Чун нафаси хайр ва фозил бошад ва бар нили фазилату таҳсили саодати мтўФр ва ба ақтнои улӯми ҳақиқӣу маорифи яқинии машъуф , воҷиб буд бар соҳибаши иҳтимом ба умӯрӣ ки мстдъии муҳофизати ин шароиту иқомати ин маросим бошад ,у чунонкии қонӯни ҳифзи сиҳҳат дар тиби истеъмоли мулоими мизоҷ буд қонӯни ҳифзи сиҳҳати нафаси эсори муоширату мхолтт касоне бошад ки дар хисоли мазкӯр бо ӯ мшокл ва мшорк бошанд , чаҳ ҳеҷ чизро дар нафаси таъсири зиёдат аз таъсири ҷлис ва хлит набӯд ; ва ҳамчунин эҳтироз аз мؤонст ва маҷоласт касоне ки бад-ӣни маноқиб мтҳлӣ набошанд ,у алӣ алхусус аз ихтилоти аҳли шару нақс , монанди гуруҳе ки ба масхарагӣу мҷўн шӯҳрат ёфта бошанд ё ҳиммат ба исобати қбоиҳи шаҳавоту нили фавоҳиши лаззоти масруфи гардонида , чаҳ тҷнб аз ин тайифаи ҳофизи ин сиҳҳатро муҳимтарин шартӣу воҷибтарин чизе буд ; ва ҳамчунон ки аз мхолтти эшон ҳазари воҷиб буд аз асғои аҳодӣсу ҳикоёту истимоъи ахбору муҷозоту ривояти ашъору музахрафоту ҳузури маҷолису маҳофили эшон , хосса вақте ки ба асттобти нафасу майли табиат мшўб хоҳад буд , ҳазари воҷиб буд . Чаҳ аз ҳузури як маҷмаъ ё аз истимоъи як нодарра ё аз ривояти як байт дар он шеваи чандон всху хбс ба нафас таъаллуқ гирад ки татҳир азон ҷуз ба рӯзгори дарозу муъолиҷоти душвор муяссар нагардад , ва бисёр буд ки амсоли он ҳоли сабаби фасоди фозилони мбрзу модаи ғўоити олимони мстбср шуда бошад то ба ҷавонони мустаъиду мутааллимони мстршд чаҳ расад !

چون نفس خیر و فاضل باشد و بر نیل فضیلت و تحصیل سعادت متوفر و به اقتنای علوم حقیقی و معارف یقینی مشعوف، واجب بود بر صاحبش اهتمام به اموری که مستدعی محافظت این شرایط و اقامت این مراسم باشد، و چنانکه قانون حفظ صحت در طب استعمال ملایم مزاج بود قانون حفظ صحت نفس ایثار معاشرت و مخالطت کسانی باشد که در خصال مذکور با او مشاکل و مشارک باشند، چه هیچ چیز را در نفس تأثیر زیادت از تأثیر جلیس و خلیط نبود؛ و همچنین احتراز از مؤانست و مجالست کسانی که بدین مناقب متحلی نباشند، و علی الخصوص از اختلاط اهل شر و نقص، مانند گروهی که به مسخرگی و مجون شهرت یافته باشند یا همت به اصابت قبایح شهوات و نیل فواحش لذات مصروف گردانیده، چه تجنب از این طایفه حافظ این صحت را مهم ترین شرطی و واجب ترین چیزی بود؛ و همچنان که از مخالطت ایشان حذر واجب بود از اصغای احادیث و حکایات و استماع اخبار و مجازات و روایت اشعار و مزخرفات و حضور مجالس و محافل ایشان، خاصه وقتی که به استطابت نفس و میل طبیعت مشوب خواهد بود، حذر واجب بود. چه از حضور یک مجمع یا از استماع یک نادره یا از روایت یک بیت در آن شیوه چندان وسخ و خبث به نفس تعلق گیرد که تطهیر ازان جز به روزگار دراز و معالجات دشوار میسر نگردد، و بسیار بود که امثال آن حال سبب فساد فاضلان مبرز و ماده غوایت عالمان مستبصر شده باشد تا به جوانان مستعد و متعلمان مسترشد چه رسد!

Ва сабаб онаст ки муҳаббати лаззоти баданӣу шавқ ба роҳоти ҷисмонӣ дар табиати инсонӣ мркўзаст , аз ҷиҳати нқсонотӣ ки ба ҳасби ҷабалати аввал дар ӯ мФтўр шудааст , ва агар на сабаби зимоми ақлу қайди ҳикмат будӣ кафеи навъ ба ин бало мубтало шудандӣ ,у ақтсори аФозлу қаноати съдоу амосл бар миқдори зарурӣ мтмшӣ нагаштӣ . Ва бояд ки дониста бошад ки мؤонсти дӯстони ҳақиқӣу мадохилат бо ёрони мувофиқ дар мазоҳи мстъзбу ҳикояти мустатобу Фкоҳти Маҳмӯд ки мстдъии лиззати мубоҳу мурраххас буд , бар ваҷҳе ки муқаддари он ақл бошад на шаҳват , ва аз ҳади тавассут ба дараҷаи исроф ё мартабаи нуқсони нинҷомидаҳ буд , дохил набошад дар ончӣ азон эҳтироз фармудем ; чаҳ инбисотро низ монанди дигари ахлоқи ду тараф буд , яке бо аҷониби ифрот ва ба самти мҷўну хлоъту фисқи мавсӯм ,у дигар бо ҷониби тафрит ва ба таърифи Фдомту абусату тунди хўӣии маърӯфу мазмум ,у мартабаи васат ки бар шароити эътидоли муштамил буд ба ҳшошту талоқату ҳасани ъушрати машҳур буду истеҳқоқи исми зарофат бар соҳиби ин ртбти мқсўр .

و سبب آنست که محبت لذات بدنی و شوق به راحات جسمانی در طبیعت انسانی مرکوز است، از جهت نقصاناتی که به حسب جبلت اول در او مفطور شده است، و اگر نه سبب زمام عقل و قید حکمت بودی کافه نوع به این بلا مبتلا شدندی، و اقتصار افاضل و قناعت سعدا و اماثل بر مقدار ضروری متمشی نگشتی. و باید که دانسته باشد که مؤانست دوستان حقیقی و مداخلت با یاران موافق در مزاح مستعذب و حکایت مستطاب و فکاهت محمود که مستدعی لذت مباح و مرخص بود، بر وجهی که مقدر آن عقل باشد نه شهوت، و از حد توسط به درجه اسراف یا مرتبه نقصان نینجامیده بود، داخل نباشد در آنچه ازان احتراز فرمودیم؛ چه انبساط را نیز مانند دیگر اخلاق دو طرف بود، یکی با اجانب افراط و به سمت مجون و خلاعت و فسق موسوم، و دیگر با جانب تفریط و به تعریف فدامت و عبوست و تند خوئی معروف و مذموم، و مرتبه وسط که بر شرایط اعتدال مشتمل بود به هشاشت و طلاقت و حسن عشرت مشهور بود و استحقاق اسم ظرافت بر صاحب این رتبت مقصور.

Ва аз асбоби ҳифзи сиҳҳати нафаси илтизоми вазоифи афъоли ҳамида буд , чаҳ аз қабили назариёт ва чаҳ аз қабили амалиёт , бар ваҷҳе ки рӯз ба рӯзи нафасро ба хурӯҷ аз ӯҳдаи вазифае аз ҳар як мؤохзт мекунад ,у ихлолу эҳмоли он ба ҳеҷ ваҷҳ ҷоиз нашимурд , ва ин маънӣ ба ҷои риёзат баданӣаст дар тиби ҷисмонӣ ,у маболиғати атиббои нафас дар таъзими амри ин риёзат аз маболиғати атиббои бадан дар таъзими нафии он риёзат бештар бошад , чаҳ нафас чун аз мувозибати назар маъаттал шавад , ва аз фикри дрҳқоиқу ғўс дар маъонӣ эъроз кунад , ба бала ва билодат гароед ,у маводи хайроти олами қудси азу мунқатиъ шавад , ва чун аз ҳаляти амал отил гардад бо Касал улфат гирад ва ба ҳалокат наздик шавад , чаҳ ин ътлту таътили мусталзими анслох аз сӯрати инсонияту руҷӯъ бо ртбт бҳоем буд ,у анткоси ҳақиқӣ инаст , науз биллоҳ манеҳ .

و از اسباب حفظ صحت نفس التزام وظایف افعال حمیده بود، چه از قبیل نظریات و چه از قبیل عملیات، بر وجهی که روز به روز نفس را به خروج از عهده وظیفه ای از هر یک مؤاخذت می کند، و اخلال و اهمال آن به هیچ وجه جایز نشمرد، و این معنی به جای ریاضت بدنی است در طب جسمانی، و مبالغت اطبای نفس در تعظیم امر این ریاضت از مبالغت اطبای بدن در تعظیم نفی آن ریاضت بیشتر باشد، چه نفس چون از مواظبت نظر معطل شود، و از فکر درحقایق و غوص در معانی اعراض کند، به بله و بلادت گراید، و مواد خیرات عالم قدس ازو منقطع شود، و چون از حلیت عمل عاطل گردد با کسل الفت گیرد و به هلاکت نزدیک شود، چه این عطلت و تعطیل مستلزم انسلاخ از صورت انسانیت و رجوع با رتبت بهایم بود، و انتکاس حقیقی این است، نعوذ بالله منه.

Аммо чун толиби навомӯзи артёз ба умӯри фикрӣу мулозимати улӯми чаҳоргона одат кунад бо сидқ улфат гираду мؤўнти назару рӯятро сабки шимурд ва бо ҳақ мстأнс шавад ,у табъаш аз ботилу самъаш аз дурӯғ мутанаффир гардад то чун ба дараҷаи камол наздик шавад ва ба назари дақиқ бо мутолиаи ҳикмати пардозади брмстўдъоту захоиру асрору ғўомзи он илм зафар ёбад ва ба дараҷа ақсо бирасад , ва агар ин толиб , дар илму броът , ягонаи рӯзгор ва бар сромдаҳ ақрон шавад бояд ки аҷаб ӯ ба илми хеш ӯро аз мувозибат бар вазифаи муътоду талаби зиёдат манъ накунад , ва бо худ муқарар дорад ки илмро ниҳоят нест ,у фавқи кули зии илми алӣам . Ва бояд ки дар мъоўдти дарси ончӣ макшуф мешавад ғифлат набарзаду такрору тзкори онро малака кунад , ки офати илм нисёнаст ,у сухани ҳасани басарии разии аллоҳи анҳу ба ҳар вақт ёд мекунад ки : إқдъўои ҳзаҳи алнФўси Фإнҳои тлъаҳу ҳодсўҳои Фإнҳои сариъаи алдсўр чаҳ ин калимот бо қиллати ҳуруфу ғояти фасоҳату истифои шароити балоғат муштамиласт бар фавойид бисёр .

اما چون طالب نوآموز ارتیاض به امور فکری و ملازمت علوم چهارگانه عادت کند با صدق الفت گیرد و مؤونت نظر و رویت را سبک شمرد و با حق مستأنس شود، و طبعش از باطل و سمعش از دروغ متنفر گردد تا چون به درجه کمال نزدیک شود و به نظر دقیق با مطالعه حکمت پردازد برمستودعات و ذخایر و اسرار و غوامض آن علم ظفر یابد و به درجه اقصی برسد، و اگر این طالب، در علم و براعت، یگانه روزگار و بر سرامده اقران شود باید که عجب او به علم خویش او را از مواظبت بر وظیفه معتاد و طلب زیادت منع نکند، و با خود مقرر دارد که علم را نهایت نیست، و فوق کل ذی علم علیم. و باید که در معاودت درس آنچه مکشوف می شود غفلت نبرزد و تکرار و تذکار آن را ملکه کند، که آفت علم نسیان است، و سخن حسن بصری رضی الله عنه به هر وقت یاد می کند که: إقدعوا هذه النفوس فإنها طلعه و حادثوها فإنها سریعه الدثور چه این کلمات با قلت حروف و غایت فصاحت و استیفای شرایط بلاغت مشتمل است بر فواید بسیار.

Ва бояд ки ҳофизи сиҳҳати нафасро муқарар буд ки неъматҳои шарифу захоири азиму мавоҳиби номутаноҳиро муҳофизат мекунад , ва касе ки бе базли амволу тҷшми машаққатҳоу такаллуфи мؤўнтҳо ба чандини каромату неъмат махсӯс шавад , пас ба эърозу иғмозу ткослу тағофули онро ба бод диҳаду орӣ ва холӣ бимонад , бҳқиқти мағбун ва млўм бошад ва аз рушду тавфиқ бебаҳра ,у маҳрӯм , хосса ки мебинад ки толибони неъматҳои арзӣу хотбони фавойиди маҷозӣ чигуна таҳаммули мшоқи сафарҳои давру қатъи биёбонҳои махуфу ибра кардан дарёҳои музтарибу таъаррузи анвоъи макрӯҳу асбоби талафи нафас аз сбоъу қитоъу ғайри он эсор мекунанд , ва дар ағлаби аҳвол бо мқосоти ин аҳўоли хоӣбу хоср май монанди , ва ба ндомоти муфрату ҳсроти мӯҳлик ки мстдъии қатъи анфосу қалъи арвоҳ буд мубтало мегирданд , ва агар бар чизе аз матолиб зафар меёбанд осеби заволу интиқол бар ақабаст ва ба бақои он вусуқӣу астзҳорӣ на , чаҳ маводи он аз умӯри хориҷӣу асбоби арзии фароҳам омадааст ,у хориҷӣот аз ҳаводиси саломати наёбаду тўорқи замонаро бадви ттрқ буд ,у хавфу ашФоқӣу тъби нафасу хотирӣ ки дар муддати бақо ба сабаби муҳофизат торӣ шавад худ номутаноҳӣ бошад .

و باید که حافظ صحت نفس را مقرر بود که نعمتهای شریف و ذخایر عظیم و مواهب نامتناهی را محافظت می کند، و کسی که بی بذل اموال و تجشم مشقتها و تکلف مؤونتها به چندین کرامت و نعمت مخصوص شود، پس به اعراض و اغماض و تکاسل و تغافل آن را به باد دهد و عاری و خالی بماند، بحقیقت مغبون و ملوم باشد و از رشد و توفیق بی بهره، و محروم، خاصه که می بیند که طالبان نعمتهای عرضی و خاطبان فواید مجازی چگونه تحمل مشاق سفرهای دور و قطع بیابانهای مخوف و عبره کردن دریاهای مضطرب و تعرض انواع مکروه و اسباب تلف نفس از سباع و قطاع و غیر آن ایثار می کنند، و در اغلب احوال با مقاسات این اهوال خائب و خاسر می مانند، و به ندامات مفرط و حسرات مهلک که مستدعی قطع انفاس و قلع ارواح بود مبتلا می گردند، و اگر بر چیزی از مطالب ظفر می یابند آسیب زوال و انتقال بر عقب است و به بقای آن وثوقی و استظهاری نه، چه مواد آن از امور خارجی و اسباب عرضی فراهم آمده است، و خارجیات از حوادث سلامت نیابد و طوارق زمانه را بدو تطرق بود، و خوف و اشفاقی و تعب نفس و خاطری که در مدت بقا به سبب محافظت طاری شود خود نامتناهی باشد.

Ва агар толиби ин навъ , подшоҳӣ ё яке аз хавосу муқаррабони ҳазрат ӯ буд , анвоъи макорау шдоид дар боб ӯ тзоъФи пазираду иловаи музоҳимати рӯзгору мнозъти ҳсод , чаҳ аз давр ва чаҳ аз наздик , бо шиддати ҳоҷат ба касрати маводу мؤўнот ки дар ислоҳи хадаму ҳашаму риояти ҷавониби авлиёу аъдо зарурӣ бошад , музоф шавад ,у маъаи злки астзодту эътирозу нисбат ба тақсиру айб аз наздикону муттасилон ки бар ирзои яке аз эшон қодир набӯд , то ба ирзои ҳамаи ҷамоат чаҳ расад , бар тавотуру таволии муттасил ,у пайваста аз ахаси хавоси бал аз авлоду ҳараму дигари ҳавошӣу хадами истимоъ калимотӣ кунад ки аз съўбту шиддату таҳйиҷи ғайзу ғазабу адами тамаккун аз изҳору тшФӣ ба сабаби риояти маслиҳати марг ба орзӯ хоҳад ,у бози ин ҷумла аз тҳосду танозӯъи аъвону ансору мукотиботи аъдоу мўототи аздод бар ҷони ноэмин буд .

و اگر طالب این نوع، پادشاهی یا یکی از خواص و مقربان حضرت او بود، انواع مکاره و شداید در باب او تضاعف پذیرد و علاوه مزاحمت روزگار و منازعت حساد، چه از دور و چه از نزدیک، با شدت حاجت به کثرت مواد و مؤونات که در اصلاح خدم و حشم و رعایت جوانب اولیا و اعدا ضروری باشد، مضاف شود، و مع ذلک استزادت و اعتراض و نسبت به تقصیر و عیب از نزدیکان و متصلان که بر ارضای یکی از ایشان قادر نبود، تا به ارضای همه جماعت چه رسد، بر تواتر و توالی متصل، و پیوسته از اخص خواص بل از اولاد و حرم و دیگر حواشی و خدم استماع کلماتی کند که از صعوبت و شدت و تهییج غیظ و غضب و عدم تمکن از اظهار و تشفی به سبب رعایت مصلحت مرگ به آرزو خواهد، و باز این جمله از تحاسد و تنازع اعوان و انصار و مکاتبات اعدا و مواطات اضداد بر جان ناایمن بود.

Ва чндонкаҳи зердастони ҷунуд зиёдат бошанд дили машғӯлӣ ба кори эшону ҳифзи тарбияту вуҷӯҳи арзоқ дар зиёдат буд , чаҳ он қавми ҳеҷ мؤўнти кифояти нокардаи бнқди сабаби мазиди фикру ҳайрату кроҳит ӯ мешаванд ва чунин кас агарчӣ дар тасаввури халқи тавонгар ва бениёз буд аммо дар ҳақиқат аз ҳамаи дарвеш тар бошад , чаҳ дарвешии иборат аз эҳтиёҷасту эҳтиёҷ ба андозаи муҳтоҷи илайҳ , пас ҳар ки дар сади ҳоҷат ӯ маводи днёўии бештар бакор шавад дарвешӣ ӯ бештар буд , ва ҳар ки ҳоҷат ӯ ба манофеу маводи камтар буд тавонгарӣ ӯ бештар буд , ва аз аниҷост ки ағнии алоғнёءи худоӣ , таъолӣ ,аст ки ӯро ба ҳеҷ чиз ва ҳеҷ кас эҳтиёҷ несту мулӯки муҳтоҷтарин халқанд ба мқтнёту амвол , пас дарвештарин халқ эшон бошанд . Ва амири алмؤмнини Абубакри садиқ , разии аллоҳи анҳу , гуфтааст дар хутбае ки أшқии анноси фии алднёу олохраҳи алмулук , баъд азон сифат мулӯк кардааст ва гуфта ки ҳар ки ба дараҷа подшоҳӣ расад худои рағбат ӯ аз ончӣ дар тасарруф ӯ буд сарф кунад то бар талаби ончӣ дар тасарруфи дигарон буд ҳарис гардад ,у асбоби инқитоъи ҳаёт ӯ бисёр шавад ,у астшъор бар дил ӯ истило ёбад ; бар андаки ҳасади барад ва аз бисёр дар хашм шавад ва аз саломати сомти намояд ва аз идроки лиззати бҳоءу шиква маҳрӯм монад , на аз чизе эътибор гирад ва на бар касе эътимод кунад , ва монанди дирам рӯй кашидау сароби фарибанда ба зоҳир шодӣ намой ва дар ботини андӯҳ афзой бошад , ва чун давлат ӯ ба охир расаду модаи умр мунқатиъ шавад ҳақ , субҳонау таъолӣ , бар муқтазои адолат бо ӯ дар ҳисоб мноқшт кунад ва дар афви мзоиқти أлои ани алмулуки ҳам алмрҳўмўн . То ӣнҷо сухан ӯст , ва алҳақ дрсФти аҳволи мулӯк бар ҳадаф савоб задааст .

و چندانکه زیردستان جنود زیادت باشند دل مشغولی به کار ایشان و حفظ تربیت و وجوه ارزاق در زیادت بود، چه آن قوم هیچ مؤونت کفایت ناکرده بنقد سبب مزید فکر و حیرت و کراهیت او می شوند و چنین کس اگرچه در تصور خلق توانگر و بی نیاز بود اما در حقیقت از همه درویش تر باشد، چه درویشی عبارت از احتیاج است و احتیاج به اندازه محتاج الیه، پس هر که در سد حاجت او مواد دنیاوی بیشتر بکار شود درویشی او بیشتر بود، و هر که حاجت او به منافع و مواد کمتر بود توانگری او بیشتر بود، و از انیجاست که اغنی الاغنیاء خدای، تعالی، است که او را به هیچ چیز و هیچ کس احتیاج نیست و ملوک محتاج ترین خلق اند به مقتنیات و اموال، پس درویش ترین خلق ایشان باشند. و امیر المؤمنین ابوبکر صدیق، رضی الله عنه، گفته است در خطبه ای که أشقی الناس فی الدنیا و آلاخره الملوک، بعد ازان صفت ملوک کرده است و گفته که هر که به درجه پادشاهی رسد خدای رغبت او از آنچه در تصرف او بود صرف کند تا بر طلب آنچه در تصرف دیگران بود حریص گردد، و اسباب انقطاع حیات او بسیار شود، و استشعار بر دل او استیلا یابد؛ بر اندک حسد برد و از بسیار در خشم شود و از سلامت سآمت نماید و از ادراک لذت بهاء و شکوه محروم ماند، نه از چیزی اعتبار گیرد و نه بر کسی اعتماد کند، و مانند درم روی کشیده و سراب فریبنده به ظاهر شادی نمای و در باطن اندوه افزای باشد، و چون دولت او به آخر رسد و ماده عمر منقطع شود حق، سبحانه و تعالی، بر مقتضای عدالت با او در حساب مناقشت کند و در عفو مضایقت ألا ان الملوک هم المرحومون. تا اینجا سخن اوست، و الحق درصفت احوال ملوک بر هدف صواب زده است.

Устоди Абӯали , раҳмаи аллоҳи алайҳ , мегуяд : аз бузургтарин подшоҳони рӯзгор мушоҳида кардаам ки ин калимотро астъодт мекард ва аз мутобиқати ин маъонӣ бо аҳволи хеш дар ботин таъаҷҷуб менамӯд ,у касоне ки дар зоҳири аҳвол мулӯк нигаранду зинату маснаду сариру мФршу мулаббасу ғуломону бандагону наввобу ҳиҷобу хадаму ҳашаму мавокибу ҷинояту кавкабау дабдабаи эшон бенанд , гумон баранд ки бад-ӣни таҷаммулу тҷбри эшонро ибтиҳоҷу масаррату таматтуъу лиззат бениҳоят бошад , лои лъмри аллоҳ , ки эшон дар аснои ин аҳвол аз афкори нзоргён ғофил бошанд , ва ба андешаҳои зарурӣ аз тадбиру тартиби кори хеш , чунонкии баъзе шарҳ дода омад , машғӯл . Ва агар касе хоҳад , аз ҳоли молику малик ӯ , агарчӣ андак буд , далелтавонад сохт бар ҳоли малику малик ӯ ва агарчӣ бисёр буд . Ва ба таҷрибау қиёси ин маънӣ эътибор гирад то ончии гуфтем ӯро возеҳ шавад . Ва тавонад буд ки агар касе ногоҳ ба раёсатӣ ё подшоҳе расад рӯзӣ чанд , дар ибтидо азон алтзозӣ ёбад , ва чун чашмаш бар мушоҳидаи он асбоб биншинад баъд азон онро чун дигари умӯри табиии шимурду илқои басар бар чизҳое кунад ки аз доираи тасарруф ӯ хориҷ уфтад ва бар ақтнои он ҳирси намояд , то агар фии алмисли дунёу ончӣ дар дунёст бадв диҳанд таманнои вуҷӯди олимӣ дигар кунад , ва ё ҳимматаш дар талаби бақои абадӣу малики ҳақиқии тараққии намояд , то ҷумлагии умӯри подшоҳӣу асбоб ҷҳондорӣ бирав вабол шавад . Фии алҷмлаҳи ҳифзи малику забти мамлакат дар ғояти съўбт буд аз ҷиҳати инҳилолӣ ки дунё дар табиат дораду талошӣу тафарруқӣ ки астҷмоъи зхоӣру кнўзу иҷтимои асокиру ҷунудро дар ақабасту офоту эҳдосӣ ки ба дигари аснофи ясору сирват мттрқ шавад . Инаст ҳоли толибони неъматҳои маҷозӣ .

استاد ابوعلی، رحمه الله علیه، می گوید: از بزرگترین پادشاهان روزگار مشاهده کرده ام که این کلمات را استعادت می کرد و از مطابقت این معانی با احوال خویش در باطن تعجب می نمود، و کسانی که در ظاهر احوال ملوک نگرند و زینت و مسند و سریر و مفرش و ملبس و غلامان و بندگان و نواب و حجاب و خدم و حشم و مواکب و جنایت و کوکبه و دبدبه ایشان بینند، گمان برند که بدین تجمل و تجبر ایشان را ابتهاج و مسرت و تمتع و لذت بی نهایت باشد، لا لعمر الله، که ایشان در اثنای این احوال از افکار نظارگیان غافل باشند، و به اندیشه های ضروری از تدبیر و ترتیب کار خویش، چنانکه بعضی شرح داده آمد، مشغول. و اگر کسی خواهد، از حال مالک و ملک او، اگرچه اندک بود، دلیل تواند ساخت بر حال ملک و ملک او و اگرچه بسیار بود. و به تجربه و قیاس این معنی اعتبار گیرد تا آنچه گفتیم او را واضح شود. و تواند بود که اگر کسی ناگاه به ریاستی یا پادشاهیی رسد روزی چند، در ابتدا ازان التذاذی یابد، و چون چشمش بر مشاهده آن اسباب بنشیند بعد ازان آن را چون دیگر امور طبیعی شمرد و القای بصر بر چیزهایی کند که از دایره تصرف او خارج افتد و بر اقتنای آن حرص نماید، تا اگر فی المثل دنیا و آنچه در دنیاست بدو دهند تمنای وجود عالمی دیگر کند، و یا همتش در طلب بقای ابدی و ملک حقیقی ترقی نماید، تا جملگی امور پادشاهی و اسباب جهانداری برو وبال شود. فی الجمله حفظ ملک و ضبط مملکت در غایت صعوبت بود از جهت انحلالی که دنیا در طبیعت دارد و تلاشی و تفرقی که استجماع ذخائر و کنوز و اجتماع عساکر و جنود را در عقب است و آفات و احداثی که به دیگر اصناف یسار و ثروت متطرق شود. اینست حال طالبان نعمتهای مجازی.

Ва аммо неъматҳои ҳақиқӣ ки дар зўоти аФозлу нуфуси арбоби фазоъили мавҷӯд буд мФорқти он ба ҳеҷ офат сӯрат набандад чаҳ мавҳибати ҳазрати рубубият аз всмти истирдод муназзаҳ бошад , чунонкӣ гуфтаанд :

و اما نعمتهای حقیقی که در ذوات افاضل و نفوس ارباب فضائل موجود بود مفارقت آن به هیچ آفت صورت نبندد چه موهبت حضرت ربوبیت از وصمت استرداد منزه باشد، چنانکه گفته اند:

Ва воҳби он хайрот ба истисмори он амр кардааст , агар амтсол намоем ҳар лаҳзаи неъматии дигар самара диҳад то онгоҳ ки Наими абадӣ ҳосил шавад , ва агар зойеъ гузорем ба шақовату ҳалокати хеш ризо дода бошем ,у кадоми ғабну хусрон буд бештари азонкаҳи азоъти ҷавоҳири нафиси боқии зотӣ ҳозир кунанд ва дар талаби ағрози хасиси фонии арзӣ ғоиб истанд то агар баъди аллтёи волтии чизе азон бадасти оранд бо толиб он бинмоанд ,у ҳроинаҳи онро аз пеш ӯ ё ӯро аз пеш он баргиранд ?

و واهب آن خیرات به استثمار آن امر کرده است، اگر امتثال نماییم هر لحظه نعمتی دیگر ثمره دهد تا آنگاه که نعیم ابدی حاصل شود، و اگر ضایع گذاریم به شقاوت و هلاکت خویش رضا داده باشیم، و کدام غبن و خسران بود بیشتر ازانکه اضاعت جواهر نفیس باقی ذاتی حاضر کنند و در طلب اغراض خسیس فانی عرضی غایب ایستند تا اگر بعد اللتیا والتی چیزی ازان بدست آرند با طالب آن بنماند، و هراینه آن را از پیش او یا او را از پیش آن برگیرند؟

Ва ҳаким арстотолис гуфтааст касе ки бар кафофи қодир буд ва ба иқтисод зиндагонӣ тавонад кард нишоед ки ба фазла талабидан машғӯл гардад чаҳ онро ниҳоятӣ набӯду толиби он мкорҳӣ бинад ки онро ниҳоятӣ набӯд , ва мо пештар ба кафофу иқтисод ишорат кардаем ва гуфта ки : ғарази саҳеҳ азон мудовоати олом ва асқомаст монанди ҷўъу аташу тҳрз аз вуқуъ дар офоту ъоҳот , на қасди лаззотӣ ки ҳақоиқи он олом буд ва агарчӣ бзоҳри лиззати намояд , бали муставфитарин лиззатии сиҳҳат буд ки аз лавозим иқтисодаст . Пас маълум шуд ки дар эъроз аз он лиззат , ҳам сиҳҳатаст ва ҳам лиззат , ва дар иқдом барон , на лиззатаст ва на сиҳҳат .

و حکیم ارسطاطالیس گفته است کسی که بر کفاف قادر بود و به اقتصاد زندگانی تواند کرد نشاید که به فضله طلبیدن مشغول گردد چه آن را نهایتی نبود و طالب آن مکارهی بیند که آن را نهایتی نبود، و ما پیشتر به کفاف و اقتصاد اشارت کرده ایم و گفته که: غرض صحیح ازان مداوات آلام و اسقام است مانند جوع و عطش و تحرز از وقوع در آفات و عاهات، نه قصد لذاتی که حقایق آن آلام بود و اگرچه بظاهر لذت نماید، بل مستوفی ترین لذتی صحت بود که از لوازم اقتصاد است. پس معلوم شد که در اعراض از آن لذت، هم صحت است و هم لذت، و در اقدام بران، نه لذت است و نه صحت.

Ва аммо касе ки бар қадари сади зарурат қодир набошад ва ба саъйу талаб муҳтоҷ шавад бояд ки аз миқдори ҳоҷат мҷоўзт накунад , ва аз истилои ҳирсу таъаррузи макосиби ?дании эҳтирози намояд ва дар муомилаи тариқи мҷомлаҳ нигоҳ дорад , ва чунон Фронмоид ки ӯро аз рӯй изтирор дар кории хасиси хавз мебояд кард , ва дар дигари ҷонвароне ки чун шиками эшон сайр шавад аз саъй дар талаб зиёдат кунанд таъаммул кунад , чаҳ баъзе аз аснофи ҳайвонот ба тановули ҷиФаҳ эй ва баъзе ба тановули рўсӣ рӯзгор гузаронанд , ва бидон қадар ки қисмат эшон уфтад қонеъ ва розӣ шаванду тқззу танаффури ҷуз аз ақўоти аздоди хеш , монанди ҷаълу мнҷи ангабин аз ғизои якдигар , нанамоянд .

و اما کسی که بر قدر سد ضرورت قادر نباشد و به سعی و طلب محتاج شود باید که از مقدار حاجت مجاوزت نکند، و از استیلای حرص و تعرض مکاسب دنی احتراز نماید و در معامله طریق مجامله نگاه دارد، و چنان فرانماید که او را از روی اضطرار در کاری خسیس خوض می باید کرد، و در دیگر جانورانی که چون شکم ایشان سیر شود از سعی در طلب زیادت کنند تأمل کند، چه بعضی از اصناف حیوانات به تناول جیفه ای و بعضی به تناول روثی روزگار گذرانند، و بدان قدر که قسمت ایشان افتد قانع و راضی شوند و تقزز و تنفر جز از اقوات اضداد خویش، مانند جعل و منج انگبین از غذای یکدیگر، ننمایند.

Пас чун нисбат ҳар ҳайвонӣ бо қӯти хос ӯ чун нисбат дигар ҳайвонотаст бо ақўоти эшон , ва ҳар яке бидон қадар ки ба ҳифзи бақои эшон вафо кунад қонеъ ва хўшдланд , мардум низ ки ба сабаби мсоҳмти эшон дар нафаси ҳайвонӣ ба ғизои муҳтоҷ шудааст бояд ки дар ақўоту ағзияи ҳам бад-ӣн назар нигарад ва онро бар сиқлӣ ки ба ихроҷу дафъи он эҳтиёҷ дорад дар боби зарурати фазл мазиятӣ наниҳад ,у иштиғоли уқул ба тхири атъимау аФнои аъмор дар таматтуъ бидон ҳамчун ткослу тқоъд аз талаби миқдори зарурии қабеҳи шимурд ,у яқини шиносад ки тафзили модаи дахл бар модаи харҷ ,у истеҳсони саъй дар талаби яке аз ҳар ду бидӯни дигари як , аз муқтазоӣ табъаст на аз рӯй ақл , чаҳ табиатро ба модаи дахл аз ҷиҳати онкии бадали моитҳлли азу ҳосил хоҳад кард фазл аноятӣаст , ва аз он рӯй ки бар чизе ки ҷузвӣ аз бадан хоҳад шуд муштамиласт онро мулоим май шимурд ,у модаи харҷро чун салоҳияти ин маънии азуи зоил шудааст ,у сабаби истифроғи мавзеу холӣ кардани ҷойгоҳи бадал , нафй мекунаду мнФр май шимурд ;у татаббуъи ақли табъро дар ин маънии ҳам аз ҷинси истихдоми ахси ашрафро бошад , чунонкии борҳои гуфтем .

پس چون نسبت هر حیوانی با قوت خاص او چون نسبت دیگر حیواناتست با اقوات ایشان، و هر یکی بدان قدر که به حفظ بقای ایشان وفا کند قانع و خوشدل اند، مردم نیز که به سبب مساهمت ایشان در نفس حیوانی به غذا محتاج شده است باید که در اقوات و اغذیه هم بدین نظر نگرد و آن را بر ثقلی که به اخراج و دفع آن احتیاج دارد در باب ضرورت فضل مزیتی ننهد، و اشتغال عقول به تخیر اطعمه و افنای اعمار در تمتع بدان همچون تکاسل و تقاعد از طلب مقدار ضروری قبیح شمرد، و یقین شناسد که تفضیل ماده دخل بر ماده خرج، و استحسان سعی در طلب یکی از هر دو بدون دیگر یک، از مقتضای طبع است نه از روی عقل، چه طبیعت را به ماده دخل از جهت آنکه بدل مایتحلل ازو حاصل خواهد کرد فضل عنایتی است، و از آن روی که بر چیزی که جزوی از بدن خواهد شد مشتمل است آن را ملایم می شمرد، و ماده خرج را چون صلاحیت این معنی ازو زایل شده است، و سبب استفراغ موضع و خالی کردن جایگاه بدل، نفی می کند و منفر می شمرد؛ و تتبع عقل طبع را در این معنی هم از جنس استخدام اخس اشرف را باشد، چنانکه بارها گفتیم.

Ва бояд ки ҳофизи сиҳҳати нафаси таҳйиҷи қӯти шаҳвату қӯт ғазаб накунад дар ҳеҷ ҳол балки таҳрики эшон бо табъ гузораду ғараз азин онаст ки бисёр буд ки ба тазаккури лиззатӣ ки дар вақт рондани шаҳватӣ ё дар ҳоли рифъати ртбтӣ эҳсос карда бошанд шавқӣ ба аъодт мисли он вазъ иктисоб кунанд , ва он шавқи мабда ҳаракатӣ шавад то рӯятро дар таҳсили он маънӣ ки матлӯби шавқ буд истеъмол бояд кард ,у қӯти нутқро дар азоҳти иллати нафаси ҳайвонӣ истихдом кард , чаҳ тўсл ба мақсӯди ҷуз бар ин ваҷҳ сӯрат набандад ; ва ин ҳоли шабиҳ буд ба ҳол касе ки сутурии тунд ё сегӣ дарандаро таҳйиҷ кунад , пас ба тадбир халос ёфтан азу машғӯл гардад , ва зоҳираст ки ҷузи девонагон бар чунин ҳаракот иқдом нанамояд . Валикин чун оқили ҳаяҷони ин ду қӯт бо мизоҷ гузорад , дўоъии табиати худ ба кифояти ин муҳим қиём кунанд , чаҳ эшонро дар ин боб ба мададу мъўнти фикру зикри зиёдат ҳоҷатӣ науфтад , ва чун дар вақти ҳаяҷони миқдори ончии ҳифзи сиҳҳат бадан барон муқаддар буд ва дар тбқиаҳи навъ зарурӣ бошад ба тавассути тафаккуру тазаккур муайян кунад то дар истеъмоли таҷовузи ҳад лозим наёяд , имзои сиёсати раббонӣу тамшияти муқтазои машйат ӯ ба тақдим расонида бошад .

و باید که حافظ صحت نفس تهییج قوت شهوت و قوت غضب نکند در هیچ حال بلکه تحریک ایشان با طبع گذارد و غرض ازین آنست که بسیار بود که به تذکر لذتی که در وقت راندن شهوتی یا در حال رفعت رتبتی احساس کرده باشند شوقی به اعادت مثل آن وضع اکتساب کنند، و آن شوق مبدأ حرکتی شود تا رویت را در تحصیل آن معنی که مطلوب شوق بود استعمال باید کرد، و قوت نطق را در ازاحت علت نفس حیوانی استخدام کرد، چه توصل به مقصود جز بر این وجه صورت نبندد؛ و این حال شبیه بود به حال کسی که ستوری تند یا سگی درنده را تهییج کند، پس به تدبیر خلاص یافتن ازو مشغول گردد، و ظاهر است که جز دیوانگان بر چنین حرکات اقدام ننماید. ولیکن چون عاقل هیجان این دو قوت با مزاج گذارد، دواعی طبیعت خود به کفایت این مهم قیام کنند، چه ایشان را در این باب به مدد و معونت فکر و ذکر زیادت حاجتی نیفتد، و چون در وقت هیجان مقدار آنچه حفظ صحت بدن بران مقدر بود و در تبقیه نوع ضروری باشد به توسط تفکر و تذکر معین کند تا در استعمال تجاوز حد لازم نیاید، امضای سیاست ربانی و تمشیت مقتضای مشیت او به تقدیم رسانیده باشد.

Ва ҳамчунин бояд ки назари дақиқи бросноФи ҳаракоту саканоту ақволу афъолу тадобиру тасарруфот мақдам дорад , то бар ҳасби иҷрои одатии мухолифи иродати ақлии чизеи азу содир нашавад , ва агар як ду навбати он одат сабқат ёбаду феълии мухолифи азм аз ӯ дар вуҷӯд ояд , уқубатӣ ба изои он гуноҳи илтизом бояд намӯд ; Маслан агар нафас ба мтъўмии музир мубодират кунад дар вақте ки аҳтмои муҳим буд ӯро молаш диҳад ба имтиноъ аз таому илтизоми сиёми чндонкаҳ маслиҳат бинад , ва дар тавбиху тағйир ӯ ба анвоъи Илом маболиғат кунад . Ва агар дар ғазабӣ на ба ҷойгоҳ мсорът кунад ӯро ба таъаррузи сафеҳӣ ки касри ҷоҳ ӯ кунад ё ба назри садақае ки бар ӯ душвор ояд тأдиб кунад . Дар кутуб ҳукамо овардаанд ки Уқлӣдуси соҳиби ҳандасаи сФҳои шаҳри хешро дар сар ба музд гирифтӣ то бармало ӯро тавбих кардандӣу нафас ӯ азон молаш ёфтӣ .

و همچنین باید که نظر دقیق براصناف حرکات و سکنات و اقوال و افعال و تدابیر و تصرفات مقدم دارد، تا بر حسب اجرای عادتی مخالف ارادت عقلی چیزی ازو صادر نشود، و اگر یک دو نوبت آن عادت سبقت یابد و فعلی مخالف عزم از او در وجود آید، عقوبتی به ازای آن گناه التزام باید نمود؛ مثلا اگر نفس به مطعومی مضر مبادرت کند در وقتی که احتما مهم بود او را مالش دهد به امتناع از طعام و التزام صیام چندانکه مصلحت بیند، و در توبیخ و تغییر او به انواع ایلام مبالغت کند. و اگر در غضبی نه به جایگاه مسارعت کند او را به تعرض سفیهی که کسر جاه او کند یا به نذر صدقه ای که بر او دشوار آید تأدیب کند. در کتب حکما آورده اند که اقلیدس صاحب هندسه سفهای شهر خویش را در سر به مزد گرفتی تا برملا او را توبیخ کردندی و نفس او ازان مالش یافتی.

Ва агар аз нафаси хеши касалӣ на ба мавзе эҳсос кунад ӯро ба машаққати мазиди аъмоли солеҳау мқосот тъбӣ зояд бар маъҳуд таклиф кунад . Фии алҷмлаҳи умӯрӣ дар пеши хеш наад ки ихтилолу рухсатро дарон маҷоли надиҳад , то нафаси мухолифати ақл дар боқӣ кунаду таҷовуз аз расм ӯ ҷоиз нашимурд .

و اگر از نفس خویش کسلی نه به موضع احساس کند او را به مشقت مزید اعمال صالحه و مقاسات تعبی زاید بر معهود تکلیف کند. فی الجمله اموری در پیش خویش نهد که اختلال و رخصت را دران مجال ندهد، تا نفس مخالفت عقل در باقی کند و تجاوز از رسم او جایز نشمرد.

Ва бояд ки дар умуми авқот аз млобсти рзоилу мусоидати асҳоби он эҳтиёти намояду сғоири сиӣотро ҳақир нашимурд , ва дар иртикоби он толиб рухсат нашавад , чаҳ ин маънии батадрӣҷ бар иртикоби кабоир боис гардад .

و باید که در عموم اوقات از ملابست رذایل و مساعدت اصحاب آن احتیاط نماید و صغایر سیئات را حقیر نشمرد، و در ارتکاب آن طالب رخصت نشود، چه این معنی بتدریج بر ارتکاب کبائر باعث گردد.

Ва агар касе дар мабдаи ҷавонии забти нафас аз шаҳавоту ҳалами намӯдан дар вақти сурати ғазабу муҳофизати забону таҳаммул аз ақрони одат гирифта бошад мулозимати ин одоб бирав душвор набӯд , чаҳ парастороне ки ба хизмати сФҳо мубтало шаванд бар сафоҳату шатми эъроз фарсӯда гирданду истимоъи анвоъи қбоиҳ бар эшон осон шавад , бҳдӣ ки азон мутаъассир нашаванд , бали гоҳ буд ки бар амсоли он калимоти хандаҳои бетакаллуф азишон содир шавад ва онро ба башшошату хуши табъии талаққии намоянд ва агарчӣ пеш азон дар нзоӣри он аҳволи эҳтимол ҷоиз нашимурда бошанд ва аз интиқом ба калому тшФӣ ба ҷавоби тҳошии нанамуда ; ҳамчунин буд ҳол касе ки бо фазилат улфат гирад ва аз маҷороти сафеҳону муҳовираи эшон иҷтиноби намояд .

و اگر کسی در مبدأ جوانی ضبط نفس از شهوات و حلم نمودن در وقت سورت غضب و محافظت زبان و تحمل از اقران عادت گرفته باشد ملازمت این آداب برو دشوار نبود، چه پرستارانی که به خدمت سفها مبتلا شوند بر سفاهت و شتم اعراض فرسوده گردند و استماع انواع قبایح بر ایشان آسان شود، بحدی که ازان متأثر نشوند، بل گاه بود که بر امثال آن کلمات خنده های بی تکلف ازیشان صادر شود و آن را به بشاشت و خوش طبعی تلقی نمایند و اگرچه پیش ازان در نظائر آن احوال احتمال جایز نشمرده باشند و از انتقام به کلام و تشفی به جواب تحاشی ننموده؛ همچنین بود حال کسی که با فضیلت الفت گیرد و از مجارات سفیهان و محاوره ایشان اجتناب نماید.

Ва бояд ки ба истеъдоди сабру ҳалами пеш аз ҳаракати шаҳвату ғазаби астзҳору ъдт ҳосил карда бошад ва ба подшоҳони ҳозм , ки пеш аз ҳуҷуми аъодӣ дар муддати муҳлату имкони маҷоли рӯят ба аснофи олоту истеҳкоми ҳсўни мустаъиди муқовимат эшон шаванд , иқтидо намӯда .

و باید که به استعداد صبر و حلم پیش از حرکت شهوت و غضب استظهار و عدت حاصل کرده باشد و به پادشاهان حازم، که پیش از هجوم اعادی در مدت مهلت و امکان مجال رویت به اصناف آلات و استحکام حصون مستعد مقاومت ایشان شوند، اقتدا نموده.

Ва бояд ки ҳофизи сиҳҳати нафаси уюби хеш ба астқсои тамом талаб кунад , ва барон ақтсор нанамояд ки ҷолинус ҳаким мегуяд , дар китобӣ ки дар търФи мардуми уюби нафаси хешро сохтааст , ки : « чун ҳар шахсеи нафаси худро дӯст дорад маъоӣиб ӯ бирав махфӣ монад ва онро , ва агарчӣ зоҳир буд , идрок накунад » пас дар тадбири он халал гуфтааст : « бояд ки дӯстии комили фозил ихтиёр кунаду баъд аз тӯли мؤонст ӯро ахбор диҳад ки аломати сидқи мؤдт ӯ онаст ки аз уюби нафаси ин шахси эълом воҷиб донад то азон тҷнби намояд , ва дар ин боби аҳдии устувор бар ӯ гирад ва бидон розӣ нашавад ки гуяд « бар ту ҳеҷ уюб наме байнам » балки бо ӯ ба итоби даройаду асткроаҳи ин сухан изҳор кунад ва ӯро ба хиёнати тӯҳмат наад ва бо саволи аввали мъоўдти намояду алҳоҳи зиёдати биҷои орад , пас агар бар ахбор нокардан исрор кунад андӯҳии тамом бар он сухану эърозии сариҳи азуи Фронмоид то ба чизе аз ончии муқтазӣ тъиир донад эътироф кунад , ва чун бад-ӣн мақом расад албата инкорӣ изҳор накунад ва дар мувоҷиҳа ӯ қабзӣу кроҳитӣ Фрохўиштн наёрад , бал ба мбостту ибтиҳоҷу масаррати онро талаққӣ кунад ,у шукри он ба рӯзгор ва дар авқоти хилвату мؤонсти бгзорд , то он дӯсти ҳадяу тӯҳфа ӯ эълом ӯ аз уюби шимурд , пас он айбро ба чизе ки иқтизои маҳви осору қалъ русум кунад муъолиҷат ба тақдими расонад , то сқти он дӯст ба қавл ӯу бдонкаҳи ғараз ӯ бар ислоҳи нафаси хеш мқсўраст мустаҳкам шавад ва аз мъоўдти насиҳат инқибоз нанамояд » .

و باید که حافظ صحت نفس عیوب خویش به استقصای تمام طلب کند، و بران اقتصار ننماید که جالینوس حکیم می گوید، در کتابی که در تعرف مردم عیوب نفس خویش را ساخته است، که: « چون هر شخصی نفس خود را دوست دارد معایب او برو مخفی ماند و آن را، و اگرچه ظاهر بود، ادراک نکند » پس در تدبیر آن خلل گفته است: « باید که دوستی کامل فاضل اختیار کند و بعد از طول مؤانست او را اخبار دهد که علامت صدق مؤدت او آنست که از عیوب نفس این شخص اعلام واجب داند تا ازان تجنب نماید، و در این باب عهدی استوار بر او گیرد و بدان راضی نشود که گوید « بر تو هیچ عیوب نمی بینم » بلکه با او به عتاب درآید و استکراه این سخن اظهار کند و او را به خیانت تهمت نهد و با سؤال اول معاودت نماید و الحاح زیادت بجای آرد، پس اگر بر اخبار ناکردن اصرار کند اندوهی تمام بر آن سخن و اعراضی صریح ازو فرانماید تا به چیزی از آنچه مقتضی تعییر داند اعتراف کند، و چون بدین مقام رسد البته انکاری اظهار نکند و در مواجهه او قبضی و کراهیتی فراخویشتن نیارد، بل به مباسطت و ابتهاج و مسرت آن را تلقی کند، و شکر آن به روزگار و در اوقات خلوت و مؤانست بگزارد، تا آن دوست هدیه و تحفه او اعلام او از عیوب شمرد، پس آن عیب را به چیزی که اقتضای محو آثار و قلع رسوم کند معالجت به تقدیم رساند، تا ثقت آن دوست به قول او و بدانکه غرض او بر اصلاح نفس خویش مقصور است مستحکم شود و از معاودت نصیحت انقباض ننماید ».

То ӣнҷои сухан ҷолинусаст аммо чунин дӯсти азиз алўҷўд тавонад буд , ва дар аксари авқоти тамаъ аз интифоъ ба чунин мардуми мунқатиъ ,у имкн ки душман аз дӯст дар ин мақом бо манфиаттар буд , чаҳ душман дар изҳори уюби эҳтишомӣ нигоҳ надорад ва бар ончӣ донад ақтсор накунад балки мҷоўзти ҳаду тамассук ба анвоъи ифтироу бӯҳтон низ истеъмол кунад . Пас мардумро бар уюби худ танбеҳ уфтад ва дар ончӣ ифтиро карда бошад нафасро муттаҳами шиносаду эҳтиёти халалӣ ки мутаваққиъ буд биҷои орад .

تا اینجا سخن جالینوس است اما چنین دوست عزیز الوجود تواند بود، و در اکثر اوقات طمع از انتفاع به چنین مردم منقطع، و یمکن که دشمن از دوست در این مقام با منفعت تر بود، چه دشمن در اظهار عیوب احتشامی نگاه ندارد و بر آنچه داند اقتصار نکند بلکه مجاوزت حد و تمسک به انواع افترا و بهتان نیز استعمال کند. پس مردم را بر عیوب خود تنبیه افتد و در آنچه افترا کرده باشد نفس را متهم شناسد و احتیاط خللی که متوقع بود بجای آرد.

Ва ҳам ҷолинус дар мқолтӣ дигар гуфтааст ки : хиёри мардумонро ба аъдо интифоъ бошад ,у маънӣ ҳаминаст ки ёд кардем .

و هم جالینوس در مقالتی دیگر گفته است که: خیار مردمان را به اعدا انتفاع باشد، و معنی همین است که یاد کردیم.

Ва ёқӯби кундӣ ки аз ҳукамоӣ ислом бӯда аст мегуяд : бояд ки толиби фазилат аз сӯратҳои ошноёни хеши оина Эй созад то аз ҳар сӯратии вазъӣ ки мсттбъи сиӣаҳ Эй уфтад астФодт кунад , ва бар сиӣоти худ итилоъ ёбад , яъне тафаққуди сиӣот мардумон кунад ва бар ҳар яке азон , худро ба мазаммату итоб маломат кунад , чунонкии гӯйии магари он феъли азуи содир шудааст , ва дар охир ҳар шбонрўзии тафаҳҳус ҳар феълӣ ки дар он шбонрўз карда бошад ба астқсо , бе эҳмоли феълӣ , ба тақдими расонад , чаҳ зишт бошад ки дар ҳифзи ончии инфоқи он иттифоқи афтода буд аз санги пораҳои ракику гиёҳи резаҳои хушк ки ба адами он чизе аз мо ноқис нашавад иҷтиҳод кунем ва дар ҳифзи ончӣ аз зўоти мо инфоқ меуфтад ки бақои мо бар тавфири он муқаддарасту фанои мо бар тақсири он мқсўр , эҳмол намоем , ва чун бар сиӣаҳ эй вуқуф ёбем дар маломати нафаси маболиғат воҷиб донем ,у ҳаддӣ бар ӯ иқомат кунем ки дар тазйиъи он рухсатро роҳ надиҳем ; чаҳ агар чунин кунем нафас аз мусовии артдоъи намояд ва бо ҳасанот алиф гирад . Ва ҳамеша бояд ки қбоиҳ дар пеши хотири мо буд то онро фаромӯш накунем ва ҳамин шарт дар ҳасанот риоят кунем то аз мо фӯт нашавад .

و یعقوب کندی که از حکمای اسلام بوده است می گوید: باید که طالب فضیلت از صورتهای آشنایان خویش آینه ای سازد تا از هر صورتی وضعی که مستتبع سیئه ای افتد استفادت کند، و بر سیئات خود اطلاع یابد، یعنی تفقد سیئات مردمان کند و بر هر یکی ازان، خود را به مذمت و عتاب ملامت کند، چنانکه گویی مگر آن فعل ازو صادر شده است، و در آخر هر شبانروزی تفحص هر فعلی که در آن شبانروز کرده باشد به استقصا، بی اهمال فعلی، به تقدیم رساند، چه زشت باشد که در حفظ آنچه انفاق آن اتفاق افتاده بود از سنگ پاره های رکیک و گیاه ریزه های خشک که به عدم آن چیزی از ما ناقص نشود اجتهاد کنیم و در حفظ آنچه از ذوات ما انفاق می افتد که بقای ما بر توفیر آن مقدر است و فنای ما بر تقصیر آن مقصور، اهمال نماییم، و چون بر سیئه ای وقوف یابیم در ملامت نفس مبالغت واجب دانیم، و حدی بر او اقامت کنیم که در تضییع آن رخصت را راه ندهیم؛ چه اگر چنین کنیم نفس از مساوی ارتداع نماید و با حسنات الف گیرد. و همیشه باید که قبایح در پیش خاطر ما بود تا آن را فراموش نکنیم و همین شرط در حسنات رعایت کنیم تا از ما فوت نشود.

Пас гуфтааст : ва бояд ки барон қаноат накунем ки монанди дафтарҳо ва китобҳо аФодт ҳикмат кунем дигаронро ва худ азон бенасиб , ё монанди санг аФсон бошем ки оҳан тез кунад ва худ натавонад бурид , бал бояд ки чун офтоби аФозт нур кунем аз зоти хеш бар моҳ то ӯро ба худ мушобеҳати диҳем ва агарчӣ нур ӯ аз нури офтоби қосир буд ;у ҳоли мо дар аФозти фазойили ҳамин ҳол буд .

پس گفته است: و باید که بران قناعت نکنیم که مانند دفترها و کتابها افادت حکمت کنیم دیگران را و خود ازان بی نصیب، یا مانند سنگ افسان باشیم که آهن تیز کند و خود نتواند برید، بل باید که چون آفتاب افاضت نور کنیم از ذات خویش بر ماه تا او را به خود مشابهت دهیم و اگرچه نور او از نور آفتاب قاصر بود؛ و حال ما در افاضت فضایل همین حال بود.

То ӣнҷои сухан кундӣаст ва ин маъонӣ аз сухани дигарон ба маболиғат наздиктараст дар ин боб , валлоҳи аълами болсўоб .

تا اینجا سخن کندی است و این معانی از سخن دیگران به مبالغت نزدیکتر است در این باب، والله اعلم بالصواب.