Чун навъи мардум ба адхори ақўоту арзоқ музтараст , чунонкӣ дар фасли гузашта ёд кардем ,у бақои баъзе ақўот дар замонии бештари номумкин , пас ба ҷамъи молобду ақтнои мояҳтоҷ аз ҳар ҷинсӣ эҳтиёҷ афтод , то агар баъзе аҷнос дар маъраз талаф ояд баъзе ки аз фасоди давртар буд бимонад , ва ба сабаби зарурати муомилоту вуҷӯҳи ахзу эъто , чунонкӣ дар мақола гузашта гуфтаем , ба динор ки ҳофизи адолату муқаввими куллӣу номӯс Асғараст ҳоҷат буд , ва ба иззати вуҷӯд ӯу муодилати андакӣ аз ҷинс ӯ бо бисёре аз дигари чизҳо , мؤўнти нақли ақўот аз мсокн ба мсокни давртар мукфӣ шуд , бидон ваҷҳ ки , чун нақли андак ӯ ки қимати ақўот бисёр буд қоими мақоми нақли ақўот бисёр буд , аз кулуфту машаққати ҳамли он истиғно уфтад , ва ҳамчунин ба рзонти ҷавҳару истеҳкоми мизоҷу камоли таркиб ӯ ки мстдъии бақо буд саботу қавоми фавойиди мктсби сӯрати баст , чаҳ астҳолту фаноӣ ӯ муқтазии иҳботи машаққатӣ буд ки дар тариқи касби арзоқу ҷамъи мқтнёт афтода бошад , ва ба қавл ӯ ба наздик аснофамам шумӯли манфиат ӯ ҳамгинонро манзум шуд ,у бад-ӣни дақоиқи ҳикмати камолӣ ки дар умӯри маишати таъаллуқ ба табиат дошт лутфи илоҳӣу анояти яздоне аз ҳади қӯт ба ҳизи феъли расонид ,у ончии таъаллуқ ба саноат дорад монанди дигари умӯри сноъӣ бо назару тадбири навъи инсонӣ ҳавола афтод .

چون نوع مردم به ادخار اقوات و ارزاق مضطر است، چنانکه در فصل گذشته یاد کردیم، و بقای بعضی اقوات در زمانی بیشتر ناممکن، پس به جمع مالابد و اقتنای مایحتاج از هر جنسی احتیاج افتاد، تا اگر بعضی اجناس در معرض تلف آید بعضی که از فساد دورتر بود بماند، و به سبب ضرورت معاملات و وجوه اخذ و اعطا، چنانکه در مقاله گذشته گفته ایم، به دینار که حافظ عدالت و مقوم کلی و ناموس اصغر است حاجت بود، و به عزت وجود او و معادلت اندکی از جنس او با بسیاری از دیگر چیزها، مؤونت نقل اقوات از مساکن به مساکن دورتر مکفی شد، بدان وجه که، چون نقل اندک او که قیمت اقوات بسیار بود قائم مقام نقل اقوات بسیار بود، از کلفت و مشقت حمل آن استغنا افتد، و همچنین به رزانت جوهر و استحکام مزاج و کمال ترکیب او که مستدعی بقا بود ثبات و قوام فواید مکتسب صورت بست، چه استحالت و فنای او مقتضی احباط مشقتی بود که در طریق کسب ارزاق و جمع مقتنیات افتاده باشد، و به قول او به نزدیک اصناف امم شمول منفعت او همگنان را منظوم شد، و بدین دقایق حکمت کمالی که در امور معیشت تعلق به طبیعت داشت لطف الهی و عنایت یزدانی از حد قوت به حیز فعل رسانید، و آنچه تعلق به صناعت دارد مانند دیگر امور صناعی با نظر و تدبیر نوع انسانی حواله افتاد.

Ва баъд аз тақдими ин муқаддама гӯйем : назар дар ҳоли мол бар се ваҷҳ тавонад буд , яке ба эътибори дахл ,у дувум ба эътибори ҳифз ,у сим ба эътибори харҷ . Аммо дахл ё сабаби он ба кифояту тадбири манӯт буд ё набӯд . Аввал монанди сноъоту туҷҷорот ,у дувум монанди маворису атоё . Ва тиҷорат , ба сабаби онкӣ ба мояи машрӯт буд ,у моя дар маърази таъаррузи асбоби завол , дар вусуқу истимрор аз саноату ҳарфат қосир бошад .

و بعد از تقدیم این مقدمه گوییم: نظر در حال مال بر سه وجه تواند بود، یکی به اعتبار دخل، و دوم به اعتبار حفظ، و سیم به اعتبار خرج. اما دخل یا سبب آن به کفایت و تدبیر منوط بود یا نبود. اول مانند صناعات و تجارات، و دوم مانند مواریث و عطایا. و تجارت، به سبب آنکه به مایه مشروط بود، و مایه در معرض تعرض اسباب زوال، در وثوق و استمرار از صناعت و حرفت قاصر باشد.

Ва дар иктисоб , бар ҷумлаи се шарти риоят бояд кард , аввали эҳтироз аз ҷавр ,у дувуми эҳтироз аз ор ,у сими эҳтироз аз дноءт , аммо ҷавр монанди ончӣ ба тғлб ё тафовути вазни вакил ё тариқи ахдоъу срқаҳи бадасти оранд , ва аммо ор монанди ончӣ ба мҷўну масхарагӣу мазаллати нафаси бадасти оранд , ва аммо дноءт монанди ончӣ аз саноатии хасиси бадасти оранд бо тамаккун аз саноатии шариф .

و در اکتساب، بر جمله سه شرط رعایت باید کرد، اول احتراز از جور، و دوم احتراز از عار، و سیم احتراز از دناءت، اما جور مانند آنچه به تغلب یا تفاوت وزن وکیل یا طریق اخداع و سرقه بدست آرند، و اما عار مانند آنچه به مجون و مسخرگی و مذلت نفس بدست آرند، و اما دناءت مانند آنچه از صناعتی خسیس بدست آرند با تمکن از صناعتی شریف.

Ва сноъоти се навъ буд , яке шариф ,у дувуми хасис ,у сими мутавассит . Аммо сноъоти шарифаи саноатҳое буд ки аз ҳиз нафас бошад на аз ҳизи бадан , ва онро сноъоти аҳрору арбоб мурувват хонанд ,у аксари он дар се синф дохил бошад : аввали ончии таъаллуқ ба ҷавҳар ақл дорад , монанди сиҳҳати ройу савоби машварату ҳасани тадбир , ва ин саноати вузаро буд ;у дувуми ончии таъаллуқ ба адаб ва фазл дорад , монанди китобату балоғату нуҷуму тибу истифоу масоҳат , ва ин саноати удабоу фузало буд ;у сими ончии таъаллуқ ба қӯт ва шуҷоат дорад , монанди саворӣу сипоҳигарӣу забти суғуру дафъи аъдо , ва ин саноати Фрўсит буд .

و صناعات سه نوع بود، یکی شریف، و دوم خسیس، و سیم متوسط. اما صناعات شریفه صناعتهایی بود که از حیز نفس باشد نه از حیز بدن، و آن را صناعات احرار و ارباب مروت خوانند، و اکثر آن در سه صنف داخل باشد: اول آنچه تعلق به جوهر عقل دارد، مانند صحت رای و صواب مشورت و حسن تدبیر، و این صناعت وزرا بود؛ و دوم آنچه تعلق به ادب و فضل دارد، مانند کتابت و بلاغت و نجوم و طب و استیفا و مساحت، و این صناعت ادبا و فضلا بود؛ و سیم آنچه تعلق به قوت و شجاعت دارد، مانند سواری و سپاهی گری و ضبط ثغور و دفع اعدا، و این صناعت فروسیت بود.

Ва аммо сноъоти хасисаи ҳам се навъ буд : яке ончии мунофии маслиҳати умуми мардум буд монанди эҳтикору саҳар , ва ин саноати муфсидон буд ;у дувуми ончии мунофии фазилатӣ аз фазоъил бошад , монанди масхарагӣу мутрибӣу мқомрӣ , ва ин саноати сФҳо буд ;у сими ончии муқтазии нафрати табъ буд , монанди ҳҷомӣу дбоъӣу кносӣ , ва ин саноати фурӯмоягон буд . Ва ба ҳукми онкии аҳкоми табъро ба наздики ақл қабӯлӣ набӯд синфи охир аз ин асноф дар ақл қабеҳ набошад , ва бояд ки аз ҷиҳати зарурат ҷамъӣ бидон қиёми намоянд ва ду синфи аввали қабеҳ буд ва азон манъ кунанд .

و اما صناعات خسیسه هم سه نوع بود: یکی آنچه منافی مصلحت عموم مردم بود مانند احتکار و سحر، و این صناعت مفسدان بود؛ و دوم آنچه منافی فضیلتی از فضائل باشد، مانند مسخرگی و مطربی و مقامری، و این صناعت سفها بود؛ و سیم آنچه مقتضی نفرت طبع بود، مانند حجامی و دباعی و کناسی، و این صناعت فرومایگان بود. و به حکم آنکه احکام طبع را به نزدیک عقل قبولی نبود صنف آخر از این اصناف در عقل قبیح نباشد، و باید که از جهت ضرورت جمعی بدان قیام نمایند و دو صنف اول قبیح بود و ازان منع کنند.

Ва сноъоти мутавассити дигари анвоъи макосибу аснофи ҳрФтҳо буд , ва баъзе азон зарурӣ буд монанди зироат , ва баъзе ғайризарӯрӣ монанди сёғт , ва ҳамчунин баъзе басит буд монанди даравгарӣу оҳангарӣ , ва баъзе мураккаб буд монанди тарозугарӣу кордгарӣ .

و صناعات متوسط دیگر انواع مکاسب و اصناف حرفتها بود، و بعضی ازان ضروری بود مانند زراعت، و بعضی غیرضروری مانند صیاغت، و همچنین بعضی بسیط بود مانند دروگری و آهن گری، و بعضی مرکب بود مانند ترازوگری و کاردگری.

Ва ҳар ки ба саноатӣ мавсӯм шавад бояд ки дар он саноати тақаддуму камол талаб кунад , ва ба мартабаи нозил қаноат нанамояд , ва ба дноءти ҳиммат розӣ нашавад . Ва бибояд донист ки мардумро ҳеҷ зинати некӯтар аз рӯзӣ фарох набӯд ,у беҳтарини асбоби рӯзии саноатӣ буд ки баъд аз аштмол бар адолат ба иффату мурувват наздик бошад ва аз шарау тамаъу иртикоби фавоҳишу таътил афгандан дар муҳимоти давр . Ва ҳар мол ки ба мғолбаҳу мкобраҳу асткроаҳи ғайру табаъаи ору номи баду базли обрӯӣ ва бемурувватӣу тдниси арзу машғӯли гардонӣдани мардумон аз муҳимот бадаст ояд эҳтироз азон воҷиб буд ва агарчӣ молии хатир буд . Ва ончии бад-ӣни шўоӣб мулаввас набӯд онро софитару мҳнотру маймунтар ва бо бирка тар бошад шимурд ва агарчӣ ба миқдори ҳақир буд .

و هر که به صناعتی موسوم شود باید که در آن صناعت تقدم و کمال طلب کند، و به مرتبه نازل قناعت ننماید، و به دناءت همت راضی نشود. و بباید دانست که مردم را هیچ زینت نیکوتر از روزی فراخ نبود، و بهترین اسباب روزی صناعتی بود که بعد از اشتمال بر عدالت به عفت و مروت نزدیک باشد و از شره و طمع و ارتکاب فواحش و تعطیل افگندن در مهمات دور. و هر مال که به مغالبه و مکابره و استکراه غیر و تبعه عار و نام بد و بذل آبروی و بی مروتی و تدنیس عرض و مشغول گردانیدن مردمان از مهمات بدست آید احتراز ازان واجب بود و اگرچه مالی خطیر بود. و آنچه بدین شوائب ملوث نبود آن را صافی تر و مهناتر و میمون تر و با برکه تر باشد شمرد و اگرچه به مقدار حقیر بود.

Ва аммо ҳифзи мол бетсмир муяссар нашавад , чаҳ харҷ зарурӣаст ва дарон се шарти нигоҳ бояд дошт : аввали онкии ихтилолӣ ба маишати аҳли манзили роҳи наёбад ;у дувуми онкии ихтилолӣ ба диёнату арзи роҳи наёбад , чаҳ агар аҳли ҳоҷатро бо вуҷӯди сирват маҳрӯм гузорад дар диёнат лоиқ набӯд , ва агар аз эсор бар акФоءу мутаарризони арз эъроз кунад аз ҳиммат давр бошад ;у сими онкии муртакиби разилтӣ монанди бухл ва ҳирс нагардад .

و اما حفظ مال بی تثمیر میسر نشود، چه خرج ضروریست و دران سه شرط نگاه باید داشت: اول آنکه اختلالی به معیشت اهل منزل راه نیابد؛ و دوم آنکه اختلالی به دیانت و عرض راه نیابد، چه اگر اهل حاجت را با وجود ثروت محروم گذارد در دیانت لایق نبود، و اگر از ایثار بر اکفاء و متعرضان عرض اعراض کند از همت دور باشد؛ و سیم آنکه مرتکب رذیلتی مانند بخل و حرص نگردد.

Ва чун ин шароит риоят кунад ҳифз ба се шарти сӯрати бандад : аввали онкии харҷ бо дахл муқобил набӯд , ва азон зиёдат низ набӯд бали камтар буд ;у дувуми онкӣ дар чизе ки тсмири он мутааззир буд , монанди мулкӣ ки ба иморати он қиём натавон кард ,у ҷавҳарӣ ки роғиби он азизулвуҷуд буд , сарф накунад ;у сими онкии ривоҷи кори талабад ,у суди мутавотир ва агарчӣ андак буд бар манофе бисёр ки бар ваҷҳ иттифоқ уфтад ихтиёр кунад .

و چون این شرایط رعایت کند حفظ به سه شرط صورت بندد: اول آنکه خرج با دخل مقابل نبود، و ازان زیادت نیز نبود بل کمتر بود؛ و دوم آنکه در چیزی که تثمیر آن متعذر بود، مانند ملکی که به عمارت آن قیام نتوان کرد، و جوهری که راغب آن عزیزالوجود بود، صرف نکند؛ و سیم آنکه رواج کار طلبد، و سود متواتر و اگرچه اندک بود بر منافع بسیار که بر وجه اتفاق افتد اختیار کند.

Ва оқил бояд ки аз захира ниҳодани ақўоту амвол ғофил набошад то дар авқоти зарурату таазури иктисоб , монанди қаҳти солҳоу нкботу айёми амроз , сарф кунад ; ва гуфтаанд أўлӣ чунон бошад ки штрӣ аз амволи нқўду асмон бзоъот бошад ,у штрии аҷносу амтъаҳу ақўоту бзоъот ,у штрии амлоку зёъу мўошӣ , то агар халал ба тарафӣ роҳ ёбад аз ду тарафи дигари ҷабри он муяссар шавад .

و عاقل باید که از ذخیره نهادن اقوات و اموال غافل نباشد تا در اوقات ضرورت و تعذر اکتساب، مانند قحط سالها و نکبات و ایام امراض، صرف کند؛ و گفته اند أولی چنان باشد که شطری از اموال نقود و اثمان بضاعات باشد، و شطری اجناس و امتعه و اقوات و بضاعات، و شطری املاک و ضیاع و مواشی، تا اگر خلل به طرفی راه یابد از دو طرف دیگر جبر آن میسر شود.

Ва аммо харҷу инфоқ бояд ки дарон аз чаҳор чиз эҳтироз кунад : аввали лؤму тқтир , ва он чунон буд ки дар ихроҷоти нафасу аҳли танг фаро гирад ё аз базли маърӯфи имтиноъи намояд ;у дувуми исрофу табзир , ва он чунон буд ки дар вуҷӯҳи зўоид монанди шаҳавоту лаззот сарф кунад , ва ё зиёдат аз ҳад дар ваҷҳи воҷиб харҷ кунад ;у сими риёу мубоҳот , ва он чунон буд ки ба тариқи тслФу изҳори сирват дар мақоми мароу мафохират анқоқ кунад ;у чаҳоруми сӯъи тадбир , ва он чунон буд ки дар баъзе мавозиъи зиёдат аз иқтисод ва дар баъзе мавозиъи камтар азон бакори барад . Ва масорифи мол дар се синф маҳсӯр уфтад : аввали ончӣ аз рӯй диёнату талаби маразот эзадӣ диҳанд , монанди сидқоту зкўот ;у дувуми ончӣ ба тариқи саховату эсору базл маърӯф диҳанд , монанди ҳадоёу туҳаф ва мабароту салоат ;у сими ончӣ аз рӯй зарурат инфоқ кунанд , ё дар талаби мулоим ё дар дафъи музират ; аммо талаби мулоим монанди ихроҷоти манзил аз вуҷӯҳи моклу млобсу ғайри он , ва аммо дафъи музират монанди ончӣ ба зулма ва сФҳо диҳанд то нафасу молу арз аз эшон нигоҳ доранд .

و اما خرج و انفاق باید که دران از چهار چیز احتراز کند: اول لؤم و تقتیر، و آن چنان بود که در اخراجات نفس و اهل تنگ فرا گیرد یا از بذل معروف امتناع نماید؛ و دوم اسراف و تبذیر، و آن چنان بود که در وجوه زواید مانند شهوات و لذات صرف کند، و یا زیادت از حد در وجه واجب خرج کند؛ و سیم ریا و مباهات، و آن چنان بود که به طریق تصلف و اظهار ثروت در مقام مرا و مفاخرت انقاق کند؛ و چهارم سوء تدبیر، و آن چنان بود که در بعضی مواضع زیادت از اقتصاد و در بعضی مواضع کمتر ازان بکار برد. و مصارف مال در سه صنف محصور افتد: اول آنچه از روی دیانت و طلب مرضات ایزدی دهند، مانند صدقات و زکوات؛ و دوم آنچه به طریق سخاوت و ایثار و بذل معروف دهند، مانند هدایا و تحف و مبرات و صلات؛ و سیم آنچه از روی ضرورت انفاق کنند، یا در طلب ملایم یا در دفع مضرت؛ اما طلب ملایم مانند اخراجات منزل از وجوه مآکل و ملابس و غیر آن، و اما دفع مضرت مانند آنچه به ظلمه و سفها دهند تا نفس و مال و عرض از ایشان نگاه دارند.

Ва дар синфи аввал ки ғарази талаби қурбат буд ба ҳазрати иззати чаҳор шарти риоят бояд кард : аввали онкӣ ончӣ диҳад ба таййиби нафасу аншроҳ садр диҳад , ва барон тлҳФ ва таъассуф нанамояд на дар замир ва на бзоҳр ;у дувуми онкии холис дар талаби ризои маъбуд хеш диҳад , на ба ҷиҳати таваққуъи шукрӣ ё интизори ҷзоӣӣ ё илтимоси нашри зикрӣ ;у сими онкии муаззами он ба даравишон наҳуфт ниёз диҳад , ва ҳар чанд соилро , то тавонад , бояд ки маҳрӯм нигараданд аммо аввалии онкии ин қисм аз синфи дувуми шимурд чаҳ тақарруб ба ҳазрати иззат ба чизе ки боис барон аз дахл бошад на аз хориҷи беҳтар ;у чаҳоруми онкии ҳатки стар мустаҳаққон накунад ба ифшоу изҳори он .

و در صنف اول که غرض طلب قربت بود به حضرت عزت چهار شرط رعایت باید کرد: اول آنکه آنچه دهد به طیب نفس و انشراح صدر دهد، و بران تلهف و تأسف ننماید نه در ضمیر و نه بظاهر؛ و دوم آنکه خالص در طلب رضای معبود خویش دهد، نه به جهت توقع شکری یا انتظار جزائی یا التماس نشر ذکری؛ و سیم آنکه معظم آن به درویشان نهفت نیاز دهد، و هر چند سائل را، تا تواند، باید که محروم نگرداند اما اولی آنکه این قسم از صنف دوم شمرد چه تقرب به حضرت عزت به چیزی که باعث بران از دخل باشد نه از خارج بهتر؛ و چهارم آنکه هتک ستر مستحقان نکند به افشا و اظهار آن.

Ва дар синфи дувум ки аз афъоли аҳл фазилат бошад панҷ шарти нигоҳ бояд дошт : аввали таъҷил , ки бо таъҷили мҳнотр буд ;у дувуми китмон , ки бо китмон ба анҷоҳи наздиктар буд ва ба карами муносибтар ;у сими тасғиру таҳқир ва агарчӣ ба вазну қимат бисёр бошад ;у чаҳоруми мўослт , ки инқитоъи мнсӣ буд ;у панҷуми вазъи маърӯф дар мавзеи хеш ,у ало монанди зироат дар замини шӯра зойеъ уфтад .

و در صنف دوم که از افعال اهل فضیلت باشد پنج شرط نگاه باید داشت: اول تعجیل، که با تعجیل مهناتر بود؛ و دوم کتمان، که با کتمان به انجاح نزدیکتر بود و به کرم مناسب تر؛ و سیم تصغیر و تحقیر و اگرچه به وزن و قیمت بسیار باشد؛ و چهارم مواصلت، که انقطاع منسی بود؛ و پنجم وضع معروف در موضع خویش، و الا مانند زراعت در زمین شوره ضایع افتد.

Ва дар синфи сими як шарти риоят бояд кард ва он иқтисод буд , ва дар ончии сабаби талаб мулоим бошад бояд ки ба исрофи наздиктар буд азонкаҳ ба тқтир , бидон қадар ки мӯҷиби муҳофизат арз бошад , ва он аз қабили дафъ музират уфтад на аз қабили исрофи маҳз , чаҳ агар ба шароити тавассути ман кули алўҷўаҳи қиёми намояд аз таъни тоъну вқиъти бдгўии наҷоти наёбад ,у иллати он буд ки инсофу адолат дар аксари табоиъ мафқудаст ,у тамаъу ҳасаду бғзоءи мркўз , пас баннои инфоқ бар ҳасби орои авом ниҳодан ба саломати арзи наздиктар азонкаҳи баннои он бар қоидаи сирати хавос ,у майли авом ба табзир буд чунонкии майли хавос ба тақдир буд .

و در صنف سیم یک شرط رعایت باید کرد و آن اقتصاد بود، و در آنچه سبب طلب ملایم باشد باید که به اسراف نزدیکتر بود ازانکه به تقتیر، بدان قدر که موجب محافظت عرض باشد، و آن از قبیل دفع مضرت افتد نه از قبیل اسراف محض، چه اگر به شرایط توسط من کل الوجوه قیام نماید از طعن طاعن و وقیعت بدگوی نجات نیابد، و علت آن بود که انصاف و عدالت در اکثر طبایع مفقود است، و طمع و حسد و بغضاء مرکوز، پس بنای انفاق بر حسب آرای عوام نهادن به سلامت عرض نزدیک تر ازانکه بنای آن بر قاعده سیرت خواص، و میل عوام به تبذیر بود چنانکه میل خواص به تقدیر بود.

Инаст қавонини куллӣ ки дар боб тмўл бидон ҳоҷат уфтад ва аммо ҷзўёти он бар оқил пӯшида намонад .

اینست قوانین کلی که در باب تمول بدان حاجت افتد و اما جزویات آن بر عاقل پوشیده نماند.