , чун ту нестам , ӯро наме кашам .

و از اسکندر حکایت کنند که سفیهی بر تعرض عرض او به ذکر عیب و نقص اقدام نموده بود، یکی از خواص گفت: اگر ملک بر عقوبت او مثال دهد از این فعل بازایستد و موجب اعتبار دیگران شود. اسکندر گفت: این معنی از رای دور است چه اگر بر عقب عقوبت چیرگی زیادت کند و به اعتراض و افشای معایب من مشغول شود او را ماده دراززبانی داده باشیم و مردمان را به وجه عذر او ارشاد کرده. روزی متغلبی را که بر او خروج کرده بود و فتنه و فساد بسیار انگیخته اسیر کردند و پیش او آوردند. اسکندر به عفو اشارت فرمود. یکی از ندما از فرط غیظ گفت: اگر من تو بودمی او را بکشتمی. اسکندر گفت: پس من، چون تو نیستم، او را نمی کشم.

Инаст муаззами асбоби ғазаб ки азимтарин амроз нафасасту тамҳиди алоҷоти он . Ва чун ҳисами маводи ин мараз карда бошанд дафъи эърозу лўоҳқ ӯ саҳл бошад , чаҳ рӯятро дар эсори фазилати ҳаламу истеъмоли мукофот , ё тағофул бар ҳасби истисвоби рой , маҷоли назарии шоФӣу фикрии кофӣ падед ояд , валлоҳи алмўФқ .

اینست معظم اسباب غضب که عظیم ترین امراض نفس است و تمهید علاجات آن. و چون حسم مواد این مرض کرده باشند دفع اعراض و لواحق او سهل باشد، چه رویت را در ایثار فضیلت حلم و استعمال مکافات، یا تغافل بر حسب استصواب رای، مجال نظری شافی و فکری کافی پدید آید، والله الموفق.

Алоҷи баддилӣ : ва чун илм ба зиди мусталзим илмаст ба зиди дигар , ва мо гуфтем ки ғазаби зид баддилӣаст ,у ғазаби ҳаракати нафас буд ба ҷиҳати шаҳвати интиқом , пас ҷубни сукӯни нафас буд , онҷо ки ҳаракат أўлӣ бошад , ба сабаби бутлони шаҳвати интиқом . Ва лўоҳқу эърози ин мараз чанд чиз буд : аввали мҳонти нафас , дувуми сӯъи айш , сими тамаъи фосиди ахсоу ғайри эшон аз аҳлу авлоду асҳоби муомилот , чаҳоруми қиллати сабот дар корҳо , панҷуми Касалу муҳаббати роҳат ки муқтазии рзоил бисёр бошад , шашум тамаккун ёфтан золимон дар зулм , ҳафтуми ризо ба Фзоиҳӣ ки дар нафасу аҳл ва мол уфтад , ҳаштуми истимоъи қбоиҳу фавоҳиш аз шатму қзФ , нуҳуми нанги нодоштани азончаҳи мӯҷиби нанг буд , даҳуми таътили афтодан дар муҳимот .

علاج بددلی: و چون علم به ضد مستلزم علم است به ضد دیگر، و ما گفتیم که غضب ضد بددلی است، و غضب حرکت نفس بود به جهت شهوت انتقام، پس جبن سکون نفس بود، آنجا که حرکت أولی باشد، به سبب بطلان شهوت انتقام. و لواحق و اعراض این مرض چند چیز بود: اول مهانت نفس، دوم سوء عیش، سیم طمع فاسد اخسا و غیر ایشان از اهل و اولاد و اصحاب معاملات، چهارم قلت ثبات در کارها، پنجم کسل و محبت راحت که مقتضی رذایل بسیار باشد، ششم تمکن یافتن ظالمان در ظلم، هفتم رضا به فضایحی که در نفس و اهل و مال افتد، هشتم استماع قبایح و فواحش از شتم و قذف، نهم ننگ ناداشتن ازانچه موجب ننگ بود، دهم تعطیل افتادن در مهمات.

Ва алоҷи ин маразу эърози он ба рафъи сабаб буд , чунонкӣ дар ғазаби гуфтем , ва он чунон буд ки нафасро танбеҳ диҳад бар нуқсон ,у таҳрик ӯ кунад ба дўоъии ғазабӣ , чаҳ ҳеҷ мардум аз ғазаб холӣ набӯд , валикин чун ноқис ва заъиф бошад ба таҳрики мутавотир монанди оташ қӯт гираду мтўқд ва мтлҳб шавад ва аз баъзе ҳукамо ривоят кардаанд ки дар мхоўФ ва ҳрўб шудӣу нафасро дар мухотирот азим афгандӣ , ва ба вақти изтироби дарё дар киштӣ нишастӣ , то саботу сабр иктисоб кунад ва аз разилти Касалу лўоҳқи он тҷнби намояд ,у таҳрики қӯти ғазаб ки шуҷоати фазилати он қӯтаст ба тақдими расонад ,у мароу хусумат бо касе ки аз ғўоил ӯ эмин буд дар ин боб иртикоб кунад , то нафас аз тараф ба васат ҳаракат кунад , ва чун эҳсос кунад аз хеш ки бидон ҳад наздик расед бояд ки таҷовуз накунад то дртрФ дигар науфтад , валлоҳи аълам .

و علاج این مرض و اعراض آن به رفع سبب بود، چنانکه در غضب گفتیم، و آن چنان بود که نفس را تنبیه دهد بر نقصان، و تحریک او کند به دواعی غضبی، چه هیچ مردم از غضب خالی نبود، ولیکن چون ناقص و ضعیف باشد به تحریک متواتر مانند آتش قوت گیرد و متوقد و متلهب شود و از بعضی حکما روایت کرده اند که در مخاوف و حروب شدی و نفس را در مخاطرات عظیم افگندی، و به وقت اضطراب دریا در کشتی نشستی، تا ثبات و صبر اکتساب کند و از رذیلت کسل و لواحق آن تجنب نماید، و تحریک قوت غضب که شجاعت فضیلت آن قوت است به تقدیم رساند، و مرا و خصومت با کسی که از غوایل او ایمن بود در این باب ارتکاب کند، تا نفس از طرف به وسط حرکت کند، و چون احساس کند از خویش که بدان حد نزدیک رسید باید که تجاوز نکند تا درطرف دیگر نیفتد، والله اعلم.

Алоҷи хавф : хавф аз таваққуъи макрӯҳӣ ё интизори мҳзўрӣ таваллуд кунад ки нафас бар дафъи он қодир набӯд ,у таваққуъу интизор ба нисбат бо ҳодисӣ тавонад буд ки вуҷӯди он дар замон мстқбл бошад , ва ин ҳодиса ё аз умӯри изом буд ё аз умӯри саҳл , ва бар ҳар ду тақдир ё зарурӣ буд ё мумкин ,у мумкинотро сабаб ё феъли соҳиби хавф буд ё феъли ғайр ӯ ,у хавф аз ҳеҷ кадом аз ин ақсоми муқтазоӣ ақл нест . Пас нишоед ки оқил ба чизе аз ин асбоб хоӣФ шавад . Беонаш онаст ки ончии зарурӣ буд , чун донад ки дафъи он аз ҳади қудрату вусъи башарият хориҷ аст донад ки дар астшъори он ҷузи таъҷили балоу ҷазби меҳнати фоида Эй набӯд ,у он қадри умр ки пеш аз вақти ҳудуси он мҳзўр хоҳад ёфт агар ба хавфу фазаъу изтиробу ҷазаъ мнғс гирданд аз тадбири масолеҳи днёўӣу таҳсили саодати абадӣ маҳрӯм монад ,у хусрони дунё бо накол охират ҷамъ кунаду бадбахти ду ҷаҳон шавад , ва чун хештанро тасаллӣ ва таскин дода бошаду дил бар бўдниҳо биниҳода ҳам дар оҷил саломат ёфта бошад ва ҳам дар оҷл тадбир тавонад кард .

علاج خوف: خوف از توقع مکروهی یا انتظار محذوری تولد کند که نفس بر دفع آن قادر نبود، و توقع و انتظار به نسبت با حادثی تواند بود که وجود آن در زمان مستقبل باشد، و این حادثه یا از امور عظام بود یا از امور سهل، و بر هر دو تقدیر یا ضروری بود یا ممکن، و ممکنات را سبب یا فعل صاحب خوف بود یا فعل غیر او، و خوف از هیچ کدام از این اقسام مقتضای عقل نیست. پس نشاید که عاقل به چیزی از این اسباب خائف شود. بیانش آنست که آنچه ضروری بود، چون داند که دفع آن از حد قدرت و وسع بشریت خارج است داند که در استشعار آن جز تعجیل بلا و جذب محنت فایده ای نبود، و آنقدر عمر که پیش از وقت حدوث آن محذور خواهد یافت اگر به خوف و فزع و اضطراب و جزع منغص گرداند از تدبیر مصالح دنیاوی و تحصیل سعادت ابدی محروم ماند، و خسران دنیا با نکال آخرت جمع کند و بدبخت دو جهان شود، و چون خویشتن را تسلی و تسکین داده باشد و دل بر بودنیها بنهاده هم در عاجل سلامت یافته باشد و هم در آجل تدبیر تواند کرد.

Ва ончии мумкин буд : агар сабаби он на аз феъли ин шахс буд ки ба хавф мавсӯмаст бояд ки бо худ андеша кунад ки : ҳақиқат мумкин онаст ки ҳам вуҷӯдаши ҷоиз буд ва ҳам адам , пас дар ҷузам кардан ба вуқуъи ин мҳзўру астшъори хавфи ҷузи таъҷили тأлми фоида Эй набӯд , ва ҳамон лозим ояд ки аз қисми гузашта , аммо агар айш ба занни ҷамилу амли қавӣу тарки фикр дар ончии зарурӣ алвуқуъ набӯд хуш дорад ба муҳимоти динӣу днёўӣ қиём тавонад намӯд .

و آنچه ممکن بود: اگر سبب آن نه از فعل این شخص بود که به خوف موسوم است باید که با خود اندیشه کند که: حقیقت ممکن آنست که هم وجودش جایز بود و هم عدم، پس در جزم کردن به وقوع این محذور و استشعار خوف جز تعجیل تألم فایده ای نبود، و همان لازم آید که از قسم گذشته، اما اگر عیش به ظن جمیل و امل قوی و ترک فکر در آنچه ضروری الوقوع نبود خوش دارد به مهمات دینی و دنیاوی قیام تواند نمود.

Ва агар сабаб аз феъли ин шахс буд бояд ки аз сӯъи ихтиёру ҷиноят бар нафаси худ эҳтироз кунад ва бар корӣ ки онро ғоилаҳ эй баду оқибатии вахим буд иқдом нанамояд , чаҳ иртикоби қбоиҳи феъл касе буд ки ба табиати мумкин ҷоҳил бошад , ва онкӣ донад ки зуҳӯри он қабеҳ ки мстдъии Фзиҳт буд мумкинаст ва чун зоҳир шавад мؤохзт ӯ бидон мумкин , ва ҳар чанд мумкин буд вуқуъаши томстбдъ , ҳамоно барон иқдом нанамояд . Пас сабаби хавф дар қисм аввал онаст ки бар мумкин ба вуҷуб ҳукм кунанд ва дар қисми дувуми онкӣ бар мумкин ба имтиноъ ҳукм кунанд , ва агар шарт ҳар як ба ҷои хеш эътибор кунанд аз ин ду навъи хавф саломат ёбанд .

و اگر سبب از فعل این شخص بود باید که از سوء اختیار و جنایت بر نفس خود احتراز کند و بر کاری که آن را غایله ای بد و عاقبتی وخیم بود اقدام ننماید، چه ارتکاب قبایح فعل کسی بود که به طبیعت ممکن جاهل باشد، و آنکه داند که ظهور آن قبیح که مستدعی فضیحت بود ممکن است و چون ظاهر شود مؤاخذت او بدان ممکن، و هر چند ممکن بود وقوعش تامستبدع، همانا بران اقدام ننماید. پس سبب خوف در قسم اول آنست که بر ممکن به وجوب حکم کنند و در قسم دوم آنکه بر ممکن به امتناع حکم کنند، و اگر شرط هر یک به جای خویش اعتبار کنند از این دو نوع خوف سلامت یابند.

Алоҷи хавфи марг : ва чун хавфи марги омтарину сахттарин хўФҳост дарон ба ишбоъи суханӣ эҳтиёҷ уфтад ; гӯйем : хавфи марг касеро буд ки надонад ки марг чист , ё надонад ки маъоди нафас бо куҷост , ё гумони барад ки ба инҳилоли аҷзои бадан ӯу бутлони таркиби бенят ӯ адами зот ӯ лозим ояд , то олам мавҷӯд бимонад ва ӯ азон бехабар , ва ё гумони барад ки маргро алмии азим буд аз ?илами амрозӣ ки муъадӣ буд бидон саъбтар , ё баъди аламут аз уқоби тарсад , ё мутаҳайир буд ва надонад ки ҳол ӯ баъд аз вафот чигуна хоҳад буд , ё бар авлоду амвол ки азуи бозмонди мтأсФ буд .

علاج خوف مرگ: و چون خوف مرگ عامترین و سخت ترین خوفهاست دران به اشباع سخنی احتیاج افتد؛ گوییم: خوف مرگ کسی را بود که نداند که مرگ چیست، یا نداند که معاد نفس با کجاست، یا گمان برد که به انحلال اجزای بدن او و بطلان ترکیب بنیت او عدم ذات او لازم آید، تا عالم موجود بماند و او ازان بی خبر، و یا گمان برد که مرگ را المی عظیم بود از الم امراضی که مؤدی بود بدان صعب تر، یا بعد الموت از عقاب ترسد، یا متحیر بود و نداند که حال او بعد از وفات چگونه خواهد بود، یا بر اولاد و اموال که ازو بازماند متأسف بود.

Ва аксари ин знўни ботил ва беҳақиқат бошаду маншаи он ҷаҳли маҳз . Беонаш онаст ки касе ки ҳақиқат марг надонад бояд ки бидонад ки марги иборат аз истеъмол нокардани нафас буд олоти баданиро , монанди онкии соҳиби саноатии адавоту олоти худро истеъмол накунад , ва чунонк дар кутуби ҳикмат мубинаст ва дар аввал китоб бидон ишоратӣ кардаем маълум кунад ки нафаси ҷавҳарӣ боқӣаст ки ба инҳилоли бадан , фонӣ ва мнъдм нагардад .

و اکثر این ظنون باطل و بی حقیقت باشد و منشأ آن جهل محض. بیانش آنست که کسی که حقیقت مرگ نداند باید که بداند که مرگ عبارت از استعمال ناکردن نفس بود آلات بدنی را، مانند آنکه صاحب صناعتی ادوات و آلات خود را استعمال نکند، و چنانک در کتب حکمت مبین است و در اول کتاب بدان اشارتی کرده ایم معلوم کند که نفس جوهری باقی است که به انحلال بدن، فانی و منعدم نگردد.

Ва аммо агар хавф ӯ аз марг ба сабаби он буд ки маъод нафас надонад ки бо куҷост пас хавф ӯ аз ҷаҳл хеш бошад на аз марг ,у ҳазар аз ин ҷаҳласт ки уламоу ҳукаморо бар тъби талаби боис шудааст , то тарки лаззоти ҷисмонӣу роҳоти баданӣ гирифтаанду бихўобӣу ранҷ ихтиёр карда то аз ранҷи ин ҷаҳлу меҳнати ин хавф саломат ёфтаанд . Ва чун роҳати ҳақиқии он буд ки аз ранҷ бидон раҳоӣ ёбанд ,у ранҷи ҳақиқӣ ҷаҳласт , пас роҳати ҳақиқии илм буд ,у аҳли илмро рӯҳу роҳатӣ аз илм ҳосил ояд ки дунёу моФиҳо дар чашми эшон ҳақир ва бе вақъи намояд , ва чун бақои абадӣу давоми сармадӣ дар он роҳат ёфтаанд ки ба илм касб кардаанд ,у суръати заволу интиқолу офати фаноу қиллати бақоу касрати ҳамӯаму анвоъи ънои муқорини умӯр днёўӣ ёфтаанд , пас аз днёўӣ бар қадари зарурӣ қаноат намӯдаанд ва аз фузули айши дили бибрида , чаҳ фузули айш бғоитӣ нарасад ки варои он ғоятӣ дигар набӯд ,у марги бҳқиқти ин ҳирс буд на ончӣ азон ҳазар мекунанд .

و اما اگر خوف او از مرگ به سبب آن بود که معاد نفس نداند که با کجاست پس خوف او از جهل خویش باشد نه از مرگ، و حذر از این جهل است که علما و حکما را بر تعب طلب باعث شده است، تا ترک لذات جسمانی و راحات بدنی گرفته اند و بیخوابی و رنج اختیار کرده تا از رنج این جهل و محنت این خوف سلامت یافته اند. و چون راحت حقیقی آن بود که از رنج بدان رهایی یابند، و رنج حقیقی جهل است، پس راحت حقیقی علم بود، و اهل علم را روح و راحتی از علم حاصل آید که دنیا و مافیها در چشم ایشان حقیر و بی وقع نماید، و چون بقای ابدی و دوام سرمدی در آن راحت یافته اند که به علم کسب کرده اند، و سرعت زوال و انتقال و آفت فنا و قلت بقا و کثرت هموم و انواع عنا مقارن امور دنیاوی یافته اند، پس از دنیاوی بر قدر ضروری قناعت نموده اند و از فضول عیش دل ببریده، چه فضول عیش بغایتی نرسد که ورای آن غایتی دیگر نبود، و مرگ بحقیقت این حرص بود نه آنچه ازان حذر می کنند.

Ва ҳукамои бад-ӣн сабаб гуфтаанд ки марги ду навъ буд , яке ародӣ ва яке табиӣ ; ва ҳамчунин ҳаёт . Ва ба « мӯати ародӣ » амотти шаҳавот хостаанду тарки таъаррузи он , ва ба « мӯати табиӣ » мФорқти нафас аз бадан хостаанд ва ба « ҳаёти ародӣ » ҳаёти фонии днёўии машрӯт ба аклу шурб , ва ба « ҳаёти табиӣ » бақои ҷовдонӣ дар ғбтту сарвар . Ва афлотӯн ҳаким гуфтааст : мати болородаҳи тҳии болтбиъаҳ . Ва ҳукамоӣ мутасаввифа гуфтаанд мўтўо қабл ани тмўтўо .

و حکما بدین سبب گفته اند که مرگ دو نوع بود، یکی ارادی و یکی طبیعی؛ و همچنین حیات. و به « موت ارادی » اماتت شهوات خواسته اند و ترک تعرض آن، و به « موت طبیعی » مفارقت نفس از بدن خواسته اند و به « حیات ارادی » حیات فانی دنیاوی مشروط به اکل و شرب، و به « حیات طبیعی » بقای جاودانی در غبطت و سرور. و افلاطون حکیم گفته است: مت بالاراده تحی بالطبیعه. و حکمای متصوفه گفته اند موتوا قبل ان تموتوا.

Бози онкӣ ҳар ки аз мӯати тбиъи хоӣФ буд аз лозими зоту тамоми моҳияти хеши хоӣФ буд , чаҳ инсони ҳии нотиқ моятаст , пас моят ки ҷузвӣ аз ҳадаст тамоми моҳият буд ,у кадоми ҷаҳл буд зиёдати азонкаҳ касе гумони барад ки фаноӣ ӯ ба ҳаёт ӯст ,у нуқсон ӯ ба тамом ӯ ?у оқил бояд ки аз нуқсони мстўҳш буд ва бо камоли мстأнс , ва ҳамеша толиби чизе буд ки ӯро тому шариф ва боқӣ гирданд , ва аз қайду أсри табиати беруни орад ва озод кунад , ва донад ки чун ҷавҳари шарифи илоҳӣ аз ҷавҳари касифи зулмоне халос ёбад , халоси нқоу сафо на халоси мизоҷу кудурат , бар саодати худ зафар ёфта бошад ва ба малакӯти оламу ҷавори худованди хешу мхолтти арвоҳи покони расида ва аз аздоду офот наҷот ёфта . Ва аз ӣнҷо маълум шавад ки бадбахт касе буд ки нафас ӯ пеш аз мФорқти бадан ба олоти ҷисмонӣу млози нафсонии моилу муштоқ буд ва аз мФорқти он хоӣФ , чаҳ чунин кас дар ғояти баъд буд аз қароргоҳи хешу мутаваҷҷеҳ ба музиъӣ ки аз он мавзеи мтأлм тар бошад .

باز آنکه هر که از موت طبیع خائف بود از لازم ذات و تمام ماهیت خویش خائف بود، چه انسان حی ناطق مایت است، پس مایت که جزوی از حد است تمام ماهیت بود، و کدام جهل بود زیادت ازانکه کسی گمان برد که فنای او به حیات اوست، و نقصان او به تمام او؟ و عاقل باید که از نقصان مستوحش بود و با کمال مستأنس، و همیشه طالب چیزی بود که او را تام و شریف و باقی گرداند، و از قید و أسر طبیعت بیرون آرد و آزاد کند، و داند که چون جوهر شریف الهی از جوهر کثیف ظلمانی خلاص یابد، خلاص نقا و صفا نه خلاص مزاج و کدورت، بر سعادت خود ظفر یافته باشد و به ملکوت عالم و جوار خداوند خویش و مخالطت ارواح پاکان رسیده و از اضداد و آفات نجات یافته. و از اینجا معلوم شود که بدبخت کسی بود که نفس او پیش از مفارقت بدن به آلات جسمانی و ملاذ نفسانی مایل و مشتاق بود و از مفارقت آن خائف، چه چنین کس در غایت بعد بود از قرارگاه خویش و متوجه به موضعی که از آن موضع متألم تر باشد.

Ва аммо онкӣ аз марги тарсон буд ба сабаби заннӣ ки ба ?илам он дорад , алоҷ ӯ он буд ки бидонад ки он занн козибаст , чаҳ ?илами зиндаро буд ,у зиндаи қобили асар нафас тавонад буд , ва ҳар ҷисм ки дар ӯ асар нафас набӯд ӯро ?илам ва эҳсос набӯд , чаҳ эҳсоси ?илам ба тавассут нафасаст . Пас маълум шуд ки мӯати ҳолатӣ буд ки баданро бо вуҷӯди он эҳсос науфтад ва бидон мтأлм нашавад , чаҳ ончӣ бидон мтأлм шаванд мФорқт карда бошад .

و اما آنکه از مرگ ترسان بود به سبب ظنی که به الم آن دارد، علاج او آن بود که بداند که آن ظن کاذب است، چه الم زنده را بود، و زنده قابل اثر نفس تواند بود، و هر جسم که در او اثر نفس نبود او را الم و احساس نبود، چه احساس الم به توسط نفس است. پس معلوم شد که موت حالتی بود که بدن را با وجود آن احساس نیفتد و بدان متألم نشود، چه آنچه بدان متألم شوند مفارقت کرده باشد.

Ва аммо он кас ки аз уқоби тарсад аз марг наме тарсад аз уқобӣ май тарсад ки баъд аз мӯат буд ,у уқоб бар чизеи боқӣ буд , пас ба бақои чизе аз худ бъдолмўти мӯътариф буд , ва ба зунубу сиӣот ки бидон истеҳқоқи уқоб буд мӯътариф , ва чун чунин буд хавф ӯ аз зунуби худ буд на аз марг , пас бояд ки бар зунуб иқдом накунад . Ва мо баён кардаем ки мӯҷиби иқдом бар зунуби малакаҳои табоҳ буд нафасро , ва иршод кардем ба қалъи осори он , пас ончӣ дар ин навъ махуфаст онро асарӣ нест ,у ончии онро асрист азон ғофиласт ва бидон ҷоҳил ,у алоҷи ҷаҳли илм буд .

و اما آن کس که از عقاب ترسد از مرگ نمی ترسد از عقابی می ترسد که بعد از موت بود، و عقاب بر چیزی باقی بود، پس به بقای چیزی از خود بعدالموت معترف بود، و به ذنوب و سیئات که بدان استحقاق عقاب بود معترف، و چون چنین بود خوف او از ذنوب خود بود نه از مرگ، پس باید که بر ذنوب اقدام نکند. و ما بیان کرده ایم که موجب اقدام بر ذنوب ملکه های تباه بود نفس را، و ارشاد کردیم به قلع آثار آن، پس آنچه در این نوع مخوف است آن را اثری نیست، و آنچه آن را اثریست ازان غافل است و بدان جاهل، و علاج جهل علم بود.

Ва ҳамин буд ҳол онкӣ надонад ки баъд аз марги ҳол ӯ чигуна хоҳад буд , чаҳ ҳар ки ба ҳолеи баъд аз марг эътироф кард ба бақо эътироф кардааст , ва чун мегуяд намедонам ки он ҳол чист ба ҷаҳл эътироф кард ,у алоҷ ӯ ҳам ба илмаст , то чун восиқ шавад хавф ӯ зоил шавад .

و همین بود حال آنکه نداند که بعد از مرگ حال او چگونه خواهد بود، چه هر که به حالی بعد از مرگ اعتراف کرد به بقا اعتراف کرده است، و چون می گوید نمی دانم که آن حال چیست به جهل اعتراف کرد، و علاج او هم به علم است، تا چون واثق شود خوف او زایل شود.

Ва аммо он кас ки аз тхлиФи аҳлу валаду молу малики хоӣФу мтأсФ буд бояд бидонад ки ҳузни астъҷоли أлмӣ ва макрӯҳӣаст брончаҳи ҳузнро дарон фоида нест ,у алоҷи ҳузни баъди азин ёд кунем .

و اما آن کس که از تخلیف اهل و ولد و مال و ملک خائف و متأسف بود باید بداند که حزن استعجال ألمی و مکروهی است برانچه حزن را دران فایده نیست، و علاج حزن بعد ازین یاد کنیم.

Ва баъд аз тақдими ин муқаддама гӯйем мардум аз коинотаст , ва дар фалсафа муқарараст ки ҳар кинӣ фосид буд , пас ҳар ки нахоҳад ки фосид буд нахоста бошад ки кин буд ва ҳар ки кун худ хоҳад фасоди зоти худ хоста бошад пас фасод нохостан ӯ фасод хостан ӯсту кун хостан ӯ кун нахостан ӯ , ва ин маҳоласту оқилро ба маҳол илтифот науфтад .

و بعد از تقدیم این مقدمه گوییم مردم از کاینات است، و در فلسفه مقرر است که هر کاینی فاسد بود، پس هر که نخواهد که فاسد بود نخواسته باشد که کاین بود و هر که کون خود خواهد فساد ذات خود خواسته باشد پس فساد ناخواستن او فساد خواستن اوست و کون خواستن او کون نخواستن او، و این محال است و عاقل را به محال التفات نیفتد.

Ва агар аслофу обои мо вафот накардандӣ навбати вуҷӯд ба мо нараседӣ , чаҳ агар бақои мумкин будӣ бақои мутақаддимони мо низ мумкин будӣ , ва агар ҳамаи мардумоне ки бӯдаанд бо вуҷӯди таносулу тўолд боқӣ будандӣ дар замини нгнҷидндӣ . Ва устоди Абӯалии раҳмаи аллоҳ дар баёни ин маънии тақрирӣ равшан кардааст , мегуяд : тақдир кунем ки мардӣ аз машоҳӣри гузаштагон ки авлоду ақаб ӯ маърӯф ва муайян бошанд чун Амиралмӯъминини алӣ , разии аллоҳи анҳу , бо ҳар ки аз зриту насл ӯ дар аҳд ӯу баъд аз вафот ӯ дар ин муддати чаҳор сад сол бӯдаанд ҳама зиндаанд ҳамоно адади эшон аз даҳ бори ҳазор ҳазор зиёдат бошад , чаҳ бақиятаӣ ки имрӯз дар билоди рубъи маскӯн парогандаанд , бо қатлҳои азиму анвоъи истисол ки ба аҳли ин хонадон роҳ ёфтааст , дивист ҳазор нафари наздик буд , ва чун аҳли қуруни гузаштау кӯдакон ки аз шиками модар биФтодаҳ бошанд бأҷмъҳм бо ин ҷамъ дар шумор оранд бингар ки адади эшон чанд бошад , ва ба ҳар шахсе ки дар аҳди муборак ӯ бӯдааст дар муддати чаҳорсад соли ҳамин миқдор бо он музоф бояд кард , то равшан шавад ки агар муддати чаҳорсад соли марг аз миёни халқ муртафаъ шаваду таносулу тўолди барқарор буд адади ашхос ба чаҳ ғоят расад , ва агар ин чаҳорсад сол музоъаф гардад тзоъиФи ин халқ бар мисоли тзоъиФи буюти шатранҷ аз ҳади забту ҳизи аҳсо мутаҷовиз шавад ,у басити рубъи маскӯн ки ба наздики аҳли илми масоҳати ммсўҳ ва муқаддараст чун бар ин ҷамоат қисмат карда ояд насиб ҳар як он қадр нарасад ки қадам бар ӯ наад ва бар пой боистад , то агар ҳамаи халқ даст бардоштау рости истодау баҳами боздўсидаҳ , хоҳанд ки боистанд бар рӯй замин нагунҷанд то ба хуфтану нишастану ҳаракату ихтилоф кардан чаҳ расад , ва ҳеҷ мавзе аз ҷиҳати иморату зироату дафъи фазлот холӣ намонад ; ва ин ҳолат дар андаки муддатӣ воқеъ шавад , ФкиФ агар ба имтидоди рӯзгору тазъифоти номаҳсӯри ҳам бар ин нисбат бар сар якдигар менишинад .

و اگر اسلاف و آبای ما وفات نکردندی نوبت وجود به ما نرسیدی، چه اگر بقا ممکن بودی بقای متقدمان ما نیز ممکن بودی، و اگر همه مردمانی که بوده اند با وجود تناسل و توالد باقی بودندی در زمین نگنجیدندی. و استاد ابوعلی رحمه الله در بیان این معنی تقریری روشن کرده است، می گوید: تقدیر کنیم که مردی از مشاهیر گذشتگان که اولاد و عقب او معروف و معین باشند چون امیرالمومنین علی، رضی الله عنه، با هر که از ذریت و نسل او در عهد او و بعد از وفات او در این مدت چهار صد سال بوده اند همه زنده اند همانا عدد ایشان از ده بار هزار هزار زیادت باشد، چه بقیتی که امروز در بلاد ربع مسکون پراگنده اند، با قتلهای عظیم و انواع استیصال که به اهل این خاندان راه یافته است، دویست هزار نفر نزدیک بود، و چون اهل قرون گذشته و کودکان که از شکم مادر بیفتاده باشند بأجمعهم با این جمع در شمار آرند بنگر که عدد ایشان چند باشد، و به هر شخصی که در عهد مبارک او بوده است در مدت چهارصد سال همین مقدار با آن مضاف باید کرد، تا روشن شود که اگر مدت چهارصد سال مرگ از میان خلق مرتفع شود و تناسل و توالد برقرار بود عدد اشخاص به چه غایت رسد، و اگر این چهارصد سال مضاعف گردد تضاعیف این خلق بر مثال تضاعیف بیوت شطرنج از حد ضبط و حیز احصا متجاوز شود، و بسیط ربع مسکون که به نزدیک اهل علم مساحت ممسوح و مقدر است چون بر این جماعت قسمت کرده آید نصیب هر یک آنقدر نرسد که قدم بر او نهد و بر پای بایستد، تا اگر همه خلق دست برداشته و راست ایستاده و بهم بازدوسیده، خواهند که بایستند بر روی زمین نگنجند تا به خفتن و نشستن و حرکت و اختلاف کردن چه رسد، و هیچ موضع از جهت عمارت و زراعت و دفع فضلات خالی نماند؛ و این حالت در اندک مدتی واقع شود، فکیف اگر به امتداد روزگار و تضعیفات نامحصور هم بر این نسبت بر سر یکدیگر می نشیند.

Ва аз ӣнҷо маълум мешавад ки тмнии ҳаёти боқӣ дар дунёу кроҳити маргу вафоту тасаввури онкии тамаъро худ бад-ӣни орзӯ таъаллуқӣ тавонад буд аз хаёлоти ҷҳолу маҳолоти аблаҳон буд ,у уқало ва асҳоб киёст хавотиру змоир аз амсоли ин фикрҳо муназзаҳ доранд , ва донанд ки ҳикмати комилу адли шомили илоҳии ончӣ иқтизо кунад мстзидиро барон мазидӣ сӯрат набандад ,у вуҷӯди одамӣ бар ин вазъ ва ҳайат вуҷӯдӣаст ки варои он ҳеҷ ғоят мусаввир нашавад .

و از اینجا معلوم می شود که تمنی حیات باقی در دنیا و کراهیت مرگ و وفات و تصور آنکه طمع را خود بدین آرزو تعلقی تواند بود از خیالات جهال و محالات ابلهان بود، و عقلا و اصحاب کیاست خواطر و ضمایر از امثال این فکرها منزه دارند، و دانند که حکمت کامل و عدل شامل الهی آنچه اقتضا کند مستزیدی را بران مزیدی صورت نبندد، و وجود آدمی بر این وضع و هیات وجودیست که ورای آن هیچ غایت مصور نشود.

Пас зоҳир шуд ки мӯат мазмум нест чунонкии авом сӯрат кунанд , балки мазмум хавфӣаст ки аз ҷаҳли лозим омадааст .

پس ظاهر شد که موت مذموم نیست چنانکه عوام صورت کنند، بلکه مذموم خوفی است که از جهل لازم آمده است.

Аммо агар касе бошад ки ба зарурати марги мутанаббеҳ буду орзӯии бақоӣ абадӣ накунад , локин аз ғояти амли ҳиммат бар дарозии умр ба қадари ончӣ мумкин бошад мқсўр дорад , ӯро танбеҳ бояд кард бронкаҳ ҳар ки дар умри дароз рағбат кунад дар пайравӣ рағбат карда бошад ,у ломҳолаҳ дар ҳолати перии нуқсони ҳарорати ғарӣзӣу бутлони рутӯбати аслӣу заъфи аъзои раиса ҳодис шавад ,у қиллати ҳаракату фиқдони нишоту ихтилоли олоти ҳазму суқӯти олоти тҳну нуқсони қавӣ чун ғозиаҳу худоами чаҳоргона ӯ ба табаъият лозим ояд ,у амрозу оломи иборат аз ин аҳволасту баъаловаи мӯати аҳбоу Фқди аъзаҳу тавотури масоибу ттрқи нўоӣбу фақру ҳоҷату дигари анвоъи шиддату меҳнати ҳам тобеъи ин ҳолат уфтад ,у хоӣФ аз ин ҷумла дар мабдаи амл ки ба дарозии умр рағбат менамӯдааст ин аҳвол бӯдааст ки ба орзӯ меҷустааст ,у интизори амсоли ин макора медошта ; ва чун яқин ӯ ҳосил ояд ки марги мФорқти зоту лабу хулоса инсонаст аз бадани маҷозии ориятӣ ки аз табоиъи арбаъа ба тариқи тавзеъ фароҳам овардаанд ,у рӯзӣ чанд маъдӯд дар ҳболаҳи тасарруф ӯ оварда , то ба тавассути он камоли хеш ҳосил кунад ва аз музоҳимати макону замони барраад , ва ба ҳазрати илоҳят ки манзили أброру доролқрор ахёр онаст пайвандад ва аз маргу астҳолту фано эмин шавад , ҳамоно аз ин ҳолати зиёдати астшъорӣ ба худ роҳи надиҳад ва ба таъҷилу таъхирӣ ки иттифоқ уфтад муболот накунад , ва ба иктисоби шақовату майл ба зулмоти барзах ки ғояти он даракоти дӯзаху схти борӣ , ъзи исма ,у манзили Фҷору марҷаъи ашқиё ва ашрор бошад розӣ нашавад ,у ҳўи алмстъон .

اما اگر کسی باشد که به ضرورت مرگ متنبه بود و آرزوی بقای ابدی نکند، لکن از غایت امل همت بر درازی عمر به قدر آنچه ممکن باشد مقصور دارد، او را تنبیه باید کرد برانکه هر که در عمر دراز رغبت کند در پیروی رغبت کرده باشد، و لامحاله در حالت پیری نقصان حرارت غریزی و بطلان رطوبت اصلی و ضعف اعضای رئیسه حادث شود، و قلت حرکت و فقدان نشاط و اختلال آلات هضم و سقوط آلات طحن و نقصان قوی چون غاذیه و خدام چهارگانه او به تبعیت لازم آید، و امراض و آلام عبارت از این احوال است و بعلاوه موت احبا و فقد اعزه و تواتر مصائب و تطرق نوائب و فقر و حاجت و دیگر انواع شدت و محنت هم تابع این حالت افتد، و خائف از این جمله در مبدأ امل که به درازی عمر رغبت می نموده است این احوال بوده است که به آرزو می جسته است، و انتظار امثال این مکاره می داشته؛ و چون یقین او حاصل آید که مرگ مفارقت ذات و لب و خلاصه انسان است از بدن مجازی عاریتی که از طبایع اربعه به طریق توزیع فراهم آورده اند، و روزی چند معدود در حباله تصرف او آورده، تا به توسط آن کمال خویش حاصل کند و از مزاحمت مکان و زمان برهد، و به حضرت الهیت که منزل أبرار و دارالقرار اخیار آنست پیوندد و از مرگ و استحالت و فنا ایمن شود، همانا از این حالت زیادت استشعاری به خود راه ندهد و به تعجیل و تأخیری که اتفاق افتد مبالات نکند، و به اکتساب شقاوت و میل به ظلمات برزخ که غایت آن درکات دوزخ و سخط باری، عز اسمه، و منزل فجار و مرجع اشقیا و اشرار باشد راضی نشود، و هو المستعان.

Ва аммо амрози қӯти ҷазб : ҳар чанд аз ҳизи ҳаср мутаҷовиз бошад аммо табоҳтарин ифроти шаҳвату муҳаббати битолату ҳузн ва ҳасадаст , ва аз ин амрози яке аз ҳизи ифроту дигар аз ҳизи тафриту сим аз ҳизи рдоءт кайфият бошад ,у муъолиҷоти он инаст :

و اما امراض قوت جذب: هر چند از حیز حصر متجاوز باشد اما تباه ترین افراط شهوت و محبت بطالت و حزن و حسد است، و از این امراض یکی از حیز افراط و دیگر از حیز تفریط و سیم از حیز رداءت کیفیت باشد، و معالجات آن این است:

Алоҷи ифроти шаҳват : пеши азин дар абвоби гузаштаи шарҳӣ бар мазаммати шарау ҳирсӣ ки мутаваҷҷеҳ ба талаби алтзоз буд аз мأкўлоту машрубот , ба тариқи иҷмол , тақдим ёфтааст ,у дноءти ҳиммату хисосати табиату дигари разилтӣ ки ба табаъияти ин ҳол ҳосил ояд монанди мҳонти нафасу шиками парастӣу мазаллати ттФлу заволи ҳишмат аз баёну тақрир мустағнӣ бошад , ва ба наздики хавосу авоми зоҳир ,у анвоъи амрозу олом ки аз исрофу мҷоўзти ҳад ҳодис шавад дар кутуби тиби мубин ва муқарараст ,у алоҷоти он мудаввану муҳаррир . Ва аммо шаҳвати никоҳ ва ҳирс барон аз муаззамтарин асбоби нуқсони диёнату анҳоки бадану итлофи молу азрори ақлу إроқт обрӯӣ бошад .

علاج افراط شهوت: پیش ازین در ابواب گذشته شرحی بر مذمت شره و حرصی که متوجه به طلب التذاذ بود از مأکولات و مشروبات، به طریق اجمال، تقدیم یافته است، و دناءت همت و خساست طبیعت و دیگر رذیلتی که به تبعیت این حال حاصل آید مانند مهانت نفس و شکم پرستی و مذلت تطفل و زوال حشمت از بیان و تقریر مستغنی باشد، و به نزدیک خواص و عوام ظاهر، و انواع امراض و آلام که از اسراف و مجاوزت حد حادث شود در کتب طب مبین و مقرر است، و علاجات آن مدون و محرر. و اما شهوت نکاح و حرص بران از معظم ترین اسباب نقصان دیانت و انهاک بدن و اتلاف مال و اضرار عقل و إراقت آبروی باشد.

Ва Ғаззолии қӯти шаҳватро ба омили хароҷии золим ташбеҳ кардааст , ва гуяд : ҳамчунон ки агар ӯро дар ҷбоити амволи халқи даст мутлақ бошад , ва аз сиёсати подшоҳу тақвоу риққати табъи монеъӣу возъӣ на , ҳамаи амвол раият бастанд ,у ҳамгинонро ба фақру Фоқт мубтало гирданд , қӯти шаҳват низ агар маҷол ёбад , ва ба таҳзиби қӯти тмиизу касри қӯти ғазабу ҳусӯли фазилати иффати таскин ӯ иттифоқ науфтад , ҷумлагии маводи ғизоу кимўсоти солеҳ дар ваҷҳи худ сарф кунад ,у умуми аъзоу ҷавориҳро назор ва заъиф гирданд , ва агар бар муқтазои адолати миқдори воҷиб дар ҳифзи навъ бакор дорад монанди омилӣ буд ки бар сирати адли қадари мояҳтоҷ аз муъадиони хароҷ ҳосил кунад , ва дар ислоҳи суғуру дигари масолеҳи ҷамоат сарф кунад .

و غزالی قوت شهوت را به عامل خراجی ظالم تشبیه کرده است، و گوید: همچنان که اگر او را در جبایت اموال خلق دست مطلق باشد، و از سیاست پادشاه و تقوی و رقت طبع مانعی و وازعی نه، همه اموال رعیت بستاند، و همگنان را به فقر و فاقت مبتلا گرداند، قوت شهوت نیز اگر مجال یابد، و به تهذیب قوت تمییز و کسر قوت غضب و حصول فضیلت عفت تسکین او اتفاق نیفتد، جملگی مواد غذا و کیموسات صالح در وجه خود صرف کند، و عموم اعضا و جوارح را نزار و ضعیف گرداند، و اگر بر مقتضای عدالت مقدار واجب در حفظ نوع بکار دارد مانند عاملی بود که بر سیرت عدل قدر مایحتاج از مؤدیان خراج حاصل کند، و در اصلاح ثغور و دیگر مصالح جماعت صرف کند.

Ва бояд ки соҳиби ин шара бо худ муҳаққиқ кунад ки мушобеҳати занон ба якдигар дар боби таматтуъ , аз мушобеҳати атъима ба якдигар дар сади ҳоҷат бештараст , то ҳамчунон ки қабеҳи шимурд ки касе таомҳои лазизи сохтау пухта дар хонаи худ бигузорад ва ба талаби ончии сурати ҷўъ ӯ бинишонад ба дар хонаҳо дарюза кунад , қабеҳи шимурд ки аз аҳли ҳурмату ҷуфти ҳалоли худ таҷовуз кунад ва ба ахтдоъи дигари занон машғӯл шавад ; ва агар ҳавои нафас дар ботин ӯ шамоили занӣ ки дар зер чодар бирав бугзарад музайян гирданд то аз мубоширату муошират ӯ фазли лиззатӣ тасаввур кунад ақлро истеъмол кунад , ва ба ботилу хдиъти ин хаёл мағрур нашавад , ки баъд аз тафаҳҳусу тафтиш бисёр дида бошад ки аз зери мъҷри табоҳтарин сӯратӣу зишттарин ҳайкалии берун омада бошад , ва дар аксари аҳволи ончӣ дар ҳболаҳи тасарруф ӯ буд ба таскини шаҳвати вафои бештар азон кунад ки ончӣ дар талаб ӯ саъйу ҷаҳд базл уфтад , ва агар мтобът ҳирс кунад аз ҳар ҳиأтӣ ки дар ҳиҷоби астор буд ва аз назар ӯ мамнӯъ , чандон ҳасану ҷамолу ғанҷу даллол дар замир ӯ тасвир кунад ки рӯзгор ӯ дар талаби он мнғс гирданд ва ба таҷрибау эътибори дигарон ки ҳамин занн дар ҳақи эшон сабқат ёфта бошаду баъд аз кашфи қноъ бар зуҳӯри тазвиру аҳтёли эшон итилоъ ёфта аттафовут нанамояд , то ба ҳаддӣ ки агар дар ҳамаи олами фии алмисли як зан беш намонад ки аз истимоъ ӯ маҳрӯм буд гумони барад ки ӯро лзтист ки мисли он лиззат дар дигарон мафқудаст , ва бар таҳсили зўоқӣ аз моидаҳи ҷамол ӯ чандон ҳирсу ҳиялат истеъмол кунад ки аз масолеҳи ду ҷаҳонӣ мамнӯъ шавад ; ва ин ғояти ҳамоқату ниҳоят залолат бошад . Ва касе ки нафасро аз татаббуъи ҳаво аҳтмо фармоед ва ба қадари мубоҳ қаноат кунад аз ин тъбу машаққат ки мсттбъи чандин разилтаст офият ёбад .

و باید که صاحب این شره با خود محقق کند که مشابهت زنان به یکدیگر در باب تمتع، از مشابهت اطعمه به یکدیگر در سد حاجت بیشتر است، تا همچنان که قبیح شمرد که کسی طعامهای لذیذ ساخته و پخته در خانه خود بگذارد و به طلب آنچه سورت جوع او بنشاند به در خانه ها دریوزه کند، قبیح شمرد که از اهل حرمت و جفت حلال خود تجاوز کند و به اختداع دیگر زنان مشغول شود؛ و اگر هوای نفس در باطن او شمایل زنی که در زیر چادر برو بگذرد مزین گرداند تا از مباشرت و معاشرت او فضل لذتی تصور کند عقل را استعمال کند، و به باطل و خدیعت این خیال مغرور نشود، که بعد از تفحص و تفتیش بسیار دیده باشد که از زیر معجر تباه ترین صورتی و زشت ترین هیکلی بیرون آمده باشد، و در اکثر احوال آنچه در حباله تصرف او بود به تسکین شهوت وفا بیشتر ازان کند که آنچه در طلب او سعی و جهد بذل افتد، و اگر متابعت حرص کند از هر هیأتی که در حجاب استار بود و از نظر او ممنوع، چندان حسن و جمال و غنج و دلال در ضمیر او تصویر کند که روزگار او در طلب آن منغص گرداند و به تجربه و اعتبار دیگران که همین ظن در حق ایشان سبقت یافته باشد و بعد از کشف قناع بر ظهور تزویر و احتیال ایشان اطلاع یافته التفاوت ننماید، تا به حدی که اگر در همه عالم فی المثل یک زن بیش نماند که از استماع او محروم بود گمان برد که او را لذتیست که مثل آن لذت در دیگران مفقود است، و بر تحصیل ذواقی از مایده جمال او چندان حرص و حیلت استعمال کند که از مصالح دو جهانی ممنوع شود؛ و این غایت حماقت و نهایت ضلالت باشد. و کسی که نفس را از تتبع هوا احتما فرماید و به قدر مباح قناعت کند از این تعب و مشقت که مستتبع چندین رذیلت است عافیت یابد.

Ва табоҳтарин анвоъи ифроти ишқ буд , ва он сарфи ҳамагӣ ҳиммат бошад , ба талаби як шахси муайян аз ҷиҳати султони шаҳват ,у аворизи ин мараз дар ғояти рдоءт буд . Ва гоҳ буд ки ба ҳади талафи нафасу ҳалокати оҷилу оҷл адо кунад ,у алоҷи он ба сарфи фикр буд аз маҳбӯби чндонкаҳ тоқат дорад , ва ба иштиғол ба улӯми дақиқу сноъоти латиф ки ба фазли рӯятӣ махсӯс бошад , ва ба маҷоласт ндмои фозилу ҷлсои соҳиби табъ ки хавзи эшон дар чизҳое буд ки мӯҷиби тазаккури хаёлот фосида нашавад , ва ба эҳтироз аз ҳикоёти ушшоқу ривояти ашъори эшон , ва ба таскини қӯти шаҳват , чаҳ ба маҷомеъат ва чаҳ ба истеъмоли мтФёт . Ва агар ин муъолиҷот нофеъ набинад сафари давру таҳаммули мшоқу иқдом бар корҳои сахт нофеъ ояд ,у имтиноъ аз таому шароб ба қадари ончии қувои баданиро заъфӣ расад ки муъадӣ набӯд ба суқӯту зарари муфрат , ҳам муайян бошад бар азолти ин мараз .

و تباه ترین انواع افراط عشق بود، و آن صرف همگی همت باشد، به طلب یک شخص معین از جهت سلطان شهوت، و عوارض این مرض در غایت رداءت بود. و گاه بود که به حد تلف نفس و هلاکت عاجل و آجل ادا کند، و علاج آن به صرف فکر بود از محبوب چندانکه طاقت دارد، و به اشتغال به علوم دقیق و صناعات لطیف که به فضل رویتی مخصوص باشد، و به مجالست ندمای فاضل و جلسای صاحب طبع که خوض ایشان در چیزهایی بود که موجب تذکر خیالات فاسده نشود، و به احتراز از حکایات عشاق و روایت اشعار ایشان، و به تسکین قوت شهوت، چه به مجامعت و چه به استعمال مطفیات. و اگر این معالجات نافع نبیند سفر دور و تحمل مشاق و اقدام بر کارهای سخت نافع آید، و امتناع از طعام و شراب به قدر آنچه قوای بدنی را ضعفی رسد که مؤدی نبود به سقوط و ضرر مفرط، هم معین باشد بر ازالت این مرض.

Алоҷи битолат : ва аммо муҳаббати битолати муқтазии ҳурмони ду ҷаҳонӣ буд , аз ҷиҳати онкии эҳмоли риояти маслиҳати маош муъадӣ бошад ба ҳалокати шахсу инқитоъи навъ ,у дигари анвоъи рзоилро худ дар маърази ин ду офат чаҳ вақъ тавонад буд ?у тағофул аз иктисоби саодати маъодии муъадӣ буду ибтоли ғояти эҷод , ки мстдъии аФозти ҷӯади воҷиби алўҷўд , ъзи исма ,аст ; ва ин мухосамату мнозъти сариҳ буд бо он ҳазрат , науз биллоҳ манеҳ , ва чун битолату Касали мутазаммини ин фасодотаст дар шарҳи қубҳу мазаммати он ба итнобӣ зояд эҳтиёҷ науфтад .

علاج بطالت: و اما محبت بطالت مقتضی حرمان دو جهانی بود، از جهت آنکه اهمال رعایت مصلحت معاش مؤدی باشد به هلاکت شخص و انقطاع نوع، و دیگر انواع رذایل را خود در معرض این دو آفت چه وقع تواند بود؟ و تغافل از اکتساب سعادت معادی مؤدی بود و ابطال غایت ایجاد، که مستدعی افاضت جود واجب الوجود، عز اسمه، است؛ و این مخاصمت و منازعت صریح بود با آن حضرت، نعوذ بالله منه، و چون بطالت و کسل متضمن این فسادات است در شرح قبح و مذمت آن به اطنابی زاید احتیاج نیفتد.

Алоҷи ҳузн : ҳузни أлмии нафсонӣ буд ки аз Фқди маҳбӯбӣ ё аз фӯти матлӯбӣ ориз шавад ,у сабаби он ҳирс буд бар мқтнёти ҷисмонӣу шара ба шаҳавоти баданӣу ҳасрат бар фиқдону Фўоти он ; ва ин ҳолат касеро ҳодис шавад ки бақои маҳсусоту саботи лаззоти мумкини шиносад ,у вусӯл ба ҷумлагии матолибу ҳусӯли мафқудот дар таҳти тасарруфи номумтанеъи шимурд , ва агар ин шахс ки ба чунин маразӣ мубтало бошад бо сар ақл шавад ,у шарти инсоф нигаҳ дорад , донад ки ҳар чаҳ дар олами кун ва фасодаст саботу бақои он маҳоласт ,у собиту боқии амўрист ки дар олам ақл бошад ва аз тасарруфи мутазодоти холӣ , пас дар маҳол тамаъ накунад , ва чун тамаъ накунад ба мутаваққиъ андўҳгн нашавад , бали ҳиммат бар таҳсили матлӯботи боқӣ мқсўр дораду саъй ба талаби маҳбӯботи софии масруф ,у азончаҳ ба табъи муқтазии фасоди зот ӯ буд иҷтиноби намояд , ва агар млобс чизе шавад бар қадари ҳоҷату сади зарурат қаноат кунад ,у тарки адхору астксор ки дўоъии мубоҳоту ифтихор буд воҷиби шимурд , то ба мФорқти он мтأсФ нашавад ва ба заволу интиқолаш мтأлм нагардад ; ва чун чунин буд ба амнӣ расад бефазаъ , ва фараҳӣ ёбад беҷазаъ ,у масарратӣ ҳосил кунад беҳасрат ,у самара яқинӣ биёбад беҳайрат ,у алои доимои асири ҳузнӣ беанқзоу алмӣ беинтиҳо бошад , чаҳ ба ҳеҷ вақт аз фӯти матлӯбӣ ё Фқди маҳбӯбӣ холӣ набӯд , ки дар олами куну фасод , кун бе фасоди натавонад буду томъ дарон хоибу хоср буд .

علاج حزن: حزن ألمی نفسانی بود که از فقد محبوبی یا از فوت مطلوبی عارض شود، و سبب آن حرص بود بر مقتنیات جسمانی و شره به شهوات بدنی و حسرت بر فقدان و فوات آن؛ و این حالت کسی را حادث شود که بقای محسوسات و ثبات لذات ممکن شناسد، و وصول به جملگی مطالب و حصول مفقودات در تحت تصرف ناممتنع شمرد، و اگر این شخص که به چنین مرضی مبتلا باشد با سر عقل شود، و شرط انصاف نگه دارد، داند که هر چه در عالم کون و فساد است ثبات و بقای آن محال است، و ثابت و باقی اموریست که در عالم عقل باشد و از تصرف متضادات خالی، پس در محال طمع نکند، و چون طمع نکند به متوقع اندوهگن نشود، بل همت بر تحصیل مطلوبات باقی مقصور دارد و سعی به طلب محبوبات صافی مصروف، و ازانچه به طبع مقتضی فساد ذات او بود اجتناب نماید، و اگر ملابس چیزی شود بر قدر حاجت و سد ضرورت قناعت کند، و ترک ادخار و استکثار که دواعی مباهات و افتخار بود واجب شمرد، تا به مفارقت آن متأسف نشود و به زوال و انتقالش متألم نگردد؛ و چون چنین بود به امنی رسد بی فزع، و فرحی یابد بی جزع، و مسرتی حاصل کند بی حسرت، و ثمره یقینی بیابد بی حیرت، و الا دائما اسیر حزنی بی انقضا و المی بی انتها باشد، چه به هیچ وقت از فوت مطلوبی یا فقد محبوبی خالی نبود، که در عالم کون و فساد، کون بی فساد نتواند بود و طامع دران خایب و خاسر بود.

Ва иқтидо ба одати ҷамили он буд ки ба мавҷӯди хушнӯд буд ва аз мафқуди тлҳФ ва таъассуф нанамояд то ҳамеша масрур ва Саид бимонад , ва агар касеро шак уфтад дронкаҳи мулозимати ин одату интифоъи бад-ӣни халқ ба самти тисир мавсӯм бошад , ё ба сифати таазури мавсуф , бояд ки таъаммул кунад дар аснофи халқу ихтилофи матолибу мъоиши эшон ,у ризоӣ ҳар як ба насибу қисмати хеш ,у сарвару ғбтти намӯдан ба саноату ҳрФтӣ ки бидон махсӯс буд , монанди туҷҷор ба тиҷорату наҷҷор ба наҷҷорату шотир ба шторту мхнс ба тхнису қувоад ба қёдт , ба ҳаддӣ ки ҳар як мағбуни бҳқиқти фоқиди он саноатро шиносанд ,у маҷнӯни алии алотлоқи ғофил аз он ҳолатро гӯйанд ,у баҳҷату роҳат бар вуҷӯди он лиззат марбӯт донанду ҳурмони куллӣ ба фиқдони он маишати манӯт , чунонкии наси танзил азон иборат кардааст ки кули ҳизби бмои лдиҳми Фрҳўн .

و اقتدا به عادت جمیل آن بود که به موجود خشنود بود و از مفقود تلهف و تأسف ننماید تا همیشه مسرور و سعید بماند، و اگر کسی را شک افتد درانکه ملازمت این عادت و انتفاع بدین خلق به سمت تیسیر موسوم باشد، یا به صفت تعذر موصوف، باید که تأمل کند در اصناف خلق و اختلاف مطالب و معایش ایشان، و رضای هر یک به نصیب و قسمت خویش، و سرور و غبطت نمودن به صناعت و حرفتی که بدان مخصوص بود، مانند تجار به تجارت و نجار به نجارت و شاطر به شطارت و مخنث به تخنیث و قواد به قیادت، به حدی که هر یک مغبون بحقیقت فاقد آن صناعت را شناسند، و مجنون علی الاطلاق غافل از آن حالت را گویند، و بهجت و راحت بر وجود آن لذت مربوط دانند و حرمان کلی به فقدان آن معیشت منوط، چنانکه نص تنزیل ازان عبارت کرده است که کل حزب بما لدیهم فرحون.

Ва сабаби ин эътиқоди мулозимати одату мудовимат мубошират бошад . Пас агар толиби фазилат дар эсори суннату тариқати хеши ҳамин тариқи супурд , ва аз ақтФои мноҳҷу ақтнои манофеи камолӣ ки ғояти он мақсад буд удӯл наҷуед , ба сарвару лиззат аз он ҷамоат ки ба қайди ҷаҳолату أср залолат гирифторанд أўлӣ бошад чаҳ ӯ муҳиқ буд ва эшон мбтл , ва ӯ мтиқну мсиб ва эшон мхтӣу хобт , ва эшон сқиму шқӣ ва ӯ саҳеҳу Саид , балки ӯ вале худо ва эшон аъдоӣ ӯ , алои ани авлиёъи аллоҳи лохўФи алайҳиму лои ҳам иҳзнўн .

و سبب این اعتقاد ملازمت عادت و مداومت مباشرت باشد. پس اگر طالب فضیلت در ایثار سنت و طریقت خویش همین طریق سپرد، و از اقتفای مناهج و اقتنای منافع کمالی که غایت آن مقصد بود عدول نجوید، به سرور و لذت از آن جماعت که به قید جهالت و أسر ضلالت گرفتارند أولی باشد چه او محق بود و ایشان مبطل، و او متیقن و مصیب و ایشان مخطی و خابط، و ایشان سقیم و شقی و او صحیح و سعید، بلکه او ولی خدا و ایشان اعدای او، الا ان اولیاء الله لاخوف علیهم و لا هم یحزنون.

Ва кундии раҳмаи аллоҳ дар китоби дафъ алоҳзон гуяд : « далели бронкаҳи ҳузн ҳолатӣаст ки мардуми онро ба сӯъи ихтиёри хеш ба худ ҷазб мекунад ва аз умӯри табиӣ хориҷ аст онаст ки фоқид ҳар марғӯбӣу хоӣб ҳар матлӯбӣ агар ба назари ҳикмат дар асбоби он ҳузн таъаммул кунад , ва ба касоне ки аз он матлӯб ё марғӯб маҳрӯм бошанд ва бидон ҳурмони қонеъу розӣ , эътибор гирад ӯро равшан шавад ки ҳузн на зарурӣ буд ва на табиӣ ,у ҷозибу косиби он ҳроинаҳ бо ҳолати табиӣ мъоўдт кунаду сукӯн ва селоат ёбад . Ва мо мушоҳида кардаем ҷамоатиро ки ба мусӣбати авлоду аъзаҳу асдқо мубтало шуданду аҳзону ҳмўмии мҷоўз аз ҳади эътидол бар эшон торӣ шуд ,у баъд аз анқзои камтари муддатӣ бо сари зҳку масаррату фараҳ ва ғбтт омаданду бакулии онро фаромӯш карданд , ва ҳамчунин касоне ки ба Фқди молу малику дигари мқтнёти рӯзӣ чанд ба аснофи ғаму андешаи нохуш айш буданд пас ваҳшати эшон ба инсу тасаллии бадали гашт . »у ончии амӣралмуъминӣни алӣ , разии аллоҳи анҳу , фармӯдааст : أсбри сабри алои кораму алои тсли селои албҳоӣми ҳам мнбӣаст аз ин маънӣ .

و کندی رحمه الله در کتاب دفع الاحزان گوید: « دلیل برانکه حزن حالتی است که مردم آن را به سوء اختیار خویش به خود جذب می کند و از امور طبیعی خارج است آنست که فاقد هر مرغوبی و خائب هر مطلوبی اگر به نظر حکمت در اسباب آن حزن تأمل کند، و به کسانی که از آن مطلوب یا مرغوب محروم باشند و بدان حرمان قانع و راضی، اعتبار گیرد او را روشن شود که حزن نه ضروری بود و نه طبیعی، و جاذب و کاسب آن هراینه با حالت طبیعی معاودت کند و سکون و سلوت یابد. و ما مشاهده کرده ایم جماعتی را که به مصیبت اولاد و اعزه و اصدقا مبتلا شدند و احزان و همومی مجاوز از حد اعتدال بر ایشان طاری شد، و بعد از انقضای کمتر مدتی با سر ضحک و مسرت و فرح و غبطت آمدند و بکلی آن را فراموش کردند، و همچنین کسانی که به فقد مال و ملک و دیگر مقتنیات روزی چند به اصناف غم و اندیشه ناخوش عیش بودند پس وحشت ایشان به انس و تسلی بدل گشت. » و آنچه امیرالمؤمنین علی، رضی الله عنه، فرموده است: أصبر صبر الا کارم و الا تسل سلو البهائم هم منبی است از این معنی.

Ва оқил агар дар ҳоли халқ назар кунад донад ки аз эшон ба мусӣбатии ғарибу меҳнатии бадеъ мумтоз нагардад , ва агар марази ҳузнро ки ҷории маҷрои дигари асноф рдоءтаст тамаккун диҳад оқибат ба селоат гароед ва азон шифо ёбад . Пас ба ҳеҷ ваҷҳи маразии вазъӣ ба наздик ӯ маразӣ нашавад ва ба рдоءтии касбӣ розӣ нагардад . Ва бояд ки донад ки ҳол ва мисли касе ки ба бақои манофеу фавойиди днёўӣ тамаъ кунад ҳол ва мисли касе бошад ки дар зиёфатӣ ҳозир шавад ки шмомаҳ эй дар миёни ҳозирон аз даст бадаст мегардонанд , ва ҳар яке лаҳзае аз насиму роиҳаи он таматтуъ мегирад , ва чун навбат ба ӯ расад тамаъи маликят дарон кунаду пиндорад ки ӯро аз миёни қавм ба тамаллуки он тахсӣс додаанд ва он шмомаҳ ба тариқи ҳбт бо тасарруф ӯ гузошта то чун азуи бозгирнди хиҷлату даҳшат бо таъассуфу ҳасрат иктисоб кунад . Ҳамчунин аснофи мқтнёти вдоиъи худоӣ , таъолӣ ,аст ки халқро дарон иштирок додааст ва ӯро , ъзўҷл , вилояти астрҷоъи он ҳаргоҳ ки хоҳад ва ба даст ҳар ки хоҳад ,у маломату мазаммату ору Фзиҳт бар касе ки вадиат ба ихтиёр боз гузорад ,у амлу тамаъ азон мунқатиъ дорад , мутаваҷҷеҳ нашавад , балки агар бидон тамаъ кунад , ва чун азуи бозгирнди дилтангии намояд бо астҷлоби ору маломати куфрони неъматро иртикоб намӯда бошад , чаҳ камтарини маротиби шукргузории он буд ки орият ба хўшдлӣ бо мъир диҳанд ва дар иҷобати мсоръти намоянд , хоссаи онҷо ки мъири афзал ончӣ дода буд бигузораду ахс боз хоҳад ;у мурод ба ин афзали ақл ва нафасасту фазойилӣ ки даст мутаарризон бидон нарасаду мтғлбонро дарон тамаъ ширкат науфтад , чаҳ ин камолот ба ваҷҳе ки астрҷоъу истирдодро бидон роҳ набӯд ба мо арзонӣ доштаанд ,у ахсу арзл ки аз мо боз талабанд ҳам ғарази риояти ҷониби моу муҳофизати адолат дар миёни абноӣ ҷинсаст , ва агар ба сабаби Фўот ҳар мафқудии ҳузнӣ ба худ роҳи диҳем бояд ки ҳамеша маҳзун бошем .

و عاقل اگر در حال خلق نظر کند داند که از ایشان به مصیبتی غریب و محنتی بدیع ممتاز نگردد، و اگر مرض حزن را که جاری مجرای دیگر اصناف رداءت است تمکن دهد عاقبت به سلوت گراید و ازان شفا یابد. پس به هیچ وجه مرضی وضعی به نزدیک او مرضی نشود و به رداءتی کسبی راضی نگردد. و باید که داند که حال و مثل کسی که به بقای منافع و فواید دنیاوی طمع کند حال و مثل کسی باشد که در ضیافتی حاضر شود که شمامه ای در میان حاضران از دست بدست می گردانند، و هر یکی لحظه ای از نسیم و رایحه آن تمتع می گیرد، و چون نوبت به او رسد طمع ملکیت دران کند و پندارد که او را از میان قوم به تملک آن تخصیص داده اند و آن شمامه به طریق هبت با تصرف او گذاشته تا چون ازو بازگیرند خجلت و دهشت با تأسف و حسرت اکتساب کند. همچنین اصناف مقتنیات ودایع خدای، تعالی، است که خلق را دران اشتراک داده است و او را، عزوجل، ولایت استرجاع آن هرگاه که خواهد و به دست هر که خواهد، و ملامت و مذمت و عار و فضیحت بر کسی که ودیعت به اختیار باز گذارد، و امل و طمع ازان منقطع دارد، متوجه نشود، بلکه اگر بدان طمع کند، و چون ازو بازگیرند دلتنگی نماید با استجلاب عار و ملامت کفران نعمت را ارتکاب نموده باشد، چه کمترین مراتب شکرگزاری آن بود که عاریت به خوشدلی با معیر دهند و در اجابت مسارعت نمایند، خاصه آنجا که معیر افضل آنچه داده بود بگذارد و اخس باز خواهد؛ و مراد به این افضل عقل و نفس است و فضایلی که دست متعرضان بدان نرسد و متغلبان را دران طمع شرکت نیفتد، چه این کمالات به وجهی که استرجاع و استرداد را بدان راه نبود به ما ارزانی داشته اند، و اخس و ارذل که از ما باز طلبند هم غرض رعایت جانب ما و محافظت عدالت در میان ابنای جنس است، و اگر به سبب فوات هر مفقودی حزنی به خود راه دهیم باید که همیشه محزون باشیم.

Пас оқил бояд ки дар ашёии зори мўлми фикр сарф накунад , ва чндонкаҳ тавонад аз ин мқтнёт камтар гирад , ки алмўмни қалили алмؤўнаҳ , то ба аҳзон мубтало нашавад . Ва яке аз бузургон гуфтааст : агар дунёро ҳамин айб беш нест ки ориятӣаст шоистӣ ки соҳиб ҳиммат бидон илтифот нанамудӣ , чунонкии арбоби мурувват аз истиорати аснофи таҷаммул нанг доранд .

پس عاقل باید که در اشیای ضار مولم فکر صرف نکند، و چندانکه تواند از این مقتنیات کمتر گیرد، که المومن قلیل المؤونه، تا به احزان مبتلا نشود. و یکی از بزرگان گفته است: اگر دنیا را همین عیب بیش نیست که عاریتی است شایستی که صاحب همت بدان التفات ننمودی، چنانکه ارباب مروت از استعارت اصناف تجمل ننگ دارند.

Ва аз суқрот пурседанд ки сабаби фарти нишоту қиллати ҳузн ту чист , гуфт онкии ман дил бар чизе нануҳум ки чун мафқуд шавад андўҳгн шавам .

و از سقراط پرسیدند که سبب فرط نشاط و قلت حزن تو چیست، گفت آنکه من دل بر چیزی ننهم که چون مفقود شود اندوهگن شوم.

Алоҷи ҳасад :у ҳасади он буд ки аз фарт ҳирс хоҳад ки ба фавойиду мқтнёт аз абнои ҷинси мумтоз буд , пас ҳиммат ӯ бар азолт аз дигарону ҷазб ба худ мқсўр бошад ,у сабаби ин разилт аз тркби ҷаҳлу шара буд , чаҳ астҷмоъи хайроти днёўӣ ки ба нуқсону ҳурмон зотӣ мавсӯмаст як шахсро маҳол бошад , ва агар низ тақдир имкон кунанд истимтоъ ӯ бидон сӯрат набандад , пас ҷаҳл ба маърифати ин ҳол ,у ифроти шара , бар ҳасад боис шаванд , ва чун матлӯби ҳасуди мумтанеъи алўҷўд буд ҷузи ҳузну тأлм ӯ тоӣлӣ ҳосил наёяд ,у алоҷи ин ду разилти алоҷ ҳасад бошад , ва аз ҷиҳати таъаллуқи ҳасад ба ҳузн дар ин мавзеи зикр ӯ карда омад ,у алои ҳамли ҳасад бар амрози мураккаба аўлитр бошад .

علاج حسد: و حسد آن بود که از فرط حرص خواهد که به فواید و مقتنیات از ابنای جنس ممتاز بود، پس همت او بر ازالت از دیگران و جذب به خود مقصور باشد، و سبب این رذیلت از ترکب جهل و شره بود، چه استجماع خیرات دنیاوی که به نقصان و حرمان ذاتی موسومست یک شخص را محال باشد، و اگر نیز تقدیر امکان کنند استمتاع او بدان صورت نبندد، پس جهل به معرفت این حال، و افراط شره، بر حسد باعث شوند، و چون مطلوب حسود ممتنع الوجود بود جز حزن و تألم او طائلی حاصل نیاید، و علاج این دو رذیلت علاج حسد باشد، و از جهت تعلق حسد به حزن در این موضع ذکر او کرده آمد، و الا حمل حسد بر امراض مرکبه اولیتر باشد.

Ва кундӣ гуяд ҳасади қабеҳтарин амрозу шанеътарин шарӯраст ,у бад-ӣни сабаб ҳукамо гуфтаанд ҳар ки дӯст дорад ки шарӣ ба душман ӯ расад муҳиби шар буд ,у муҳиби шари шарир буд , ва шариртар азин касе буд ки хоҳад ки шар ба ғайри душман ӯ расад , ва ҳар ки нахоҳад ки хайрӣ ба касе расад шар хоста бошад ба он кас , ва агар ин муомила бо дӯстон кунад табоҳтару зишттар буд , пас ҳасуди шариртарин касе бошад , ва ҳамеша андўҳгн буд , чаҳ ба хайри мардумон ғамнок бошад ,у хайри халқи мунофии матлӯб ӯ буд ,у ҳаргизи хайр аз аҳли олами муртафаъ ва мунқатиъ нашавад , пас ғаму андӯҳ ӯро инқитоъӣу интиҳоӣ сӯрат науфтад .

و کندی گوید حسد قبیح ترین امراض و شنیع ترین شرور است، و بدین سبب حکما گفته اند هر که دوست دارد که شری به دشمن او رسد محب شر بود، و محب شر شریر بود، و شریرتر ازین کسی بود که خواهد که شر به غیر دشمن او رسد، و هر که نخواهد که خیری به کسی رسد شر خواسته باشد به آن کس، و اگر این معامله با دوستان کند تباه تر و زشت تر بود، پس حسود شریرترین کسی باشد، و همیشه اندوهگن بود، چه به خیر مردمان غمناک باشد، و خیر خلق منافی مطلوب او بود، و هرگز خیر از اهل عالم مرتفع و منقطع نشود، پس غم و اندوه او را انقطاعی و انتهایی صورت نیفتد.

Ва табоҳтарин анвоъи ҳасад навъе буд ки миён уламо уфтад , чаҳ табиати манофеи днёўӣ аз танагии арсау қиллати маҷолу зиқӣ ки лозим модааст мӯҷиб ҳасад бошад , яъне роғибро болързи таъаллуқи иродат ба заволи марғӯб ӯ аз ғайр ориз шавад ва агарчӣ ин маънӣ ба наздик ӯ болаззот маразӣ набӯд . Ва ҳукамои дунёро ба гилӣмии кӯтоҳ ки мардии дарози болой бар худ афганд ташбеҳ кардаанд , чаҳ агар сар бидон пӯшида кунад пой ӯ бараҳна шавад , ва агар пойро маҳрӯм нагузорад сар марҳӯм монад ; ҳамчунин агар шахсе ба таматтуъ аз неъматӣ махсӯс шавад дайгарӣ азон мамнӯъ бошад . Ва илм аз ин шоибаҳ муназзаҳаст , чаҳ инфоқу харҷ азон ,у мушорикат додани абнои ҷинс дар нафъ азон , муқтазии зиёдати лиззату камоли таматтуъ буд , пас ҳасад дарон аз табиати шари мутлақи хезад .

و تباه ترین انواع حسد نوعی بود که میان علما افتد، چه طبیعت منافع دنیاوی از تنگی عرصه و قلت مجال و ضیقی که لازم ماده است موجب حسد باشد، یعنی راغب را بالعرض تعلق ارادت به زوال مرغوب او از غیر عارض شود و اگرچه این معنی به نزدیک او بالذات مرضی نبود. و حکما دنیا را به گلیمی کوتاه که مردی دراز بالای بر خود افگند تشبیه کرده اند، چه اگر سر بدان پوشیده کند پای او برهنه شود، و اگر پای را محروم نگذارد سر مرحوم ماند؛ همچنین اگر شخصی به تمتع از نعمتی مخصوص شود دیگری ازان ممنوع باشد. و علم از این شایبه منزه است، چه انفاق و خرج ازان، و مشارکت دادن ابنای جنس در نفع ازان، مقتضی زیادت لذت و کمال تمتع بود، پس حسد دران از طبیعت شر مطلق خیزد.

Ва бидон ки фарқ бошад миёни ғбтту ҳасад , чаҳ ғбтти шавқ буд ба ҳусӯли камолӣ ё матлӯбӣ ки аз ғайриӣ эҳсос карда бошад дар зоти мғтбт , бе тмнии заволи он азу ,у ҳасад бо тмнии завол буд азу . Ва ғбтт бар ду навъ буд : яке Маҳмӯду дигари мазмум . Аммо ғбтти Маҳмӯди он буд ки он шавқи мутаваҷҷеҳ ба съодот ва фазойил бошад , ва аммо ғбтти мазмуми он буд ки он шавқи мутаваҷҷеҳ ба шаҳавот ва лаззот бошаду ҳукми он ҳукми шара буд .

و بدان که فرق باشد میان غبطت و حسد، چه غبطت شوق بود به حصول کمالی یا مطلوبی که از غیری احساس کرده باشد در ذات مغتبط، بی تمنی زوال آن ازو، و حسد با تمنی زوال بود ازو. و غبطت بر دو نوع بود: یکی محمود و دیگر مذموم. اما غبطت محمود آن بود که آن شوق متوجه به سعادات و فضایل باشد، و اما غبطت مذموم آن بود که آن شوق متوجه به شهوات و لذات باشد و حکم آن حکم شره بود.

Инаст сухан дар ҳасад ; ва ҳар ки бар ин ҷумла ки шарҳи додем воқиф шавад , ва онро забт кунад забтии тамом , бар ӯ осон буд алоҷи дигари рзоилу маърифати асбоби ону эърозӣ ки ҳодис шавад .

اینست سخن در حسد؛ و هر که بر این جمله که شرح دادیم واقف شود، و آن را ضبط کند ضبطی تمام، بر او آسان بود علاج دیگر رذایل و معرفت اسباب آن و اعراضی که حادث شود.

Маслан дар кизб , чун андеша кунад ва донад ки тмиизи инсон аз ҳайвонот ба нутқаст ,у ғараз аз изҳори фазилати нутқи эъломи ғайр буд аз амре ки барон воқиф набӯд ,у кизби мунофии ин ғаразаст , пас кизби мбтли хосияти навъ буд ,у сабаби он анбъос буд бар талаби молӣ ё ҷоҳӣ ,у фии алҷмлаҳи ҳирс бар чизе аз ин қабил ; ва аз лўоҳқши зҳоби обрӯӣу ифсоди муҳимоту иқдом бар нмимту съоиту ғмзу бӯҳтону ағрои зулма буд .

مثلا در کذب، چون اندیشه کند و داند که تمییز انسان از حیوانات به نطق است، و غرض از اظهار فضیلت نطق اعلام غیر بود از امری که بران واقف نبود، و کذب منافی این غرض است، پس کذب مبطل خاصیت نوع بود، و سبب آن انبعاث بود بر طلب مالی یا جاهی، و فی الجمله حرص بر چیزی از این قبیل؛ و از لواحقش ذهاب آبروی و افساد مهمات و اقدام بر نمیمت و سعایت و غمز و بهتان و اغرای ظلمه بود.

Ва дар слФ , чун андеша кунад донад ки сабаби он султони ғазаб буду тахайюли камолӣ ки дар худ наёфта бошад , ва аз лўоҳқи он ҷаҳл ба маротиб ва , тақсир дар риояти ҳуқуқ ва , ғлзи табъ ва , лؤм ва ҷавр бошад , ва дар маънии слФи мураккаб буд аз аҷабу кизб .

و در صلف، چون اندیشه کند داند که سبب آن سلطان غضب بود و تخیل کمالی که در خود نیافته باشد، و از لواحق آن جهل به مراتب و، تقصیر در رعایت حقوق و، غلظ طبع و، لؤم و جور باشد، و در معنی صلف مرکب بود از عجب و کذب.

Ва дар бухл , чун андеша кунад донад ки сабаби он хавф буд аз фақру эҳтиёҷ , ё муҳаббат улувва ртбт ба мол , ё шарорати нафасу талаби адами хайроти халқро .

و در بخل، چون اندیشه کند داند که سبب آن خوف بود از فقر و احتیاج، یا محبت علو رتبت به مال، یا شرارت نفس و طلب عدم خیرات خلق را.

Ва дар риё , чун андеша кунад донад ки он кизб буд ҳам дар қавл ва ҳам дар феъл .

و در ریا، چون اندیشه کند داند که آن کذب بود هم در قول و هم در فعل.

Фии алҷмлаҳ чун ҳақиқат ҳар як бишносад ва бар асбоб воқиф шавад , қамъи он асбобу эҳтироз азон бар минволи дигари қбоиҳ осон шавад бар толиби фазилат . Валлоҳи алмўФқ . Темати алмқолаҳи алаввалӣ .

فی الجمله چون حقیقت هر یک بشناسد و بر اسباب واقف شود، قمع آن اسباب و احتراز ازان بر منوال دیگر قبایح آسان شود بر طالب فضیلت. والله الموفق. تمت المقاله الاولی.