Бибояд донист ки хадаму убайд дар манзил ба манзалати дасту пойу ҷавориҳ дигар бошанд аз бадан , чаҳ касе ки ба ҷиҳат ғайриӣ такаффул амре кунад ки ба аъонти даст дарон ҳоҷат уфтад қоими мақоми дасти он ғайр бӯда бошад , ва касе ки саъй кунад дар корӣ ки қадам дар он кори ранҷа бояд кард машаққати қадам кифоят карда бошад , ва касе ки ба чашм нигоҳ дорад чизе ки назар дарон сарф бояд кард заҳматӣ аз басари боздошта буд .

بباید دانست که خدم و عبید در منزل به منزلت دست و پای و جوارح دیگر باشند از بدن، چه کسی که به جهت غیری تکفل امری کند که به اعانت دست دران حاجت افتد قائم مقام دست آن غیر بوده باشد، و کسی که سعی کند در کاری که قدم در آن کار رنجه باید کرد مشقت قدم کفایت کرده باشد، و کسی که به چشم نگاه دارد چیزی که نظر دران صرف باید کرد زحمتی از بصر بازداشته بود.

Ва агар на вуҷӯди ин тайифа буд абвоби роҳот масдӯд гардад , ва ба тавассути қиёму қууди мутавотиру ҳаракоту саканоти мухталифу иқболу идбори мутаволӣ , ки муқтазии тъби абадону суқӯти ҳайбату зҳоб виқор бошад , ба муҳимоти қиём тавон намӯд . Пас бояд ки бар вуҷӯди ин ҷамоати шукргузории бшрти биҷои оранд , ва эшонро вдоиъи худоӣ , таъолӣ , шимуранд ,у анвоъи рФқу мадороту лутфу мувосот дар истеъмоли эшон бакор доранд , чаҳ ин синфи мардумро низ малолу клолу Фтўру мондагӣ ба аъзоу ҷавориҳ роҳ ёбад ,у дўоъии ҳоҷоту ародот дар табоиъи эшон мркўз буд , пас дақиқаи инсофу адолати риоят бояд кард ва аз тъсФу ҷавр иҷтиноб намӯд , то сиёсати худоӣ ба тақдим расонида бошаду шукри неъмат ӯ гзордаҳ .

و اگر نه وجود این طایفه بود ابواب راحات مسدود گردد، و به توسط قیام و قعود متواتر و حرکات و سکنات مختلف و اقبال و ادبار متوالی، که مقتضی تعب ابدان و سقوط هیبت و ذهاب وقار باشد، به مهمات قیام توان نمود. پس باید که بر وجود این جماعت شکرگزاری بشرط بجای آرند، و ایشان را ودایع خدای، تعالی، شمرند، و انواع رفق و مدارات و لطف و مواسات در استعمال ایشان بکار دارند، چه این صنف مردم را نیز ملال و کلال و فتور و ماندگی به اعضا و جوارح راه یابد، و دواعی حاجات و ارادات در طبایع ایشان مرکوز بود، پس دقیقه انصاف و عدالت رعایت باید کرد و از تعسف و جور اجتناب نمود، تا سیاست خدای به تقدیم رسانیده باشد و شکر نعمت او گزارده.

Ва тариқи иттихози хадами он буд ки баъд аз маърифату тҷрбти тамому вуқуф бар аҳвол касе , ӯро истихдом кунанд , ва агар муяссар нашавад ба фаросату ҳадсу таваҳҳуми истионати намоянд , ва аз соҳиби сувари мутафовит ва хилқатҳои мухталифи тҳошӣ воҷиб донанд , ки дар ағлаби аҳволи халқи тобеъ халқ уфтад , ва дар амсоли фарс омадааст ки некӯтарин чизе аз зишти сӯрат ӯ буд . Ва дар хабар омадааст ки أтлбўо алхир ъанд ҳисони алўҷўаҳ . Ва аз маълулон чун аъўру аърҷу абрс ва монанди эшон тҷнб бояд намӯд , ва бар соҳиб киёст ва дҳо эътимод кардан аз эҳтиёт давр бошад , чаҳ бисёр буд ки грбзӣу аҳтёлу макр бо ин ду хислат муқорин уфтад ,у ҳаёу ақли андак бар шаҳомат бисёр ки бо вақоҳат буд ихтиёр бояд кард , чаҳ ҳаёи беҳтарини хслтҳост дар ин боб .

و طریق اتخاذ خدم آن بود که بعد از معرفت و تجربت تمام و وقوف بر احوال کسی، او را استخدام کنند، و اگر میسر نشود به فراست و حدس و توهم استعانت نمایند، و از صاحب صور متفاوت و خلقتهای مختلف تحاشی واجب دانند، که در اغلب احوال خلق تابع خلق افتد، و در امثال فرس آمده است که نیکوترین چیزی از زشت صورت او بود. و در خبر آمده است که أطلبوا الخیر عند حسان الوجوه. و از معلولان چون اعور و اعرج و ابرص و مانند ایشان تجنب باید نمود، و بر صاحب کیاست و دها اعتماد کردن از احتیاط دور باشد، چه بسیار بود که گربزی و احتیال و مکر با این دو خصلت مقارن افتد، و حیا و عقل اندک بر شهامت بسیار که با وقاحت بود اختیار باید کرد، چه حیا بهترین خصلتهاست در این باب.

Ва чун ходим муяссар шавад ӯро ба саноатӣ ки ба салоҳияти он мавсӯм бошад машғӯл гардонанд ,у умӯр ӯ мукфӣ кунанд , ва аз корӣ ба корӣу саноатӣ ба саноатии таҳвили нФрмоинд , бал бар ончии табъ ӯ бидон моил буду олоти он ӯро ҳосил қаноат кунанд , чаҳ ҳар табиатиро бо саноатии хоси хосиятӣ буд , ва агар аз ин қонӯн мҷоўзт кунанд монанди он кас бошанд ки ба асп ҳрс кунаду говро давидан фармоед . Ва чун бар корӣ инкор хоҳад кард нишоед ки инкор ӯ айн сарф бошад аз он кор , чаҳ ин феъли тнгдлон ва бесаброн бошад . Ва ҳар гоҳ ки сарф кунад ба бадалии беҳтар муҳтоҷ гардаду ҳукми бадали ҳамин ҳукм буд то аз манфиати хизмат маҳрӯм монад .

و چون خادم میسر شود او را به صناعتی که به صلاحیت آن موسوم باشد مشغول گردانند، و امور او مکفی کنند، و از کاری به کاری و صناعتی به صناعتی تحویل نفرمایند، بل بر آنچه طبع او بدان مایل بود و آلات آن او را حاصل قناعت کنند، چه هر طبیعتی را با صناعتی خاص خاصیتی بود، و اگر از این قانون مجاوزت کنند مانند آن کس باشند که به اسپ حرث کند و گاو را دویدن فرماید. و چون بر کاری انکار خواهد کرد نشاید که انکار او عین صرف باشد از آن کار، چه این فعل تنگدلان و بی صبران باشد. و هر گاه که صرف کند به بدلی بهتر محتاج گردد و حکم بدل همین حکم بود تا از منفعت خدمت محروم ماند.

Ва дар дили хадам бояд ки муқарар карда бошад ки эшонро ба мФорқт ӯ тариқӣ ва сиблатӣ нахоҳад буд ба ҳеҷ ваҷҳу сабаб , то ҳам ба мурувват наздик бошад ва ҳам ба вафоу карами лоиқ , ва ҳам ходими шарти шафқату ҳавои дорӣу мносҳту эҳтиёти биҷои орад , чаҳ ин афъоли онгоҳи азу содир шавад ки худро дар неъмату моли махдуми шарику мсоҳми шиносад ва аз азлу сарфи эмин буд ва чун сӯрат кунад ки соҳиб ӯ заъифи ройу воҳӣ змтаст , ва ба ҳар гуноҳӣ ӯро давр хоҳад кард , хештанро дар хизмат ӯ ориятии шимурду мақом ӯ монанди мақоми роҳгзрён буд , на дар ҳеҷ кор андеша кунад ва на шарти шафқат нигоҳ дорад , балки ҳиммат бар адхору ҷамъ аз ҷиҳати рӯзи мФорқту ҷафои Сайид мқсўр дорад .

و در دل خدم باید که مقرر کرده باشد که ایشان را به مفارقت او طریقی و سبیلی نخواهد بود به هیچ وجه و سبب، تا هم به مروت نزدیک باشد و هم به وفا و کرم لایق، و هم خادم شرط شفقت و هوا داری و مناصحت و احتیاط بجای آرد، چه این افعال آنگاه ازو صادر شود که خود را در نعمت و مال مخدوم شریک و مساهم شناسد و از عزل و صرف ایمن بود و چون صورت کند که صاحب او ضعیف رای و واهی ذمت است، و به هر گناهی او را دور خواهد کرد، خویشتن را در خدمت او عاریتی شمرد و مقام او مانند مقام راهگذریان بود، نه در هیچ کار اندیشه کند و نه شرط شفقت نگاه دارد، بلکه همت بر ادخار و جمع از جهت روز مفارقت و جفای سید مقصور دارد.

Ва асли бузург дар хизмати хадами он буд ки боис эшон барон муҳаббат буд на зарурат ,у раҷо на хавф , то хизмат носеҳон кунанд на хизмати бдбндгон , ва бояд ки ихлол накунад ба умӯри маоши хадам аз моклу млобсу ғайри он ба ҳеҷ ваҷҳ , балки онро бар молобди худ мақдам дораду азоҳти иллати эшон дар ҷумлагии мояҳтоҷ ба тақдими расонад , ва эшонро авқоти роҳату осоиш таъйин кунад , ва чунон созад ки иқдом бар аъмолӣ ки бадишони мФўз буд аз рӯй нишот ва ҷад кунанд на аз сари маломату Касал .

و اصل بزرگ در خدمت خدم آن بود که باعث ایشان بران محبت بود نه ضرورت، و رجا نه خوف، تا خدمت ناصحان کنند نه خدمت بدبندگان، و باید که اخلال نکند به امور معاش خدم از مآکل و ملابس و غیر آن به هیچ وجه، بلکه آن را بر مالابد خود مقدم دارد و ازاحت علت ایشان در جملگی مایحتاج به تقدیم رساند، و ایشان را اوقات راحت و آسایش تعیین کند، و چنان سازد که اقدام بر اعمالی که بدیشان مفوض بود از روی نشاط و جد کنند نه از سر ملامت و کسل.

Ва ислоҳи хадамро маротиби нигоҳ бояд дошту анвоъи тأдибу тақвим ба ҳасби аснофи ҷиноёту ҷароим истеъмол фармуд ,у тариқи афвро бакулӣ масдӯд набояд гардонид , ва касе ки баъд аз тавбаи муроҷиат гуноҳ кунад ӯро чошнии уқубат бибояд чашонед ,у ташдидӣ ба тақдими расонид , ва аз рушд ӯ навмидӣ нанамуд модом ки қайди ҳаё брнгрФтаҳ бошад ва ба исрору вақоҳати мӯътариф нашуда ; ва чун ба ҷиноятии фоҳишу гуноҳии зишт ки ибқо барон мазмум буд мулаввас гардад , ва ба тأдибу таҳзиби қобил ислоҳ нахоҳад буд , савоби он буд ки базӯдӣ ӯро нафй кунанд ,у ало ба муҷовират ӯ дигари хадам табоҳ шаванд ,у фасоди азу ба дигарон таъаддӣ кунад .

و اصلاح خدم را مراتب نگاه باید داشت و انواع تأدیب و تقویم به حسب اصناف جنایات و جرایم استعمال فرمود، و طریق عفو را بکلی مسدود نباید گردانید، و کسی که بعد از توبه مراجعت گناه کند او را چاشنی عقوبت بباید چشانید، و تشدیدی به تقدیم رسانید، و از رشد او نومیدی ننمود مادام که قید حیا برنگرفته باشد و به اصرار و وقاحت معترف نشده؛ و چون به جنایتی فاحش و گناهی زشت که ابقا بران مذموم بود ملوث گردد، و به تأدیب و تهذیب قابل اصلاح نخواهد بود، صواب آن بود که بزودی او را نفی کنند، و الا به مجاورت او دیگر خدم تباه شوند، و فساد ازو به دیگران تعدی کند.

Ва банда аз озоди أўлии истихдомро , чаҳ банда ба қабули тоъати Сайиду тأдб ба ахлоқу одоб ӯ моил тар бошад ва аз мФорқти навмедтар , ва аз бандагони ихтиёр бояд кард хизмати нафасро ончии оқилтару бхрдтру сухани гӯйтар ва бо ҳаётар бошад ,у тиҷоратро ончии афифтару кофитару ксўбтар буд ,у иморати ъқорро ончии қавитар ва ҷилдтару коркунтар буд ,у ръии чаҳорпоиро ончии қўидлтару баланди овозтар ва кам хобтар буд .

و بنده از آزاد أولی استخدام را، چه بنده به قبول طاعت سید و تأدب به اخلاق و آداب او مایل تر باشد و از مفارقت نومیدتر، و از بندگان اختیار باید کرد خدمت نفس را آنچه عاقل تر و بخردتر و سخن گوی تر و با حیاتر باشد، و تجارت را آنچه عفیف تر و کافی تر و کسوب تر بود، و عمارت عقار را آنچه قوی تر و جلدتر و کارکن تر بود، و رعی چهارپای را آنچه قویدل تر و بلند آوازتر و کم خواب تر بود.

Ва аснофи бандагон ба ҳасби табиат сеаст : яке ҳур ба табъ ,у дигари абд ба табъ ,у сими абди шаҳват . Ва аввалро ба манзалати авлод бояд дошт ва бар тааллуми адаби солеҳ тҳриз фармуд ,у дувумро ба манзалати дўобу мўошии истеъмол бояд кард ва муртоз гардонид ,у симро ба қадари ҳоҷат ба мштҳӣ май бояд расонид ва ба астҳонту истихфоф кор мефармуд .

و اصناف بندگان به حسب طبیعت سه است: یکی حر به طبع، و دیگر عبد به طبع، و سیم عبد شهوت. و اول را به منزلت اولاد باید داشت و بر تعلم ادب صالح تحریض فرمود، و دوم را به منزلت دواب و مواشی استعمال باید کرد و مرتاض گردانید، و سیم را به قدر حاجت به مشتهی می باید رسانید و به استهانت و استخفاف کار می فرمود.

Ва аз аснофамам , араб ба нутқу фасоҳат ва дҳо мумтоз бошанд , аммо ба ҷафои табъу қӯти шаҳвати мавсӯм ;у аҷам ба ақлу сиёсату назофату зиракӣ мумтоз бошанд , аммо ба аҳтёлу ҳирси мавсӯм ;у рӯм ба вафоу амонату тўдду кифоят мумтоз бошанд , аммо ба бухлу лؤми мавсӯм ;у ҳинд ба қӯти ҳадсу ҳису ваҳм мумтоз бошанд , аммо ба аҷабу бднитӣу макру аФтъоли мавсӯм ,у тарк ба шуҷоату хизмати шоистау ҳасани манзар мумтоз бошанд , аммо ба ғдру қасоват ва бе ҳифозии мавсӯм .

و از اصناف امم، عرب به نطق و فصاحت و دها ممتاز باشند، اما به جفای طبع و قوت شهوت موسوم؛ و عجم به عقل و سیاست و نظافت و زیرکی ممتاز باشند، اما به احتیال و حرص موسوم؛ و روم به وفا و امانت و تودد و کفایت ممتاز باشند، اما به بخل و لؤم موسوم؛ و هند به قوت حدس و حس و وهم ممتاز باشند، اما به عجب و بدنیتی و مکر و افتعال موسوم، و ترک به شجاعت و خدمت شایسته و حسن منظر ممتاز باشند، اما به غدر و قساوت و بی حفاظی موسوم.

Инаст тамомии сухан дар ин боби валлоҳи аълам .

اینست تمامی سخن در این باب والله اعلم.