Ба ҳукми онкии мардум дар тбқиаҳи шахс , ба ғизо муҳтоҷаст ,у ғизои навъи инсонӣ бе тадбирии сноъӣ чун куштану дрўдну пок кардану нарм кардан ва сириштан ва пухтани муҳайё на ,у тамҳиди ин асбоб ба муовинати муовинону олоту адавоти бакори доштану рӯзгори дароз дарон сарф кардани сӯрати бандад , на чун ғизои дигари ҳайвонот , ки ба ҳасби табиати сохта ва пардохтааст то анбъоси эшон бар талаби алафу оби мқсўр буд бар вақти тақозои табиат , ва чун таскини сурати ҷўъ ва аташ кунанд аз ҳаракати бозоистнд ;у ақтсори мардум бар миқдори ҳоҷати рӯз ба рӯз , чун тартиби он қадри ғизо ки вазифа ҳар рӯзӣ буд ба як рӯзи сохтан маҳоласт , мӯҷиби инқитоъи модау ихтилоли маишат буд .

به حکم آنکه مردم در تبقیه شخص، به غذا محتاج است، و غذای نوع انسانی بی تدبیری صناعی چون کشتن و درودن و پاک کردن و نرم کردن و سرشتن و پختن مهیا نه، و تمهید این اسباب به معاونت معاونان و آلات و ادوات بکار داشتن و روزگار دراز دران صرف کردن صورت بندد، نه چون غذای دیگر حیوانات، که به حسب طبیعت ساخته و پرداخته است تا انبعاث ایشان بر طلب علف و آب مقصور بود بر وقت تقاضای طبیعت، و چون تسکین سورت جوع و عطش کنند از حرکت بازایستند؛ و اقتصار مردم بر مقدار حاجت روز به روز، چون ترتیب آنقدر غذا که وظیفه هر روزی بود به یک روز ساختن محال است، موجب انقطاع ماده و اختلال معیشت بود.

Пас аз ин ҷиҳат ба адхори асбоби маош ,у ҳифзи он аз дигари абнои ҷинс ки дар ҳоҷат мшорканд , эҳтиёҷ афтод ,у муҳофизат , бемаконе ки ғизоу қӯт дар он макон табоҳ нашавад ва дар вақти хобу бедорӣ ва ба рӯз ва ба шаби дасти толибону ғосибон азон кӯтоҳ дорад , сӯрат набандад .

پس از این جهت به ادخار اسباب معاش، و حفظ آن از دیگر ابنای جنس که در حاجت مشارک اند، احتیاج افتاد، و محافظت، بی مکانی که غذا و قوت در آن مکان تباه نشود و در وقت خواب و بیداری و به روز و به شب دست طالبان و غاصبان ازان کوتاه دارد، صورت نبندد.

Пас ба сохтани манозил ҳоҷат омад , ва чун мардумро ба тартиби саноатӣ ки бар таҳсили ғизо муштамил бошад машғӯл бояд буд аз ҳифзи он миқдор ки захираи ниҳода буд ғофил монад , пас аз ин рӯй ба муовинӣ ки ба ниёбат ӯ аксари авқот дар манзил муқӣм бошад ва ба ҳифзи захоири ақўоту ағзияи машғӯл , муҳтоҷ шуд ва ин эҳтиёҷ ба ҳасби тбқиаҳ шахсаст .

پس به ساختن منازل حاجت آمد، و چون مردم را به ترتیب صناعتی که بر تحصیل غذا مشتمل باشد مشغول باید بود از حفظ آن مقدار که ذخیره نهاده بود غافل ماند، پس از این روی به معاونی که به نیابت او اکثر اوقات در منزل مقیم باشد و به حفظ ذخایر اقوات و اغذیه مشغول، محتاج شد و این احتیاج به حسب تبقیه شخص است.

Ва аммо ба ҳасби тбқиаҳи навъ низ ба ҷуфтӣ ки таносулу тўолд бар вуҷӯд ӯ мавқуф бошад эҳтиёҷ буд , пас ҳикмати илоҳии чунон иқтизо кард ки ҳар мардӣ ҷуфтӣ гирад то ҳам ба муҳофизати манзилу моФиаҳи қиёми намояд , ва ҳам кори таносул ба тавассул ӯ тамом шавад , ва ҳам дар тқлди як шахси ду муҳимро шарт хуфт мؤўнти мръӣ буд . Ва чун тўолд ҳосил ояду фарзанд бетарбияту ҳизонати падару модар бақо намеёбад ва ба нашав ва намо намерасад такаффули умӯр ӯ низ воҷиби гашт , ва чун ҷамоатӣ анбӯҳ шаванд , яъне марду зану фарзандон ,у тартиби ақўоти ин ҷамоату азоҳти илали эшон бар як шахс душвор тавонад буд , пас ба аъвону хадами эҳтиёҷ зоҳир шуд ,у бад-ӣни ҷамоат ки арқон манозиланд низоми ҳоли маоши сӯрати баст . Пас аз ин баҳс маълум шуд ки арқони манзил панҷанд падару модару фарзанду ходиму қӯт .

و اما به حسب تبقیه نوع نیز به جفتی که تناسل و توالد بر وجود او موقوف باشد احتیاج بود، پس حکمت الهی چنان اقتضا کرد که هر مردی جفتی گیرد تا هم به محافظت منزل و مافیه قیام نماید، و هم کار تناسل به توسل او تمام شود، و هم در تقلد یک شخص دو مهم را شرط خفت مؤونت مرعی بود. و چون توالد حاصل آید و فرزند بی تربیت و حضانت پدر و مادر بقا نمی یابد و به نشو و نما نمی رسد تکفل امور او نیز واجب گشت، و چون جماعتی انبوه شوند، یعنی مرد و زن و فرزندان، و ترتیب اقوات این جماعت و ازاحت علل ایشان بر یک شخص دشوار تواند بود، پس به اعوان و خدم احتیاج ظاهر شد، و بدین جماعت که ارکان منازل اند نظام حال معاش صورت بست. پس از این بحث معلوم شد که ارکان منزل پنج اند پدر و مادر و فرزند و خادم و قوت.

Ва чун низом ҳар касратӣ ба ваҷҳе аз таълӣф тавонад буд , ки муқтазӣ навъе аз тўҳд бошад , дар низоми манзил низ ба тадбирии сноъӣ ки мӯҷиби он таълӣф бошад зарурат афтод , ва аз ҷамоати мазкӯри соҳиби манзил ба иҳтимоми он муҳими ӯйтар буд , аз ин рӯй раёсат қавм бирав муқарар шуду сиёсати ҷамоати бадви мФўзи гашт , то тадбири манзил бар ваҷҳе ки муқтазии низоми аҳли манзил буд ба тақдими расонад .

و چون نظام هر کثرتی به وجهی از تألیف تواند بود، که مقتضی نوعی از توحد باشد، در نظام منزل نیز به تدبیری صناعی که موجب آن تألیف باشد ضرورت افتاد، و از جماعت مذکور صاحب منزل به اهتمام آن مهم اویتر بود، از این روی ریاست قوم برو مقرر شد و سیاست جماعت بدو مفوض گشت، تا تدبیر منزل بر وجهی که مقتضی نظام اهل منزل بود به تقدیم رساند.

Ва ҳамчунон ки шубони рамаи гӯсфандро бар ваҷҳ маслиҳат бачаранд , ва ба алафзору обишхури мувофиқи барад , ва аз музирати сбоъу офоти самовӣу арзӣ нигоҳ дорад ,у мсокни тобистонӣу зимистонӣу нимрўзӣу шабонгоҳӣ бар ҳасби салоҳӣ ки ҳар вақт иқтизо кунад мураттаб гирданд , то ҳам умӯри маишат ӯ ва ҳам низоми ҳоли эшон ҳосил шавад , мудаббири манзил низ ба риояти масолеҳи ақўоту арзоқу тартиби умӯри маошу сиёсати аҳволи ҷамоат ба тарғибу трҳибу въду ваъиду заҷру таклифу рФқу мноқшту лутфу унф қиём кунад , то ҳар як ба камолӣ ки ба ҳасб шахс бидон мутаваҷҷеҳ бошанд барисанд ,у ҳамгинон дар низоми ҳоле ки муқтазии суҳӯлати тъиш буд мушорикат ёбанд .

و همچنان که شبان رمه گوسفند را بر وجه مصلحت بچراند، و به علفزار و آبشخور موافق برد، و از مضرت سباع و آفات سماوی و ارضی نگاه دارد، و مساکن تابستانی و زمستانی و نیمروزی و شبانگاهی بر حسب صلاحی که هر وقت اقتضا کند مرتب گرداند، تا هم امور معیشت او و هم نظام حال ایشان حاصل شود، مدبر منزل نیز به رعایت مصالح اقوات و ارزاق و ترتیب امور معاش و سیاست احوال جماعت به ترغیب و ترهیب و وعد و وعید و زجر و تکلیف و رفق و مناقشت و لطف و عنف قیام کند، تا هر یک به کمالی که به حسب شخص بدان متوجه باشند برسند، و همگنان در نظام حالی که مقتضی سهولت تعیش بود مشارکت یابند.

Ва бибояд донист ки мурод аз манзил дар ин мавзе на хонааст ки аз хишту гулу санг ва чӯб кунанд , бал ки аз таълӣфӣ махсӯсаст ки миёни шавҳару зану волиду мавлуду ходиму махдуму мутамаввил ва мол уфтад , маскани эшон чаҳ аз чӯбу санг буд ва чаҳ аз хаймау харгоҳ ва чаҳ аз сояи дарахту ғори кӯҳ .

و بباید دانست که مراد از منزل در این موضع نه خانه است که از خشت و گل و سنگ و چوب کنند، بل که از تألیفی مخصوص است که میان شوهر و زن و والد و مولود و خادم و مخدوم و متمول و مال افتد، مسکن ایشان چه از چوب و سنگ بود و چه از خیمه و خرگاه و چه از سایه درخت و غار کوه.

Пас саноат « тадбири манзил » ки онро ҳикмат манзилӣ хонанд назар бошад дар ҳоли ин ҷамоат бар ваҷҳе ки муқтазии маслиҳати умум буд дар тисири асбоби маошу тўсл ба камолӣ ки ба ҳасби иштирок матлӯб бошад ; ва чун умуми ашхоси навъ , чаҳ малик ва чаҳ раият ва чаҳ фозил ва чаҳ мФзўл , бад-ӣни навъи таълӣфу тадбир муҳтоҷанд , ва ҳар касе дар мартабаи худ ба тқлди амри ҷамоатӣ , ки ӯ роъии эшон буд ва эшон раият ӯ , мукаллаф , манфиати ин илми ом ва ногузир бошаду фавойиди он ҳам дар дайн ва ҳам дар дунёи шомил , ва аз ӣнҷо фармӯдааст соҳиби шариъат , алайҳи ассалом , ки калаками роъу калаками мсؤўли ани раията .

پس صناعت « تدبیر منزل » که آن را حکمت منزلی خوانند نظر باشد در حال این جماعت بر وجهی که مقتضی مصلحت عموم بود در تیسیر اسباب معاش و توصل به کمالی که به حسب اشتراک مطلوب باشد؛ و چون عموم اشخاص نوع، چه ملک و چه رعیت و چه فاضل و چه مفضول، بدین نوع تألیف و تدبیر محتاج اند، و هر کسی در مرتبه خود به تقلد امر جماعتی، که او راعی ایشان بود و ایشان رعیت او، مکلف، منفعت این علم عام و ناگزیر باشد و فواید آن هم در دین و هم در دنیا شامل، و از اینجا فرموده است صاحب شریعت، علیه السلام، که کلکم راع و کلکم مسؤول عن رعیته.

Ва қудамои ҳукаморо дар ин навъи ақвол бисёр бӯдааст , аммо нақли кутуби эшон дар ин фан аз луғати юнонӣ ба луғати арабӣ иттифоқ науфтодааст , магари мухтасарӣ аз сухани абрўсн ки дар дасти мтأхрон мавҷӯдасту мтأхрон , ба орои соибу азҳони софӣ дар таҳзибу тартиби ин саноат ,у истинботи қавонину усӯли он бар ҳасби иқтизои уқул , ғояти ҷаҳд мабзул доштаанд ва онро мудаввану муҷаллади гардонида . Ва хоҷаи раиси Абӯалии алҳусайн бен абди аллоҳи бен синоро рисолаи ист дар ин боб ки бо камоли балоғати шарти эҷоз риоят кардааст , хулосае аз он рисола бо ин мақола нақл карда омад , ва онро ба дигари мавоъизу одоб ки аз мутақаддимону мтأхрони манқӯл буд мўшҳ гардонида шуд , аншоءи аллоҳ ба назари артзои аҳли фазл мушарраф шавад , ана вале алтўФиқ .

و قدمای حکما را در این نوع اقوال بسیار بوده است، اما نقل کتب ایشان در این فن از لغت یونانی به لغت عربی اتفاق نیفتاده است، مگر مختصری از سخن ابروسن که در دست متأخران موجود است و متأخران، به آرای صائب و اذهان صافی در تهذیب و ترتیب این صناعت، و استنباط قوانین و اصول آن بر حسب اقتضای عقول، غایت جهد مبذول داشته اند و آن را مدون و مجلد گردانیده. و خواجه رئیس ابوعلی الحسین بن عبد الله بن سینا را رساله ایست در این باب که با کمال بلاغت شرط ایجاز رعایت کرده است، خلاصه ای از آن رساله با این مقاله نقل کرده آمد، و آن را به دیگر مواعظ و آداب که از متقدمان و متأخران منقول بود موشح گردانیده شد، انشاء الله به نظر ارتضای اهل فضل مشرف شود، انه ولی التوفیق.

Ва бибояд донист ки асли куллӣ дар тадбири манзили он буд ки ҳамчунон ки табиб дар ҳоли бадани инсон назар кунад , аз ҷиҳати эътидолӣ ки ба ҳасби тркби аъзои маҷмӯи таркибро ҳосил ояд , ва он эътидоли муқтазии сиҳҳати бадану масдари афъол буд бар ваҷҳи камол , то агар он эътидоли мавҷӯд буд онро муҳофизат кунад , ва агар мафқуд буд астъодти намояд , ва чун дар узвӣ аз аъзои халалӣ ҳодис шавад дрълоҷи он узви маслиҳати умуми аъзо нигоҳ дорад ,у хоссаи маслиҳати узвии раис ки муҷовир ӯ буд ба қасди аввал ,у баъд азон маслиҳати он узв ба қасди сонӣ , ба ҳаддӣ ки агар салоҳи умуми аъзо дар қатъ ва кӣ он узв буд қатъ назар кунад аз ислоҳи он узв , ва ба қатъу қалъи он муболот накунад то фасод ба дигари аъзо сироят накунад ҳам бар ин нсқи мудаббири манзилро риояти салоҳи умуми аҳли манзили воҷиб буд ,у назар ӯ ба қасди аввал бар эътидолӣ ки дар таълӣф уфтад мқсўр ,у муҳофизати он эътидол ё истирдодаш бар ваҷҳи савоби муқаддар , ва дар тадбири ҳоли як як шахс ба муолиҷае ки табиби як як узвро кунад муқтада ; чаҳ ҳар яке аз арқони манзил ба нисбат бо манзил ба мсобт ҳар яке аз аъзоӣ мардум бошанд ба нисбат бо маҷмӯи бенят , баъзе раис ва баъзе мрؤўс ва баъзе хасис ва баъзе шариф , ва ҳар чанд ҳар узвиро эътидолӣу феълии хос буд лекини феъли ҳамаи аъзо ба мушорикату муовинати ғояти ҳамаи афъол буд . Ҳамчунин ҳар шахсеро аз ашхоси аҳли манзили табъӣу хосиятӣ буд ба анФрод ,у ҳаракот ӯ мутаваҷҷеҳ ба мақсадии хос ки аз афъоли ҷамоати Низомӣ ки дар манзили матлӯб буд ҳосил ояд ,у мудаббири манзил ки ба манзалати табиб буд аз ваҷҳе , ва ба манзалати як узв ки шарифтар буд аз аъзо ба эътиборӣ , бояд ки бар табиату хосияту феъл ҳар шахсе аз ашхоси аҳли манзили воқиф буд , ва бар эътидолӣ ки аз таълӣфи он афъол ҳосил ояд воқиф , то эшонро ба камолӣ ки муқтазии низоми манзил буд бирасонад , ва агар маразӣ ҳодис шавад онро зоил кунад .

و بباید دانست که اصل کلی در تدبیر منزل آن بود که همچنان که طبیب در حال بدن انسان نظر کند، از جهت اعتدالی که به حسب ترکب اعضا مجموع ترکیب را حاصل آید، و آن اعتدال مقتضی صحت بدن و مصدر افعال بود بر وجه کمال، تا اگر آن اعتدال موجود بود آن را محافظت کند، و اگر مفقود بود استعادت نماید، و چون در عضوی از اعضا خللی حادث شود درعلاج آن عضو مصلحت عموم اعضا نگاه دارد، و خاصه مصلحت عضوی رئیس که مجاور او بود به قصد اول، و بعد ازان مصلحت آن عضو به قصد ثانی، به حدی که اگر صلاح عموم اعضا در قطع و کی آن عضو بود قطع نظر کند از اصلاح آن عضو، و به قطع و قلع آن مبالات نکند تا فساد به دیگر اعضا سرایت نکند هم بر این نسق مدبر منزل را رعایت صلاح عموم اهل منزل واجب بود، و نظر او به قصد اول بر اعتدالی که در تألیف افتد مقصور، و محافظت آن اعتدال یا استردادش بر وجه صواب مقدر، و در تدبیر حال یک یک شخص به معالجه ای که طبیب یک یک عضو را کند مقتدی؛ چه هر یکی از ارکان منزل به نسبت با منزل به مثابت هر یکی از اعضای مردم باشند به نسبت با مجموع بنیت، بعضی رئیس و بعضی مرؤوس و بعضی خسیس و بعضی شریف، و هر چند هر عضوی را اعتدالی و فعلی خاص بود لیکن فعل همه اعضا به مشارکت و معاونت غایت همه افعال بود. همچنین هر شخصی را از اشخاص اهل منزل طبعی و خاصیتی بود به انفراد، و حرکات او متوجه به مقصدی خاص که از افعال جماعت نظامی که در منزل مطلوب بود حاصل آید، و مدبر منزل که به منزلت طبیب بود از وجهی، و به منزلت یک عضو که شریف تر بود از اعضا به اعتباری، باید که بر طبیعت و خاصیت و فعل هر شخصی از اشخاص اهل منزل واقف بود، و بر اعتدالی که از تألیف آن افعال حاصل آید واقف، تا ایشان را به کمالی که مقتضی نظام منزل بود برساند، و اگر مرضی حادث شود آن را زایل کند.

Ва агарчӣ эътибори ҳоли манзил аз вазъи саноат хориҷаст , чунонкии гуфтем , аммо афзали аҳволи манзил ки маскан буд чунон буд ки бунёдҳои он устувор бошад , ва сақфҳо ба иртифоъи моил , ва дарҳо кушода , чунонкӣ дар ихтилоф ба такаллуфӣ эҳтиёҷ науфтад ,у мсокни мардон аз мсокни занони мФрўз ,у мақомгоҳ ҳар фаслӣу мавсимӣ ба ҳасби он вақти маъаад ,у мавзеи захоиру амвол ба ҳсонти мавсуф ,у эҳтиётӣ ки ба дафъи офот таъаллуқ дорад , монанди ҳрқу ғарқу нақби дуздону таъаррузи ҳавоам , ба тақдими расонида , ва дар маскани мардуми ончии тўқӣ аз злозл иқтизо кунад , яъне соҳати фарох ва дуконҳои афрошта , мръӣ , ва бо вуҷӯди касрати мроФқу маҳоли шароити таносуби авзоъи маҳфӯз .

و اگرچه اعتبار حال منزل از وضع صناعت خارج است، چنانکه گفتیم، اما افضل احوال منزل که مسکن بود چنان بود که بنیادهای آن استوار باشد، و سقفها به ارتفاع مایل، و درها گشاده، چنانکه در اختلاف به تکلفی احتیاج نیفتد، و مساکن مردان از مساکن زنان مفروز، و مقامگاه هر فصلی و موسمی به حسب آن وقت معد، و موضع ذخایر و اموال به حصانت موصوف، و احتیاطی که به دفع آفات تعلق دارد، مانند حرق و غرق و نقب دزدان و تعرض هوام، به تقدیم رسانیده، و در مسکن مردم آنچه توقی از زلازل اقتضا کند، یعنی ساحت فراخ و دکانهای افراشته، مرعی، و با وجود کثرت مرافق و محال شرایط تناسب اوضاع محفوظ.

Ва аз ҳамаи муҳимтар эътибори ҳоли ҷавор , то ба муҷовирати аҳли шару фасоду касоне ки мўзӣ табъ бошанд мубтало нашавад , ва аз офати ваҳшату анФрод эмин монад . Ва афлотӯни ҳакими манзил дар кӯии заргарони гирифта буд , аз ҳикмати он истеълом карданд , фармуд ки « то агар хоб бар чашми ман ғолиб шавад ва аз тафаккуру мутолиа манъ кунад овози адавоти эшон маро бедор кунад » .

و از همه مهم تر اعتبار حال جوار، تا به مجاورت اهل شر و فساد و کسانی که موذی طبع باشند مبتلا نشود، و از آفت وحشت و انفراد ایمن ماند. و افلاطون حکیم منزل در کوی زرگران گرفته بود، از حکمت آن استعلام کردند، فرمود که « تا اگر خواب بر چشم من غالب شود و از تفکر و مطالعه منع کند آواز ادوات ایشان مرا بیدار کند ».

Ва ҳўи аҳкму аълам .

و هو احکم و اعلم.