Дар шҳўри санаи сулс ва сетину стмоиаҳ , ки баъд аз таҳрири ин китоб буд ба муддати сӣ сол , аз ҳазрати подшоҳи подшоҳони ҷаҳон , хулди малака , яке аз бузургони ҷаҳон ки дар аксари фунуни фазоъил бар сари омадаи аҳл оламаст , ва он махдуми муаззами малики аломроءи фии Алъолами ҷалоли аддавлаи волидайни муфаххари ҷаҳони абди алъзиз , аъзи аллоҳи ансорау адоами ҷалола ,аст , ба ин диёр расед ва ин китобро ба мутолиаи ҳумоюни худ мушарраф гардонид , фармуд ки : дар аснои зикри фазоъилӣ ки дар ин китоб мавҷӯдаст зикри фазилатии баси бузург мафқудаст , ва он риояти ҳақи падар ва модараст ки толии ибодат холиқаст , чунонкӣ фармӯдааст , ъзи ман қоил :у қзии рбки أлои тъбдўои إлои إёҳу болўолдини аҳсоно , боистӣ ки дар ҳс бар ин фазилату заҷр аз разилтӣ ки муқобил онаст , яъне ъқўқ , ҳам ишоратии рафта будӣ . Муҳаррири ин китоб ҳар чанд ба ҳар мавзеи зикри ин маънӣ ба тариқи талвеҳу таъриз эрод кардааст аммо чун ин нақд ба ҷои худ буд ин маъонӣ ба зайли фасли чаҳорум аз мақолати дувум , ки дар сиёсату тадбиру тأдиб авлодаст , илҳоқ кард ва дар садри фасли ин қадари биФзўди баъд аз зикри тأдиби авлод , риояти ҳуқуқи падарону модарон , ва он сатрҳо инаст ки дар охири ин фасл менависанд .

در شهور سنه ثلث و ستین و ستمایه، که بعد از تحریر این کتاب بود به مدت سی سال، از حضرت پادشاه پادشاهان جهان، خلد ملکه، یکی از بزرگان جهان که در اکثر فنون فضائل بر سر آمده اهل عالم است، و آن مخدوم معظم ملک الامراء فی العالم جلال الدوله والدین مفخر جهان عبد العزیز، اعز الله انصاره و ادام جلاله، است، به این دیار رسید و این کتاب را به مطالعه همایون خود مشرف گردانید، فرمود که: در اثنای ذکر فضائلی که در این کتاب موجود است ذکر فضیلتی بس بزرگ مفقود است، و آن رعایت حق پدر و مادر است که تالی عبادت خالق است، چنانکه فرموده است، عز من قائل: و قضی ربک ألا تعبدوا إلا إیاه و بالوالدین احسانا، بایستی که در حث بر این فضیلت و زجر از رذیلتی که مقابل آنست، یعنی عقوق، هم اشارتی رفته بودی. محرر این کتاب هر چند به هر موضع ذکر این معنی به طریق تلویح و تعریض ایراد کرده است اما چون این نقد به جای خود بود این معانی به ذیل فصل چهارم از مقالت دوم، که در سیاست و تدبیر و تأدیب اولاد است، الحاق کرد و در صدر فصل این قدر بیفزود بعد از ذکر تأدیب اولاد، رعایت حقوق پدران و مادران، و آن سطرها اینست که در آخر این فصل می نویسند.

Дар зикри риояти ҳуқуқи падарону модарону заҷр аз ъқўқи эшон ва аммо сиблати фарзандон дар тҳрии ризои падарону модарону вуҷуби риояти ҳуқуқи эшон бар фарзандон , ҳар чанд дар танзил ба чанд мавзеи зикр фармӯдааст , дар ин китоб низ ба тариқи ақл аз ончӣ дар фасли ҳафтум аз қисми дувум аз мақолати аввал , ки мқсўраст бар баёни шарафи адолат бар дигари фазоъилу шарҳи ақсому аҳволи адолат , ёд кардаем маълум шавад , ва он онаст ки зикри неъматҳои борӣ , таъолӣ , рафтаасту вуҷуби шукру ибодат ӯ ба қадари иститоат ба إзои онкии муқтазои сират адолатаст баён карда , чаҳ баъд аз неъматҳои борӣ , таъолӣ , ҳеҷ чиз дар муқобили он хайрот науфтад ки аз падарону модарон ба фарзандон мерасад : авлои падари аввал сабабӣаст аз асбоби млосқи мари вуҷӯди фарзандро ,у баъд азон сабаби тарбият ва икмол ӯст то ҳам аз фавойиди ҷисмонӣ ки ба падар мутаъаллиқаст камолоти ҷисмонӣ , чун нашаву намоу тғзӣу ғайри он ки асбоби бақоу камол шахс фарзанданд , меёбад , ва ҳам аз тадбири нафсонӣ ӯ камолоти нафсонӣ , чун адабу ҳунару сноъоту улӯму тариқи тъиш ки асбоби бақоу камол нафас фарзанданд , ҳосил мекунад , ва ба анвоъи тъбу машаққату таҳаммули аўзори ҷамъ днёўӣ мекунад ва аз ҷиҳат ӯ захира май наад , ва ӯро баъд аз вафоти худ ба қоими мақомии худ май писандад .

در ذکر رعایت حقوق پدران و مادران و زجر از عقوق ایشان و اما سبیل فرزندان در تحری رضای پدران و مادران و وجوب رعایت حقوق ایشان بر فرزندان، هر چند در تنزیل به چند موضع ذکر فرموده است، در این کتاب نیز به طریق عقل از آنچه در فصل هفتم از قسم دوم از مقالت اول، که مقصور است بر بیان شرف عدالت بر دیگر فضائل و شرح اقسام و احوال عدالت، یاد کرده ایم معلوم شود، و آن آنست که ذکر نعمتهای باری، تعالی، رفته است و وجوب شکر و عبادت او به قدر استطاعت به إزای آنکه مقتضای سیرت عدالت است بیان کرده، چه بعد از نعمتهای باری، تعالی، هیچ چیز در مقابل آن خیرات نیفتد که از پدران و مادران به فرزندان می رسد: اولا پدر اول سببی است از اسباب ملاصق مر وجود فرزند را، و بعد ازان سبب تربیت و اکمال اوست تا هم از فواید جسمانی که به پدر متعلق است کمالات جسمانی، چون نشو و نما و تغذی و غیر آن که اسباب بقا و کمال شخص فرزندند، می یابد، و هم از تدبیر نفسانی او کمالات نفسانی، چون ادب و هنر و صناعات و علوم و طریق تعیش که اسباب بقا و کمال نفس فرزندند، حاصل می کند، و به انواع تعب و مشقت و تحمل اوزار جمع دنیاوی می کند و از جهت او ذخیره می نهد، و او را بعد از وفات خود به قائم مقامی خود می پسندد.

Ва сонёи модар дар бадви вуҷӯди мшорку мсоҳм падараст дар сабабят ба он ваҷҳ ки асарӣ ки падар муъадӣ онаст модари қобил шудааст ,у тъби ҳамл на моҳа ,у мқосоти хатари вилодат ,у аўҷоъу олом ки дар он ҳолат бошад , кашида , ва ҳам сабаб ақрбаст дар расонӣдани қӯт ба фарзанд ки мода ҳаёт ӯст ,у мубошири тарбияти ҷисмонӣ ба ҷазби манофе ба ӯу дафъи мзори азуи муддатии мадид шуда , ва аз фарти ашФоқу ҳФоўти ҳаёт ӯро бар ҳаёти худ тарҷеҳ дода .

و ثانیا مادر در بدو وجود مشارک و مساهم پدر است در سببیت به آن وجه که اثری که پدر مؤدی آنست مادر قابل شده است، و تعب حمل نه ماهه، و مقاسات خطر ولادت، و اوجاع و آلام که در آن حالت باشد،کشیده، و هم سبب اقرب است در رسانیدن قوت به فرزند که ماده حیات اوست، و مباشر تربیت جسمانی به جذب منافع به او و دفع مضار ازو مدتی مدید شده، و از فرط اشفاق و حفاوت حیات او را بر حیات خود ترجیح داده.

Пас адолати чунон иқтизо кунад ки баъд аз адои ҳуқуқи холиқи ҳеҷ фазилати зиёдат аз риояти ҳуқуқи падару модару шукри неъматҳои эшону таҳсили маразот эшон набошад , ва ба ваҷҳеи ин қисм аз қисми аввал ба риоят аввалӣаст , чаҳ холиқ аз мукофоти ҳуқуқи неъматҳои ӯ мустағнӣаст ,у падару модар ба он муҳтоҷанд ,у рӯзгори фарзандро то ба хизмату ҳақи гузории эшон қиёми намояди мунтазиру мутарассид , ва инаст иллати муқоринати эҳсони волидайн бо эътироф ба ваҳдонияту илтизоми ибодат ,у ғараз аз ҳси асҳоби шароеъ бар ин маънӣ онаст ки то иктисоби ин фазилат кунанд .

پس عدالت چنان اقتضا کند که بعد از ادای حقوق خالق هیچ فضیلت زیادت از رعایت حقوق پدر و مادر و شکر نعمتهای ایشان و تحصیل مرضات ایشان نباشد، و به وجهی این قسم از قسم اول به رعایت اولی است، چه خالق از مکافات حقوق نعمتهای او مستغنی است، و پدر و مادر به آن محتاج اند، و روزگار فرزند را تا به خدمت و حق گزاری ایشان قیام نماید منتظر و مترصد، و اینست علت مقارنت احسان والدین با اعتراف به وحدانیت و التزام عبادت، و غرض از حث اصحاب شرایع بر این معنی آنست که تا اکتساب این فضیلت کنند.

Ва риояти ҳуқуқи падару модар ба се чиз бошад :

و رعایت حقوق پدر و مادر به سه چیز باشد:

Аввали дӯстии холиси эшонро ба дил ,у тҳрии ризои эшон ба қавлу амал , монанди таъзиму тоъату хизмату сухани нарму тавозуъу амсоли он дар ҳар чаҳ муъадӣ набошад ба мухолифати ризои борӣ , таъолӣ , ё ба халалии мҳзўрънаҳ , ва дар ончӣ муъадӣ бошад ба яке азон , мухолифат бар сиблати мҷомлт кардан на бар сиблати мкошФту мнозът .

اول دوستی خالص ایشان را به دل، و تحری رضای ایشان به قول و عمل، مانند تعظیم و طاعت و خدمت و سخن نرم و تواضع و امثال آن در هر چه مؤدی نباشد به مخالفت رضای باری، تعالی، یا به خللی محذورعنه، و در آنچه مؤدی باشد به یکی ازان، مخالفت بر سبیل مجاملت کردن نه بر سبیل مکاشفت و منازعت.

Ва дувуми мусоидат бо эшон дар мқтнёти пеш аз талаб , бе шоибаҳи миннату талаби иваз ба қадари имкон , модом ки муъадӣ набошад ба мҳзўрии бузург ки эҳтироз азон воҷиб бошад .

و دوم مساعدت با ایشان در مقتنیات پیش از طلب، بی شایبه منت و طلب عوض به قدر امکان، مادام که مؤدی نباشد به محذوری بزرگ که احتراز ازان واجب باشد.

Ва сими изҳори хайрхоҳии эшон дар сару ълонит ба дунёу охират ,у муҳофизати васоёу аъмол бар ки ба он ҳидоят карда бошанд , чаҳ дар ҳоли ҳаёти эшон ва чаҳ баъд аз вафоти эшон .

و سیم اظهار خیرخواهی ایشان در سر و علانیت به دنیا و آخرت، و محافظت وصایا و اعمال بر که به آن هدایت کرده باشند، چه در حال حیات ایشان و چه بعد از وفات ایشان.

Ва ба сабабӣ ки дар фасли чаҳорум аз мақолати сим , ки муқарараст бар зикри фазилати муҳаббат , баён хоҳад рафт , ва он онаст ки муҳаббати падару модари фарзандро муҳаббатӣ табиӣасту муҳаббати фарзанди эшонро муҳаббатии ародӣ , ва ба ин сабаб дар шароеъи авлодро ба эҳсон бо обоу ИМАоти зиёдат азон фармӯдаанд ки обоу ИМАотро ба эҳсон бо эшон .

و به سببی که در فصل چهارم از مقالت سیم، که مقرر است بر ذکر فضیلت محبت، بیان خواهد رفت، و آن آنست که محبت پدر و مادر فرزند را محبتی طبیعی است و محبت فرزند ایشان را محبتی ارادی، و به این سبب در شرایع اولاد را به احسان با آبا و امهات زیادت ازان فرموده اند که آبا و امهات را به احسان با ایشان.

Ва фарқи миёни ҳуқуқи падарону ҳуқуқи модарон аз ончии гуфтем маълум шавад , чаҳ ҳуқуқи падари рӯҳонӣ тараст , ва ба он сабаби фарзандонро танбеҳ барон баъд аз таъаққул ҳосил ояд . Ва ҳуқуқи модарони ҷисмонитар , ва ба он сабаби ҳам дар аввали эҳсоси фарзандони онро фаҳм кунанд ва ба модарони майли зиёдати намоянд , ва ба ин қазияи адои ҳуқуқи падарон ба базли тоъату зикри хайру дуоу сано ки рӯҳонӣ тараст зиёдат бояд ,у адои ҳуқуқи модарон ба базли молу эсори асбоби тъишу анвоъи эҳсон ки ҷисмонӣ тар бошад зиёдат бояд .

و فرق میان حقوق پدران و حقوق مادران از آنچه گفتیم معلوم شود، چه حقوق پدر روحانی تر است، و به آن سبب فرزندان را تنبیه بران بعد از تعقل حاصل آید. و حقوق مادران جسمانی تر، و به آن سبب هم در اول احساس فرزندان آن را فهم کنند و به مادران میل زیادت نمایند، و به این قضیه ادای حقوق پدران به بذل طاعت و ذکر خیر و دعا و ثنا که روحانی تر است زیادت باید، و ادای حقوق مادران به بذل مال و ایثار اسباب تعیش و انواع احسان که جسمانی تر باشد زیادت باید.

Ва аммо ъқўқ ки разилтӣаст муқобили ин фазилати ҳам аз се навъ бошад :

و اما عقوق که رذیلتی است مقابل این فضیلت هم از سه نوع باشد:

Аввали аизои падарону модарон ба нуқсони муҳаббат ё ба ақволу афъол ё ончӣ муъадӣ бошад ба баъзе азон , монанди таҳқиру сафоҳату истеҳзоу ғайри он .

اول ایذای پدران و مادران به نقصان محبت یا به اقوال و افعال یا آنچه مؤدی باشد به بعضی ازان، مانند تحقیر و سفاهت و استهزا و غیر آن.

Ва дувуми бухлу мноқшт бо эшон дар амволу асбоби тъиш , ё базл бо талаби иваз ё мшўб ба миннат , ё гарон шумурдани эҳсонӣ ки бо эшон равад .

و دوم بخل و مناقشت با ایشان در اموال و اسباب تعیش، یا بذل با طلب عوض یا مشوب به منت، یا گران شمردن احسانی که با ایشان رود.

Ва сими иҳонати эшон ва бе шафқатии намӯдан дар ниҳон ё ошкоро ва дар ҳоли ҳаёт ё баъд аз мамоту хори доштани насоеҳу васоёии эшон .

و سیم اهانت ایشان و بی شفقتی نمودن در نهان یا آشکارا و در حال حیات یا بعد از ممات و خوار داشتن نصایح و وصایای ایشان.

Ва ҳамчунон ки эҳсони волидайни толии сиҳҳат ъқидтаст ъқўқ низ толии фасод ъқидт бошад .

و همچنان که احسان والدین تالی صحت عقیدت است عقوق نیز تالی فساد عقیدت باشد.

Ва касоне ки ба мсобти падарон ва модарон бошанд , монанди аҷдоду аъмому ахўолу бародарони бузургтару дӯстони ҳақиқии падарону модарон , ҳам ба мсобт эшон бошанд дар вуҷуби риояти ҳурмати эшон ,у базли муовинат дар авқоти эҳтиёҷ ,у эҳтироз аз ончӣ муъадӣ бошад ба кроҳити эшон .

و کسانی که به مثابت پدران و مادران باشند، مانند اجداد و اعمام و اخوال و برادران بزرگتر و دوستان حقیقی پدران و مادران، هم به مثابت ایشان باشند در وجوب رعایت حرمت ایشان، و بذل معاونت در اوقات احتیاج، و احتراز از آنچه مؤدی باشد به کراهیت ایشان.

Ва аз дигари фусӯли ин китоб ки дар баёни зикри муошират бо асноф халқ гуфта ояд бар мақосиди ин боби итилоъи тамом ҳосил гардад , аншоءи аллоҳ , таъолӣ ,у ҳў вале алтўФиқ .

و از دیگر فصول این کتاب که در بیان ذکر معاشرت با اصناف خلق گفته آید بر مقاصد این باب اطلاع تمام حاصل گردد، انشاء الله، تعالی، و هو ولی التوفیق.