Рӯй абӯи ҳрираҳи разии аллоҳи анҳу қоли қол алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами иқўли аллоҳи таъолии қисмати алслоаҳи бинӣу байни абдии ФнсФҳои лӣ , ва нисфҳо лъбдӣ ,у лъбдии мо сол , Фозои қоли алъбди бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳими иқўли аллоҳи таъолии самонеи абдӣ ,у азои қоли алъбди алҳмди аллоҳи раби Алъоламин , иқўли аллоҳи таъолии ҳмднии абдӣ ,у إзои қоли алъбди арраҳмони арраҳими иқўли аллоҳи таъолии أснии алии абдӣ ,у азои қоли алъбди малики явми аддӣни иқўли аллоҳи таъолӣ , мҷднии абдӣ ,у фии рўоиаҳи Фўзи إлии абдӣ ,у азои қоли алъбд аёк наабду аёки нстъин , иқўли аллоҳи таъолӣ Аёӣ иъбднии абдӣ ва беистъин , Фҳзои лӣу боқии алсўраҳи лъбдӣу лъбдии мо сأл . »

روی ابو هریره رضی اللَّه عنه قال قال النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم یقول اللَّه تعالی قسّمت الصّلاة بینی و بین عبدی فنصفها لی، و نصفها لعبدی، و لعبدی ما سال، فاذا قال العبد بسم اللَّه الرّحمن الرحیم یقول اللَّه تعالی سمّانی عبدی، و اذا قال العبد الحمد اللَّه ربّ العالمین، یقول اللَّه تعالی حمدنی عبدی، و إذا قال العبد الرحمن الرّحیم یقول اللَّه تعالی أثنی علیّ عبدی، و اذا قال العبد ملک یوم الدّین یقول اللَّه تعالی، مجّدنی عبدی، و فی روایة فوّض إلیّ عبدی، و اذا قال العبد ایّاک نعبد و ایّاک نستعین، یقول اللَّه تعالی ایّای یعبدنی عبدی و بی یستعین، فهذا لی و باقی السورة لعبدی و لعبدی ما سأل.»

Мустафои салавоти аллоҳи алайҳи дарин ҳадис хабар дод аз кирдигори қадиму худованди меҳрбони ъзи ҷалолау тақаддусати асмоؤаҳу тъолти сифота , ки аз бандаи навозӣу меҳрбонӣу бузургворӣ худ гуфт : қисмат кардам хондани сӯраи алҳмди миёни ману миёни бандаи ман нима аз он марасту нима аз он бандаи ман ,у банда мараст ончӣ хоҳад . Чун банда гуяд бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳим , аллоҳ гуяд бандаи ман марои номи ниҳоду баном некӯ хонд , чун банда гуяд алҳмди ллаҳи раби Алъоламин аллоҳ гуяд бандаи ман марои сипос дорӣ кард ва аз ман озодӣ намӯд , чун банда гуяд арраҳмони арраҳим аллоҳ гуяд бандаи ман марои ситоиши некӯу саноӣ бсзо гуфт чун банда гуяд молики явми аддӣн аллоҳ гуяд бандаи ман марои ббзргўорӣу покии бстўд , бандаи ман пушти во ман дод ,у кори во ман гузошт , донист ки басари барандаи кори ваии моӣим , тамомкунанда неъмат биравӣ моӣим , созандаи кори вайу рӯзии расонандаи буии моӣим , моро мипрстд ва аз мо мехоҳад ,у дасти ниёзи сӯии мо бардошт ки аҳдно то охири сӯраи ҳамаи бандаро дуост , ва ӯ рости ончии хост . Дарин хабари сӯраи алҳмдро салоаи номи ниҳод то танбеҳ буд бандаро ки намоз бе сӯраи алҳмд дуруст нест ва ба қоли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « лои салоаи алои бқроӣаҳи фотиҳаи алкитоб » . Ва рӯй « ман слии салоаи Флми иқрأи фӣҳо бФотҳаҳи алкитоби Фҳии хдоҷи ҳаии хдоҷи ғайри тамом » мазҳаби шофиӣ рз онаст ки хондани сӯраи алҳмд дар ҳамаи ркъоти намоз воҷибаст ҳам бар эмом ва бар момўм ва бар мунфарид дар намози ҷҳрӣ ва дар намози асрор .

مصطفی صلوات اللَّه علیه درین حدیث خبر داد از کردگار قدیم و خداوند مهربان عزّ جلاله و تقدّست اسماؤه و تعالت صفاته، که از بنده نوازی و مهربانی و بزرگواری خود گفت: قسمت کردم خواندن سوره الحمد میان من و میان بنده من نیمه از آن مر است و نیمه از آن بنده من، و بنده مر است آنچه خواهد. چون بنده گوید بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‌، اللَّه گوید بنده من مرا نام نهاد و بنام نیکو خواند، چون بنده گوید الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ اللَّه گوید بنده من مرا سپاس داری کرد و از من آزادی نمود، چون بنده گوید الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ اللَّه گوید بنده من مرا ستایش نیکو و ثنای بسزا گفت چون بنده گوید مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ اللَّه گوید بنده من مرا ببزرگواری و پاکی بستود، بنده من پشت وا من داد، و کار وا من گذاشت، دانست که بسر برنده کار وی مائیم، تمام کننده نعمت بروی مائیم، سازنده کار وی و روزی رساننده بوی مائیم، ما را میپرستد و از ما میخواهد، و دست نیاز سوی ما برداشت که اهْدِنَا تا آخر سوره همه بنده را دعاست، و او راست آنچه خواست. درین خبر سورة الحمد را صلاة نام نهاد تا تنبیه بود بنده را که نماز بی سورة الحمد درست نیست و به‌ قال صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «لا صلاة الّا بقرائة فاتحة الکتاب». و روی «من صلّی صلاة فلم یقرأ فیها بفاتحة الکتاب فهی خداج هی خداج غیر تمام» مذهب شافعی رض آنست که خواندن سورة الحمد در همه رکعات نماز واجب است هم بر امام و بر ماموم و بر منفرد در نماز جهری و در نماز اسرار.

Ва бдонки дарин сӯра на носихаст ва на мансӯху баъдади кӯфӣони сад ва чиҳил ва ду ҳарфаст , ва бист ва на калима , ва ҳафт оят , аз он ҳафт яке оят тсмитаст чунон ки мазҳаб шофиӣасту ривояти бӯи ҳрираҳ аз расӯли худоу зикри қавлаи слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « алҳмди ллаҳи раби Алъоламин сабъи оёти аҳдиҳни бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳиму ҳаии алсбъи алмсонӣ ва ҳайам алқуръону ҳаии фотиҳаи алкитоб »

و بدانک درین سورة نه ناسخ است و نه منسوخ و بعدد کوفیان صد و چهل و دو حرفست، و بیست و نه کلمه، و هفت آیت، از آن هفت یکی آیت تسمیت است چنان که مذهب شافعی است و روایت بو هریره از رسول خدا و ذکر قوله صلّی اللَّه علیه و آله و سلم «الحمد للَّه رب العالمین سبع آیات احدیهنّ بسم اللَّه الرحمن الرحیم و هی السبع المثانی و هی ام القرآن و هی فاتحة الکتاب»

Ин хабар далеласт ки бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳим аз сӯраи фотиҳа оятӣасту айн қуръонаст , хондани он дар намози воҷиб ,у ҷҳри он дар намози ҷҳрии суннат ,у Мустафои алайҳи ассаломи ин сӯраро дарин хабари се номи ниҳоди яке сабъи мсонӣ , дигари фотиҳаи алкитоб , сдиграм алқуръон , сабъ мсонӣ онаст ки ҳафт оятаст ва дар ҳар ракаатии намози бхўондн буи бозгарданд . Ва низ гуфтаанд аз баҳри онки Ҷабраили ду бори бони Фрўомди як бор бимика ва як бори бмдинаҳи таъзими онро , пас ин сӯраи ҳам ?маккейаст ва ҳам маданӣ . Ва гуфтаанд сабъи мсонӣ бон гуфт ки ин умматро мустасноаст , Флми ихрҷҳои аллоҳи таъолии лғирҳм , ҳеҷ уммати дигарро набӯдаи ин сӯра , аз ӣнҷо буд ки Ҷабраил омад ба Мустафо ( с ) ва гуфт « ё расӯли аллоҳи абшри бсўртини أўтитҳмои лами иؤтҳмои ман қблк , фотиҳаи алкитобу хотимаи сӯраи албқраҳ »

این خبر دلیل است که بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ از سورة فاتحه آیتی است و عین قرآن است، خواندن آن در نماز واجب، و جهر آن در نماز جهری سنّت، و مصطفی علیه السّلام این سوره را درین خبر سه نام نهاد یکی سبع مثانی، دیگر فاتحة الکتاب، سدیگر امّ القرآن، سبع مثانی آنست که هفت آیت است و در هر رکعتی نماز بخواندن بوی بازگردند. و نیز گفته‌اند از بهر آنک جبرئیل دو بار بآن فروآمد یک بار بمکه و یک بار بمدینه تعظیم آن را، پس این سورة هم مکی است و هم مدنی. و گفته‌اند سبع مثانی بآن گفت که این امت را مستثنی است، فلم یخرجها اللَّه تعالی لغیرهم، هیچ امّت دیگر را نبوده این سورة، از اینجا بود که جبرئیل آمد به مصطفی (ص) و گفت‌ «یا رسول اللَّه ابشر بسورتین أوتیتهما لم یؤتهما من قبلک، فاتحة الکتاب و خاتمة سورة البقرة»

Ва фотиҳа бон гуфт ки дар мусҳафҳо ибтидо бон кунанду кӯдаконро бтълим , ва дар намозҳо ибтидо бон кунанд , ва дар ҳар корӣ ки банда дар он шурӯ кунад аввал гуяд бисмии аллоҳу бисмии аллоҳи аввал сӯрааст . Ва гуфтаанд ки фотиҳаи бонст ки аввали сўртӣ ки аз осмони Фрўомди ин буд ва ба қоли абӯи майсара : « аввали мо қрأи Ҷабраил алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам бимика фотиҳаи алкитоби илои хотмтҳо . »

و فاتحه بآن گفت که در مصحفها ابتدا بآن کنند و کودکان را بتعلیم، و در نمازها ابتدا بآن کنند، و در هر کاری که بنده در آن شروع کند اول گوید بسم اللَّه و بسم اللَّه اول سورة است. و گفته‌اند که فاتحه بآنست که اول سورتی که از آسمان فروآمد این بود و به قال ابو میسرة: «اول ما قرأ جبرئیل النّبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم بمکة فاتحة الکتاب الی خاتمتها.»

Ваам алқуръон аз онаст ки асли улӯми қуръону ҷумлаи китобҳои худовандаст . Ҳар чаҳ дар китобҳоаст аз улӯми динӣу макорими алохлоқи муаззами он дар ин сӯра аз рӯй ишорат мавҷӯдаст ва мислаи алдмоғи саммии أми алрأси лонаи иҷмъи алҳўосу алманофеъ , ваам алқрии асли лҷмиъи алблдони ҳайси дҳити ман таҳтҳо . Ва гуфтаанд раъйати султон ки дар мъскри қибла лашкар бошад أм гӯйанд пас ин сӯрароам алқуръон аз ӣнҷо гуфтанд . Яъне ки мФзъ аҳл имонасту марҷаъи аҳли қуръон ,у Мустафо ( ъ ) дар баъзе ахбори ин сӯраро шифо хонду злки қавлаи слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « ҳаии أми алқуръону шФоءи ман кули доء » ва рӯй أнаҳи қоли слии аллоҳи алайҳ « фотиҳаи алкитоби шФоءи ман алсм » .

و ام القرآن از آنست که اصل علوم قرآن و جمله کتابهای خداوند است. هر چه در کتابها است از علوم دینی و مکارم الاخلاق معظم آن در این سورة از روی اشارت موجود است و مثله الدّماغ سمّی أمّ الرأس لانّه یجمع الحواسّ و المنافع، و امّ القری اصل لجمیع البلدان حیث دحیت من تحتها. و گفته‌اند رأیت سلطان که در معسکر قبله لشکر باشد أمّ گویند پس این سورة را ام القرآن از اینجا گفتند. یعنی که مفزع اهل ایمانست و مرجع اهل قرآن، و مصطفی (ع) در بعضی اخبار این سورة را شفا خواند و ذلک‌ قوله صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «هی أمّ القرآن و شفاء من کلّ داء» و روی أنّه قال صلّی اللَّه علیه «فاتحة الکتاب شفاء من السم».

Акнӯн тафсири гўӣиму маъонӣ : бисмии аллоҳ , маъноаи бдأти бисмии аллоҳи Фобдؤо . Мегуяд , дар гирифтам баноми хеш , дар пайвастами баноми хеш ва оғоз кардам баном хеш даргиред баноми ман , дар пайвандед баноми ман , оғоз кунед баноми ман . Исми ӣнҷо бмънӣ зотаст чунонк ҷое дигар гуфт сбҳи исми рбк яъне мегуяд « бпокӣ биситой номи худованди хешро » ном зиёдатаст ва маънӣ онаст ки бпокӣ биситой худованди хешро , ҷой дигар гуфт « табораки исми рбк » , бо баракат ва бо бузургворӣ ва бартарӣаст номи худованди ту . Ном зиёдатаст ва маънӣ онаст ки бо баракат ва бо бузургворӣ ва бартарӣаст худованди ту ва ин дар илми тавҳид ва дар луғат равонасту раво . Дар луғат араб онаст ки лабед гуфт :

اکنون تفسیر گوئیم و معانی: بِسْمِ اللَّهِ، معناه بدأت بسم اللَّه فابدؤا. میگوید، در گرفتم بنام خویش، در پیوستم بنام خویش و آغاز کردم بنام خویش درگیرید بنام من، در پیوندید بنام من، آغاز کنید بنام من. اسم اینجا بمعنی ذاتست چنانک جایی دیگر گفت سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ یعنی میگوید «بپاکی بستای نام خداوند خویش را» نام زیادت است و معنی آنست که بپاکی بستای خداوند خویش را، جای دیگر گفت «تَبارَکَ اسْمُ رَبِّکَ»، با برکت و با بزرگواری و برتری است نام خداوند تو. نام زیادت است و معنی آنست که با برکت و با بزرگواری و برتری است خداوند تو و این در علم توحید و در لغت روان است و روا. در لغت عرب آنست که‌ لبید گفت:

Ва дар илм тавҳид онаст ки бнздики аҳли ҳақи исму мсмӣ якеаст ному номвару аллоҳи бноءи ҳамаи номҳои худовандаст ,у номи ҳақиқӣ маинаст бо онки ҳамаи номҳои вай маанду ҳақиқӣ ,у пок ,у азалӣ ,у некӯ ,у бузург , қоли Алхалӣли бен Аҳмади албсрӣ « аллоҳи ҳўи алосми алокбр » аммо ҳар номӣ аз сифатии шикофта чун алӣам аз илму қадир аз қудрату раҳим аз раҳмат , ё бар кардӣ ниҳода чун сонеъ аз сунъ ,у холиқ аз халқ ,у қобз аз қабзу бост аз баст . Магари ин номи ҳақиқӣ ки на бар кард ниҳода ва на аз сифати шикофта ,у бноءи ҳама номҳоаст , набинӣ ки ҳар ҷое гуяд аллоҳ ғафурасту раҳим , аллоҳ самиъасту басир , аллоҳ латифасту хабир , аллоҳи банно нааду дигар номҳо барон авсофи бандад . Ва дар қуръони се ҳазор ва бист ва ҳафт ҷои худро ном аллоҳ гуфту хештанро бо он номи барад ва эшон ки бутро лоат ном карданд эшонро гуфт « илҳдўни фии асмоӣаҳ » дар номи ман илҳод май оранду номи ман бкжӣ меберун диҳанд , ва мекаж гардонанд , ва май фаро носазо диҳанд , хостанд душманони вай ки бутроҳоам ном вай кунанд , аллоҳи таъолии онро баришон шикаст ва баришон табоҳ кард , то чун хостанд ?

و در علم توحید آنست که بنزدیک اهل حق اسم و مسمّی یکی است نام و نامور و اللَّه بناء همه نامهای خداوند است، و نام حقیقی مهین است با آنک همه نامهای وی مه‌اند و حقیقی، و پاک، و ازلی، و نیکو، و بزرگ، قال الخلیل بن احمد البصری «اللَّه هو الاسم الاکبر» اما هر نامی از صفتی شکافته چون علیم از علم و قدیر از قدرت و رحیم از رحمت، یا بر کردی نهاده چون صانع از صنع، و خالق از خلق، و قابض از قبض و باسط از بسط. مگر این نام حقیقی که نه بر کرد نهاده و نه از صفت شکافته، و بناء همه نامها است، نبینی که هر جایی گوید اللَّه غفور است و رحیم، اللَّه سمیع است و بصیر، اللَّه لطیف است و خبیر، اللَّه بنا نهد و دیگر نامها بران اوصاف بندد. و در قرآن سه هزار و بیست و هفت جای خود را نام اللَّه گفت و خویشتن را با آن نام برد و ایشان که بت را لات نام کردند ایشان را گفت «یلحدون فی اسمائه» در نام من الحاد می‌آرند و نام من بکژی می بیرون دهند، و می کژ گردانند، و می فرا ناسزا دهند، خواستند دشمنان وی که بت را هام نام وی کنند، اللَّه تعالی آن را بریشان شکست و بریشان تباه کرد، تا چون خواستند؟

Ки аллоҳ ном кунанд лоат ном карданд . Лоат бутасту аллоҳ худоӣ онаст ,у офаридагори он . Иқўли ҷли ҷалолаи ҳилли тааллуми ?лаи смё ӯроҳоам номи доне ? яъне ки ҳечкасро ҷуз аз вай аллоҳ нахонанд , ва на рҳмн . Ва дар иштиқоқи номи аллоҳи уламо мухталифанд ,у сухан дар он муштабаҳаст . Ва халқӣ аз меҳтарони уламоу бузургони дайн аз он прҳизидаҳанд ва онро кораанд . Ва қавмӣ дар он шурӯ карда , баъзе гуфтанд иштиқоқи он аз илоҳаст иқоли илоҳати илайҳ эй скнти илайҳ , факони алхлқ искнўн ъанд зикрау итмӣнўни илайҳ ва ба қоли ъзу ҷли أлои бзкри аллоҳи ттмӣн улқулуб мегуяд аллоҳ ӯст ки ороми халқ бзкр ӯст сукӯни дили дӯстон баном ӯст шодии ҷони муъминон биёад ӯст , зикри ваии ойини забон , номи ваии роҳати ҷон , ёфт ваии сури дилу сарвари дӯстон . Ва гуфтаанд иштиқоқи он аз « илоҳати фии алшии ء яъне таҳайюрати фӣаи Фкأни алъқўли ттҳири фии канаи сифатау азиматау алоҳотаҳи бкиФитаҳ » мегуяд аллоҳ ӯст ки ақлҳои зиракону фаҳмҳои доноён дар мабодии ишроқи ҷалоли вай ҳайронаст , ва аз дарёфт чигунагии сифоту афъоли ваии навмед . шеър

که اللَّه نام کنند لات نام کردند. لات بت است و اللَّه خدای آنست، و آفریدگار آن. یقول جلّ جلاله هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِیًّا او را هام نام دانی؟ یعنی که هیچکس را جز از وی اللَّه نخوانند، و نه رحمن. و در اشتقاق نام اللَّه علما مختلف‌اند، و سخن در آن مشتبه است. و خلقی از مهتران علما و بزرگان دین از آن پرهیزیده‌اند و آن را کاره‌اند. و قومی در آن شروع کرده، بعضی گفتند اشتقاق آن از اله است یقال الهت الیه ای سکنت الیه، فکان الخلق یسکنون عند ذکره و یطمئنّون الیه و به قال عزّ و جل أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ میگوید اللَّه اوست که آرام خلق بذکر اوست سکون دل دوستان بنام اوست شادی جان مؤمنان بیاد اوست، ذکر وی آیین زبان، نام وی راحت جان، یافت وی سور دل و سرور دوستان. و گفته‌اند اشتقاق آن از «الهت فی الشّی‌ء یعنی تحیّرت فیه فکأنّ العقول تتحیر فی کنه صفته و عظمته و الاحاطة بکیفیته» میگوید اللَّه اوست که عقلهای زیرکان و فهم‌های دانایان در مبادی اشراق جلال وی حیران است، و از دریافت چگونگی صفات و افعال وی نومید. شعر

Қадари хеши бардошт . Ва сифати хеш дар ҳуҷби иззат нигаҳ дошт , то ҳар номаҳрамии ноаҳлии босрори қадам бино нагардад ,у даст ҳар мтмнии мтънтии бдрёФт он нарасад . Он даст ки ту дории худ куҷо расад ва он дида ки турост худ чаҳ бинад ? созҳои кару баёни парвардаи ҳафтсад ҳазор солаи тасбеҳи қосир буд аз идроки ҷалоли лами излу лои изол . Атмоъи эшон аз дарёфт он гусаста , иқдоми эшон бслосли қаҳру бмсомири ҳайбат дар мақари иззати худ дӯхта . Ва ин дар боишон дар бастау ҷамоли лами излу лои изоли мтъззи бсФоти камоли нотиқи бойени калимот ки « Фллаҳи алъзаҳи ҷмиъо . »

قدر خویش برداشت. و صفت خویش در حجب عزت نگه داشت، تا هر نامحرمی نااهلی باسرار قدم بینا نگردد، و دست هر متمنّی متعنّتی بدریافت آن نرسد. آن دست که تو داری خود کجا رسد و آن دیده که تراست خود چه بیند؟ سازهای کرّ و بیان پرورده هفتصد هزار ساله تسبیح قاصر بود از ادراک جلال لم یزل و لا یزال. اطماع ایشان از دریافت آن گسسته، اقدام ایشان بسلاسل قهر و بمسامیر هیبت در مقرّ عزت خود دوخته. و این در بایشان در بسته و جمال لم یزل و لا یزال متعزّز بصفات کمال ناطق باین کلمات که «فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِیعاً.»

ӣнон ки дар иштиқоқи ин ном сухан гуфтанд қавмии асли он аз илоҳ ниҳоданд колмктўби исмии ктобоу алмҳсўби исмии ҳсобо , пас алифу лоами тФхиму таъзимро дар афзуданд пас ҳазфи ҳамзаи астсқолро писандиданд ,у касраи он бо лоами таъзим нақл карданд , он гуҳи ду лоами мутаҳаррики яке мдғм карданд , ва гуфтанд « аллоҳ » .

اینان که در اشتقاق این نام سخن گفتند قومی اصل آن از اله نهادند کالمکتوب یسمّی کتابا و المحسوب یسمّی حسابا، پس الف و لام تفخیم و تعظیم را در افزودند پس حذف همزه استثقال را پسندیدند، و کسره آن با لام تعظیم نقل کردند، آن گه دو لام متحرک یکی مدغم کردند، و گفتند «اللَّه».

Ва ихтилофаст уламоро ки аллоҳи исм илмаст ё исми сифат . Ва дуруст онаст ки исм илмаст аз баҳри он ки худоиро ъзу ҷли асмоء сифот фаровонаст . Лои бади исми илм бояд то он асмоءи сифот дар он баравад ва бар он баста шавад . Чунонк дар ибтидои бон ишорат кардем . Ва то фарқ буд миёни исми зоту исми сифот ,у илми исм зотаст ки асмоءи сифот бар он равонаст ва дар азали озолу абади ободи мустаҳаққи ин номаст . Бзоти бузургвору камоли тъззу ҷалоли тақаддуси хеш на бъбодти мутааббидону тоъаҳи мутӣъон .

و اختلاف است علما را که اللَّه اسم علم است یا اسم صفت. و درست آنست که اسم علم است از بهر آن که خدای را عزّ و جل اسماء صفات فراوانست. لا بد اسم علم باید تا آن اسماء صفات در آن برود و بر آن بسته شود. چنانک در ابتدا بآن اشارت کردیم. و تا فرق بود میان اسم ذات و اسم صفات، و علم اسم ذات است که اسماء صفات بر آن روانست و در ازل آزال و ابد آباد مستحق این نام است. بذات بزرگوار و کمال تعزّز و جلال تقدّس خویش نه بعبادت متعبّدان و طاعة مطیعان.

Аммо номи рҳмн дар ҷоҳилият нашнохтанд ки аллоҳ мегуяду إзои қили ?лаами асҷдўои ллрҳмни қолўо ва мо арраҳмон . Чун эшонро гӯйанд суҷуд кунед рҳмнро гӯйанд рҳмн чист ? ҷое дигар гуфт ва ҳам икФрўни болрҳмни эшон мекофар шаванд брҳмн ва май пурсанад ки чист ва кист ? қул ҳўи рабии лои илоҳи алои ҳў . эй Сайид посух кун эшонро ки ӯ худоӣ манаст ани худоӣ ки ҷузи вай худоӣ нест . Дигари ҷой посух фармуд ва гуфт қул ҳўи арраҳмони омно ба , аз ӣнҷост ки баъзе уламо гуфтанд рҳмни исмӣ ъбронӣасту Қурайш аз он намешинохтанд . Ва қавл дуруст онаст ки рҳмни лафз арабӣаст муштақ аз раҳмат , аммо дар тӯрӣа ва дар миёни аҳли китоб маърӯфтар бӯдааст . Ва лиҳозо рӯй ани абди аллоҳи бен саломи қоли ллнбии слии аллоҳи алайҳу ?алау силами кнои нқрأи фии алтўриаҳи арраҳмони Фонзли аллоҳи таъолии қул адъўои аллоҳ ӯ адъўои арраҳмон , أёмои тдъўои фалаи алأсмоءи алҳснӣ » , мегуяд ӯро аллоҳ хонед ва рҳмн хонед азин ду бҳрчаҳ хонед ном некӯ хонед . Ва рҳмни мутлақи ҷузи худоиро ъзу ҷли нгўинду махлуқро бар итлоқи ин ном на ниҳанд , на бинӣ ки кофарони мсилмаҳи каззобро ин ном ниҳоданд бар итлоқ наниҳоданд бал ки муқайяд карданд ва гуфтанд рҳмни имомаҳ . Ва рҳмн дар маънии фарохи раҳмат тараст аз раҳим . Ва дар баъзе дуо овардаанд . « рҳмни алднёу раҳими алохраҳ » яъне бахшояндаи дарин гетӣ бар ҳамгинон ва дар он гетии хосса бар муъминон .

امّا نام رحمن در جاهلیّت نشناختند که اللَّه میگوید وَ إِذا قِیلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَ مَا الرَّحْمنُ. چون ایشان را گویند سجود کنید رحمن را گویند رحمن چیست؟ جایی دیگر گفت وَ هُمْ یَکْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ ایشان می کافر شوند برحمن و می‌پرسند که چیست و کیست؟ قل هو ربّی لا اله الّا هو. ای سیّد پاسخ کن ایشان را که او خدای منست ان خدای که جز وی خدای نیست. دیگر جای پاسخ فرمود و گفت قُلْ هُوَ الرَّحْمنُ آمَنَّا بِهِ، از اینجاست که بعضی علما گفتند رحمن اسمی عبرانی است و قریش از آن نمی‌شناختند. و قول درست آنست که رحمن لفظ عربی است مشتق از رحمت، امّا در توریة و در میان اهل کتاب معروفتر بوده است. و لهذا روی انّ عبد اللَّه بن سلام قال للنّبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم کنّا نقرأ فی التوریة الرّحمن فانزل اللَّه تعالی قل ادعوا اللَّه او ادعوا الرّحمن، أیّاما تدعوا فله الأسماء الحسنی»، میگوید او را اللَّه خوانید و رحمن خوانید ازین دو بهرچه خوانید نام نیکو خوانید. و رحمن مطلق جز خدای را عزّ و جل نگویند و مخلوق را بر اطلاق این نام نه نهند، نه بینی که کافران مسیلمه کذاب را این نام نهادند بر اطلاق ننهادند بل که مقید کردند و گفتند رحمن یمامه. و رحمن در معنی فراخ رحمت‌تر است از رحیم. و در بعضی دعا آورده‌اند. «رحمن الدّنیا و رحیم الآخرة» یعنی بخشاینده درین گیتی بر همگنان و در آن گیتی خاصّه بر مؤمنان.

Ривоят кунанд аз ибни аббос ки гуфт « анҳмои исмони рақиқони аҳдҳмои أрқи ман алохр » ҳусайни бен алФзл гуфт ки магарро вайро дарин хабар ва ҳам афтод ки дар ин , рафиқони аҳдҳмои арФқи ман алохр , зоҳиртараст аз баҳри онкии риққат дар сифот худо нест ва рФқ ҳаст . Ва злки фии қавлаи слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « ани аллоҳи рафиқи иҳби алрФқ » .

روایت کنند از ابن عباس که گفت «انّهما اسمان رقیقان احدهما أرقّ من الآخر» حسین بن الفضل گفت که مگر را وی را درین خبر و هم افتاد که در این، رفیقان احدهما ارفق من الآخر، ظاهرتر است از بهر آنکه رقّت در صفات خدا نیست و رفق هست. و ذلک فی‌ قوله صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «ان اللَّه رفیق یحب الرفق».

Уламо мухталифанд ки арФқи кадом якеаст Саид ҷбир гуфт рҳмнаст ки раҳмату неъмати вай бар муъмину кофар ва бар дӯст ва душман равонаст . Вкиъ ҷарроҳ гуфт раҳимаст аз онки ишорати бон раҳмат дорад ки ҳам дар дунёаст ва ҳам дар уқбо . Муфассирон азинҷо гуфтанд « арраҳмони алъотФи алии ҷамеъи халқаи бأни хлқҳму рзқҳм ва ба қоли таъолӣ ,у раҳматии вусъати кули шайъи ءу арраҳими болмؤмнини хоссаи болҳдоиаҳу алтўФиқи фии алднё ,у болҷнаҳу алрؤиаҳи фии алъқбии қоли таъолӣу кони болмؤмнини рҳимои рҳмн меҳрбонаст бар ҳамаи халқи гиравидау ногиравида аз рӯй офаридану рӯзӣ додану раҳим меҳрбонаст хосса бар муъминон аз рӯй ҳидояту тавфиқи тоъат дар дунёу биҳишту руят дар уқбо . Рҳмн аз рӯй маънӣ омаст , бмънӣ офаридану рӯзӣ доданаст ҳамаи халқро , ва аз рӯй лафз хосаст ки махлуқро ин ном нест .

علما مختلف اند که ارفق کدام یکی است سعید جبیر گفت رحمن است که رحمت و نعمت وی بر مؤمن و کافر و بر دوست و دشمن روانست. وکیع جراح گفت رحیم است از آنک اشارت بآن رحمت دارد که هم در دنیا است و هم در عقبی. مفسّران ازینجا گفتند «الرحمن العاطف علی جمیع خلقه بأن خلقهم و رزقهم و به قال تعالی، و رحمتی وسعت کل شی‌ء و الرحیم بالمؤمنین خاصّة بالهدایة و التوفیق فی الدنیا، و بالجنّة و الرؤیة فی العقبی قال تعالی وَ کانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً رحمن مهربان است بر همه خلق گرویده و ناگرویده از روی آفریدن و روزی دادن و رحیم مهربان است خاصّه بر مؤمنان از روی هدایت و توفیق طاعت در دنیا و بهشت و رؤیت در عقبی. رحمن از روی معنی عام است، بمعنی آفریدن و روزی دادن است همه خلق را، و از روی لفظ خاص است که مخلوق را این نام نیست.

Ва раҳим аз рӯй лафз омаст ки махлуқро ин ном гӯйанд , ва аз рӯй маънӣ хосаст ки бмънии ҳидояту тавфиқ тоъатаст , ва ин ҷуз мؤмнонро нест , маънии қавли ҷаъфари бен Муҳамад ъ Фқди қол : « арраҳмони исми хоси бсФаҳи оммау арраҳими исми оми бсФаҳи хосса » .

و رحیم از روی لفظ عام است که مخلوق را این نام گویند، و از روی معنی خاصّ است که بمعنی هدایت و توفیق طاعت است، و این جز مؤمنانرا نیست، معنی‌ قول جعفر بن محمّد ع فقد قال: «الرحمن اسم خاص بصفة عامة و الرحیم اسم عام بصفة خاصة».

Ва аллоҳи худро дар қуръон ба панҷ ном аз раҳмат боз хонд рҳмн ,у раҳим ,у хайри алроҳмин ,у арҳми алроҳмин ,у зўи алрҳмаҳи рҳмни фарох бахшоишаст ,у раҳими фарохи бахшояндау зўи алрҳмаҳ бо бахшӯдан , хайри алроҳмини беҳтарини бахшояндагон , арҳми алроҳмини бахшояндатар бахшояндагон , ҳар панҷ номи худованди мосту бон сифат ӯст на сифати брўтнг , на раҳмат аз каси дареғ . Мегуяд ҷли ҷалола « рбкми зўи раҳмаи восеъа » ва дар саноӣ Фриштгонаст : « рбнои вусъати кули шайъи ءи раҳмау уламо » ва чун сифат азоб кард гуфт « азобии أсиб ба ман أшоء » азоби худ бова расонам ки худ хоҳам «у раҳматии вусъати кули шайъи ء »у раҳмати ман худ баҳри чиз расидааст . Ва тафсири ин оят дар ҳадиси салмони форсӣу абӯи ҳрираҳ дўсӣаст дар саҳеҳи мусаллами қоли расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « ани ллаҳи ъзу ҷли моӣаҳи раҳмау أнаҳи анзли минҳои воҳидаи илои алأрзи Фқсмҳои байни халқаи Фбҳои итъотФўну баҳои итроҳмўн ,у أхри тсъоу тсъини лнФсаҳ . Ва ани аллоҳи қобзи ҳзаҳи илои тлки Фикмлҳои моӣаҳи ирҳми баҳои ибодаи явми алқёмаҳ . »

و اللَّه خود را در قرآن به پنج نام از رحمت باز خواند رحمن، و رحیم، و خیر الراحمین، و ارحم الراحمین، و ذو الرحمة رحمن فراخ بخشایش است، و رحیم فراخ بخشاینده و ذو الرحمة با بخشودن، خیر الراحمین بهترین بخشایندگان، ارحم الراحمین بخشاینده‌تر بخشایندگان، هر پنج نام خداوند ماست و بآن صفت اوست نه صفت بروتنگ، نه رحمت از کس دریغ. میگوید جلّ جلاله «رَبُّکُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ» و در ثنای فریشتگان است: «رَبَّنا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً» و چون صفت عذاب کرد گفت «عَذابِی أُصِیبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ» عذاب خود باو رسانم که خود خواهم «وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ‌ءٍ» و رحمت من خود بهر چیز رسیده است. و تفسیر این آیت در حدیث سلمان فارسی و ابو هریره دوسی است در صحیح مسلم‌ قال رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «ان للَّه عزّ و جل مائة رحمة و أنّه انزل منها واحدة الی الأرض فقسّمها بین خلقه فبها یتعاطفون و بها یتراحمون، و أخر تسعا و تسعین لنفسه. و ان اللَّه قابض هذه الی تلک فیکملها مائة یرحم بها عباده یوم القیامة.»

Гуфт аллоҳро сад раҳматаст ки аз он сад яке фурӯ фиристод дар ҳафт осмон ва дар ҳафт замин , бони як раҳмат бар халқ май бахшойаду халқи бон бар якдигар мебахшойанд , ва навад ва на раҳмати бнздик худ медорад , то рӯзи растохези он як раҳматро ва аз нигарад , ва онро нофарсӯда ёбаду нокоста , онро ба навад ва на бози орад то сад тамом кунад ,у анбозон аз муъмин ва аз кунад ва он баришон резад , пас дрнгр то муъмини дарин гетии вои чандини анбозон аз сад яке дар дилу дайну дунё чаҳ ёфт , эътибори гир ва қиёс кун ки фардо беанбозон аз сад чаҳ ёбад .

گفت اللَّه را صد رحمت است که از آن صد یکی فرو فرستاد در هفت آسمان و در هفت زمین، بآن یک رحمت بر خلق می‌بخشاید و خلق بآن بر یکدیگر می‌بخشایند، و نود و نه رحمت بنزدیک خود میدارد، تا روز رستاخیز آن یک رحمت را و از نگرد، و آن را نافرسوده یابد و ناکاسته، آن را به نود و نه باز آرد تا صد تمام کند، و انبازان از مؤمن و از کند و آن بریشان ریزد، پس درنگر تا مؤمن درین گیتی وا چندین انبازان از صد یکی در دل و دین و دنیا چه یافت، اعتبار گیر و قیاس کن که فردا بی انبازان از صد چه یابد.

Ва дар баёни фазилати ин ояти Мустафо ъ гуфт « ман кутуби бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳими тъзимои ллаҳи ъзу ҷли ғФри аллоҳи ?ла , ва ман рафъи қртосои ман аларзи фӣаи бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳими аҷлолои ллаҳи ъзу ҷли ани идос кутуб ъанд аллоҳи ман алсдиқину хФФи ани волдиаҳу ани конои мушрикин яъне алъзоб . Ва қол « лои ирди дъоءи أўлаҳи бисмии аллоҳи арраҳмон арраҳим гуфт ҳар он кас ки таъзими аллоҳро бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳими некӯи бинависади аллоҳи вайро биёмурзад , ва ҳар он кас ки рқъаҳ аз замин бардорад ки ояти тсмит бар он набишта буд иҷлоли номи аллоҳро то бпоӣ фурӯ нагиранд , вайро бнздики аллоҳ дар зумраи садиқони оранду падару модари вай ки дар азоб бошанд эшонро тахфиф кунанд агар чаҳ мушрик бошанд . Ва дъоӣӣ ки дар аввал он гӯйанд бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳими он дуо рад накунанду боҷобт мақрун доранд .

و در بیان فضیلت این آیت مصطفی ع گفت «من کتب بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ تعظیما للَّه عزّ و جل غفر اللَّه له، و من رفع قرطاسا من الارض فیه بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ اجلالا للَّه عزّ و جل ان یداس کتب عند اللَّه من الصدیقین و خفّف عن والدیه و ان کانا مشرکین یعنی العذاب. و قال «لا یردّ دعاء أوّله بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ گفت هر آن کس که تعظیم اللَّه را بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ نیکو بنویسد اللَّه وی را بیامرزد، و هر آن کس که رقعه از زمین بردارد که آیت تسمیت بر آن نبشته بود اجلال نام اللَّه را تا بپای فرو نگیرند، وی را بنزدیک اللَّه در زمره صدّیقان آرند و پدر و مادر وی که در عذاب باشند ایشان را تخفیف کنند اگر چه مشرک باشند. و دعائی که در اول آن گویند بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ آن دعا رد نکنند و باجابت مقرون دارند.

Ва гуфтаанд ояти тсмити нӯздаҳ ҳарф аст гуфт « ман қрأи ҳрФои ман алқуръони кутуби ?ла ба ъушри ҳасаноти болбоءу алтоءу алўоў » ва гуфтаанд забонӣаи дӯзах нўдзаҳанд чунонк раб Алъоламин гуфт алайҳои тсъаҳи ъушр ва ин ояти тсмити нӯздаҳ ҳарфаст , ҳар он кас ки бохалос бархонад раби Алъоламин баҳри ҳарфӣ аз он забонӣа аз вай боз дорад , ва ӯро аз сиёсати вай эмин кунад ,у ани салмони қоли қоли расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « лои идхли аҳади алҷнаҳи алои бҷўози бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳим , ҳозои китоби ман аллоҳи лФлони бен фалони адхлўаҳи ҷинаи олия , қтўФҳои дониаҳ »

و گفته‌اند آیت تسمیت نوزده حرف است گفت «من قرأ حرفا من القرآن کتب له به عشر حسنات بالباء و التاء و الواو» و گفته‌اند زبانیه دوزخ نودزه‌اند چنانک رب العالمین گفت عَلَیْها تِسْعَةَ عَشَرَ و این آیت تسمیت نوزده حرف است، هر آن کس که باخلاص برخواند رب العالمین بهر حرفی از آن زبانیه از وی باز دارد، و او را از سیاست وی ایمن کند، و عن سلمان قال قال رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «لا یدخل احد الجنة الا بجواز بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ، هذا کتاب من اللَّه لفلان بن فلان ادخلوه جنة عالیة، قطوفها دانیة»

Ва ани ибни аббоси анаи қол « ани лкли шайъи ء асосану асоси алднёи Маккаи лонаи минҳои дҳити аларз ,у асоси алсмоўоти ғрибоу ҳаии алсобъаҳи алълё ,у асоси аларзи ъҷибоу ҳаии алсобъаҳи алсФлӣ ,у асоси алҷанони ҷинаи адану ҳаии сираи алҷанони алайҳои ассти алҷанон ,у асоси алнори ҷаҳаннаму ҳаии алдркаҳи алсФлии алайҳои أссти алдркот ,у асоси алхлқи одаму асоси алонбёءи Нӯҳ ,у асос банӣ Исроили ёқӯб ,у асоси алктби алқуръону асоси алқуръони алФотҳаҳ ,у асоси алФотҳаҳи бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳим , Фозои аътллт ӯ ашткити Фълики болососи тшФити бозни аллоҳи ъзу ҷл » .

و عن ابن عباس انه قال «ان لکل شی‌ء اساسا و اساس الدنیا مکة لانه منها دحیت الارض، و اساس السماوات غریبا و هی السابعة العلیا، و اساس الارض عجیبا و هی السابعة السفلی، و اساس الجنان جنة عدن و هی سرّة الجنان علیها اسست الجنان، و اساس النار جهنم و هی الدّرکة السّفلی علیها أسّست الدرکات، و اساس الخلق آدم و اساس الانبیاء نوح، و اساس بنی اسرائیل یعقوب، و اساس الکتب القرآن و اساس القرآن الفاتحة، و اساس الفاتحة بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ، فاذا اعتللت او اشتکیت فعلیک بالاساس تشفیت باذن اللَّه عزّ و جل».

Қавлаи таъолии алҳмди аллоҳи тақдираи қўлўо « алҳмди ллаҳ » кқўлаҳи таъолӣ ва қул алҳмди ллаҳи алзии лами итхзи влдо ва қул алҳмди ллаҳи сирикми оётаи қул алҳмди ллаҳу саломи алии ибодаи аллазӣнаи астФӣ маънӣ онаст ки ман худро ситоиш бсзо гуфтам шумо низ бстоӣиду санои гўӣид ки ман ситоишу сано дӯст дорам . Мустафо ъ гуфт « лои шахси аҳби илайҳи алмдҳаҳи ман аллоҳи ъзу ҷл ,у қоли мо ман шайъи ءи أҳби илои аллоҳи ман алҳмд . Ва қоли мо ман абди иқўли алҳмди ллаҳи алои қоли аллоҳи ҷли зикраи сидқи абдӣ , манӣ бдأи алҳмду илои иъўд . »

قوله تعالی الحمد اللَّه تقدیره قولوا «الحمد للَّه» کقوله تعالی وَ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَمْ یَتَّخِذْ وَلَداً و قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ سَیُرِیکُمْ آیاتِهِ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ سَلامٌ عَلی‌ عِبادِهِ الَّذِینَ اصْطَفی‌ معنی آنست که من خود را ستایش بسزا گفتم شما نیز بستائید و ثنا گوئید که من ستایش و ثنا دوست دارم. مصطفی ع گفت‌ «لا شخص احبّ الیه المدحة من اللَّه عز و جلّ، و قال ما من شی‌ء أحبّ الی اللَّه من الحمد. و قال ما من عبد یقول الحمد للَّه الّا قال اللَّه جل ذکره صدق عبدی، منی بدأ الحمد و الیّ یعود.»

Муфассирон гуфтанд алҳмди ллаҳи алсноءи алайҳи бҷмили афъолау ҷазили нўолаҳу Карими сифотау асмоӣаҳ . Ва алҳмди алсноءи алайҳи бсФотаҳи алълӣу асмоӣаҳи алҳснӣ ,у алшкри алсноءи алайҳи бонъомаҳу эҳсонаи илои халқа . » худоиро ъзу ҷл ҳамд гӯйанд ва мадҳ гӯйанд ва шукр гӯйанд : ҳмдмаҳаст аз мадҳ , ки ҳамди биҷои мадҳи истаду мадҳи биҷой ҳамд наистод , ва ҳмдмаҳаст аз шукр ки ҳмдҳм дар ибтидо равад ва ҳам дар мукофот ,у шукри ҷуз дар мукофот наравад . Ҳар чаҳ дар мадҳ ва шукр ёбанд дар ҳамд ёбанд ва на ҳар чаҳ дар ҳамд ёбанд дар мадҳ ва шукр ёбанд .

مفسران گفتند الحمد للَّه الثناء علیه بجمیل افعاله و جزیل نواله و کریم صفاته و اسمائه. و الحمد الثناء علیه بصفاته العلی و اسمائه الحسنی، و الشکر الثناء علیه بانعامه و احسانه الی خلقه.» خدای را عز و جل حمد گویند و مدح گویند و شکر گویند: حمدمه است از مدح، که حمد بجای مدح ایستد و مدح بجای حمد نایستاد، و حمدمه است از شکر که حمدهم در ابتدا رود و هم در مکافات، و شکر جز در مکافات نرود. هر چه در مدح و شکر یابند در حمد یابند و نه هر چه در حمد یابند در مدح و شکر یابند.

Ҳамд ситоиш худовандасту сано гуфтан биравӣу бузурги доштани баноми поку сифати бузургвору сунъи некӯу меҳри тамом ва навохт бекарон . Ва мадҳ ситоишасту санои гуфтан бар аллоҳи алӣ алхусус бар ному сифат ,у шукр озодӣаст аз аллоҳ ба некӯи корӣу равони доштани неъмат .

حمد ستایش خداوندست و ثنا گفتن بروی و بزرگ داشتن بنام پاک و صفت بزرگوار و صنع نیکو و مهر تمام و نواخت بیکران. و مدح ستایش است و ثنا گفتن بر اللَّه علی الخصوص بر نام و صفت، و شکر آزادی است از اللَّه به نیکو کاری و روان داشتن نعمت.

Ва алҳмди болФу лоами муъаррифи ҷузи худоиро ъзу ҷл раво нест ки гӯйанд . Бмқтзӣ ончӣ гуфт алҳмди ллаҳ яъне алҳмди болҳқиқаҳи ллаҳ ,у алҳмди каллаи ллаҳ ,у алҳмди болдўому фии кули алоўқоти ллаҳи дуни ғайра . Гуфтаанд ин алифу лоами се маънии рост : таърифроу таъзимроу ҷинсро . Ва таърифи аҳдро гӯйанд ,у таъзими ҷалолро ,у ҷинси астғроқи умумро ,у маънӣ аҳд онаст ки мушрикон батону худоёни худро мадҳ ва ҳамд мегуфтанд , аллоҳ гуфт он ҳамд ки маъҳуд эшонаст мар батон худро он на ҳақ батонаст ва на сазои эшон , ки он ҳақу сазоӣ аллоҳаст бҳмгии ону тамомии он , касро дар он бо вай мнозът нест ки ҷалолу азимат ки верости дайгариро нест . Аммо шукр муштаракаст миёни холиқу махлуқ . Ва ба қоли ъзу ҷли ашкри лӣу лўолдик . Агар касе гуяд аллоҳи тзкити нафас на писандидааст онҷо ки гуфт Флои тзкўои أнФскми пас мадҳи худ гуфтани ӣнҷо аз чаҳ ваҷҳаст ? ҷавоб онаст ки ваии ҷли ҷалолаи мустаҳаққ ҳамдасту мустуҷиби ҳамд , ва дигаронро истеҳқоқ нест , ки дигарон тзкити нафаси дафъи музирати хешро кунанд ё ҷалби манфиатро ,у раби Алъоламин аз ҳар ду хислат муқаддасасту муназзаҳ . Ва гуфтаанд ин бар сиблати таълим бандагон гуфт ,у қади зкрнои ани маъноаи қўлўои алҳмди ллаҳ .

و الحمد بالف و لام معرّف جز خدای را عزّ و جل روا نیست که گویند. بمقتضی آنچه گفت الحمد للَّه یعنی الحمد بالحقیقة للَّه، و الحمد کلّه للَّه، و الحمد بالدّوام و فی کلّ الاوقات للَّه دون غیره. گفته‌اند این الف و لام سه معنی راست: تعریف را و تعظیم را و جنس را. و تعریف عهد را گویند، و تعظیم جلال را، و جنس استغراق عموم را، و معنی عهد آنست که مشرکان بتان و خدایان خود را مدح و حمد میگفتند، اللَّه گفت آن حمد که معهود ایشان است مر بتان خود را آن نه حق بتان است و نه سزای ایشان، که آن حق و سزای اللَّه است بهمگی آن و تمامی آن، کس را در آن با وی منازعت نیست که جلال و عظمت که ویراست دیگری را نیست. اما شکر مشترک است میان خالق و مخلوق. و به قال عزّ و جل اشْکُرْ لِی وَ لِوالِدَیْکَ. اگر کسی گوید اللَّه تزکیت نفس نه پسندیده است آنجا که گفت فَلا تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ پس مدح خود گفتن اینجا از چه وجه است؟ جواب آنست که وی جل جلاله مستحق حمد است و مستوجب حمد، و دیگران را استحقاق نیست، که دیگران تزکیت نفس دفع مضرت خویش را کنند یا جلب منفعت را، و رب العالمین از هر دو خصلت مقدس است و منزه. و گفته‌اند این بر سبیل تعلیم بندگان گفت، و قد ذکرنا انّ معناه قولوا الحمد للَّه.

Ва гуфтаанд алҳмд аз рӯй зоҳир ахбораст аммо дар зимни он саволасту таъаррузи афв аллоҳаст бар тариқи таъзиму иҷлол , бар муқтазии он хабар ки Мустафо ( ъ ) гуфт « ман шуғли бзкрии ани масъалатии аътитаҳи афзали мо аътии алсоӣлин »

و گفته‌اند الحمد از روی ظاهر اخبار است اما در ضمن آن سؤال است و تعرض عفو اللَّه است بر طریق تعظیم و اجلال، بر مقتضی آن خبر که مصطفی (ع) گفت‌ «من شغل بذکری عن مسئلتی اعطیته افضل ما اعطی السائلین»

Ва аллоҳи худро дар қирони ҳафдаҳи ҷой ҳамид хонду ҳамид сутуданӣасту сутӯда . Ва маънии ҳамид дар номҳои ӯ онаст ки ӯро албата ном натавон барад ва нишон натавон дод ва сухан натавон гуфт магари бстоиш . Қоли бъзҳм : « алҳмди исми алФрдониаҳи лои иўсФи алои болмҷду лои инсби илайҳи алои алшкру лои итклми фӣау лои исмии алои болмдҳ » .

و اللَّه خود را در قران هفده جای حمید خواند و حمید ستودنی است و ستوده. و معنی حمید در نامهای او آنست که او را البته نام نتوان برد و نشان نتوان داد و سخن نتوان گفت مگر بستایش. قال بعضهم: «الحمد اسم الفردانیّة لا یوصف الا بالمجد و لا ینسب الیه الّا الشکر و لا یتکلّم فیه و لا یسمّی الا بالمدح».

Ва алҳмди ллаҳи раби Алъоламин дар қуръони шаш ҷойаст : яке инаст ,у дувум дар сӯраи алонъоми Фқтъи добри алқўми аллазӣнаи злмўои мушрикони Маккаро мегуяд бурӣда шуд дунболи эшону бехи он гуруҳе ки бар хештан ситам карданд . Бончаҳи моро анбоз гуфтанд , пас гуфту алҳмди ллаҳи раби Алъоламин . Ин корро пас оварадӣ нест ва на аз он пушаймонӣ . Ин ҳам чунонаст ки гуфту лои ихоФи ъқбоҳо . Ва сеюм дар сӯраи Юнус дар сифат биҳиштён гуфту охири дъўоҳми أни алҳмди ллаҳи раби Алъоламин охир гуфт эшон дар ҳар сухан ки гӯйанд алҳмди ллаҳи раби Алъоламин яъне дар ҳар чаҳ дар хоҳанд ва боз хоҳанд биҷой озодӣанд ҳар чаҳ хоҳанд ёбанду бҳрчаҳ пиўснд расанд биҷой шукранду биҷои таҳният . Ва чаҳорум дар охири сӯраи алзмру қзии бинҳми болҳқу қили алҳмди ллаҳи раби Алъоламин кор бар гузорданад миёни офаридагони баростӣ ва дод . Яъне аллоҳ бар гузорад ва худ гуфт алҳмди ллаҳ ки дар ин бргзордн на тараддудаст на аз он пушаймонӣ . Ва панҷум дар сӯраи алмؤмни Фодъўаҳи мухлисин ?лаи аддӣн , алҳмди ллаҳи раби Алъоламин . Ва шашум дар хотамату алсоФоту саломи алии алмрслину алҳмди ллаҳи раби Алъоламин .

و الحمد للَّه ربّ العالمین در قرآن شش جای است: یکی اینست، و دوّم در سورة الانعام فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُوا مشرکان مکه را میگوید بریده شد دنبال ایشان و بیخ آن گروهی که بر خویشتن ستم کردند. بآنچه ما را انباز گفتند، پس گفت وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ. این کار را پس آوردی نیست و نه از آن پشیمانی. این هم چنان است که گفت وَ لا یَخافُ عُقْباها. و سوّم در سورة یونس در صفت بهشتیان گفت وَ آخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ آخر گفت ایشان در هر سخن که گویند الحمد للَّه رب العالمین یعنی در هر چه در خواهند و باز خواهند بجای آزادی‌اند هر چه خواهند یابند و بهرچه پیوسند رسند بجای شکراند و بجای تهنیت. و چهارم در آخر سورة الزّمر وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ قِیلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ کار بر گزاردند میان آفریدگان براستی و داد. یعنی اللَّه بر گزارد و خود گفت الْحَمْدُ لِلَّهِ که در این برگزاردن نه تردد است نه از آن پشیمانی. و پنجم در سورة المؤمن فَادْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ، الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ. و ششم در خاتمت و الصّافات وَ سَلامٌ عَلَی الْمُرْسَلِینَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ.

Ва рӯй ан алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами қол « кули амри зии боли лами ибдأи фӣаи болҳмди ақтъ . »

و روی انّ النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم قال «کلّ امر ذی بال لم یبدأ فیه بالحمد اقطع.»

Абӯи бикр вроқ гуфт : « ду ҳарфаст дар абтдоءи китоби худованди ҷли ҷалолаи боءи бисмии аллоҳу лоами алҳмди ллаҳ ки вуҷӯди ҳамаи мавҷӯдоту субути ҳамаи махлуқот дар маънии он баст , конаи иқўли ъзи ҷалола « бе ткўнти алошёءу лии маликҳо . » қавлаи таъолии раби Алъоламин .

ابو بکر وراق گفت: «دو حرف است در ابتداء کتاب خداوند جلّ جلاله باء بسم اللَّه و لام الحمد للَّه که وجود همه موجودات و ثبوت همه مخلوقات در معنی آن بست، کانّه‌ یقول عزّ جلاله «بی تکوّنت الاشیاء و لی ملکها.» قوله تعالی رَبِّ الْعالَمِینَ.

эй холиқи алхлқу саййидааму молкҳму алқоӣми бомўрҳми офаринандаи халқону дорандаи эшону созандаи кору рӯзии расон боишон . Ва сӣли алўостии ани маънии алрби Фқол « ҳўи алхолқи абтдоءу алмрбии ғзоءу алғоФри антҳоء » раб ӯст ки аввал биёфрианад бақадрат , пас бпрўронди бнъмт , пас биёмурзад брҳмт . Абӯ алдрдоء гуфт : раби ном аъзамаст худоиро ъзу ҷл ,у махлуқро раби албиту раби ?илдор бар сиблат азоФт гӯйанд , аммо алии алотлоқ бар сиблати таъриф чунонк гӯйанд « алрб » касро нарасад ва на сазост магари аллоҳро .

ای خالق الخلق و سیّدهم و مالکهم و القائم بامورهم آفریننده خلقان و دارنده ایشان و سازنده کار و روزی رسان بایشان. و سئل الواسطی عن معنی الرّب فقال «هو الخالق ابتداء و المربّی غذاء و الغافر انتهاء» ربّ اوست که اول بیافریند بقدرت، پس بپروراند بنعمت، پس بیامرزد برحمت. ابو الدرداء گفت: ربّ نام اعظم است خدای را عز و جل، و مخلوق را ربّ البیت و ربّ الدار بر سبیل اضافت گویند، اما علی الاطلاق بر سبیل تعریف چنانک گویند «الرّب» کس را نرسد و نه سزاست مگر اللَّه را.

Ва раб дар каломи араб бар чаҳор ваҷҳаст : яке аз он бмънии Сайид чунонк аллоҳ гуфт Фисқии рабаи хмро эй саййида . Дигари бмънии молик чунонк Мустафо ( ъ ) гуфт ки « أи раби абл анатам раби ғнм ? « Фқоли ман кули қади отонии аллоҳи Фоксрўои таййиб . »

و رب در کلام عرب بر چهار وجه است: یکی از آن بمعنی سیّد چنانک اللَّه گفت فَیَسْقِی رَبَّهُ خَمْراً ای سیّده. دیگر بمعنی مالک چنانک مصطفی (ع) گفت که‌ «أ ربّ ابل انت ام رب غنم؟ «فقال من کل قد آتانی اللَّه فاکثروا طیب.»

Сдигри бмънии мудаббиру муслеҳ ва ба саммии алрбонии рбонёи лонаи идбри алأмўри алтии илайҳи қоли аллоҳи таъолӣу алрбониўну алأҳбор . Чаҳоруми бмънии мураббии иқоли рбитаҳу рбитаҳи бмънии воҳид ва гуфтаанд иштиқоқи ибн аз раби фалон болмконаст , яъне ақом бау сабт . Фсмии алрби рибои лонаи доими алўҷўди лами излу лои изол .

سدیگر بمعنی مدبّر و مصلح و به سمّی الربانی ربانیا لانه یدبر الأمور الّتی الیه قال اللَّه تعالی وَ الرَّبَّانِیُّونَ وَ الْأَحْبارُ. چهارم بمعنی مربی یقال ربیته و ربیته بمعنی واحد و گفته‌اند اشتقاق ابن از ربّ فلان بالمکان است، یعنی اقام به و ثبت. فسمّی الرّب ربّا لانّه دائم الوجود لم یزل و لا یزال.

Ва « оламин » номӣаст рӯҳонӣонро Фриштгону одамиёну париёни пас дигари ҷонварони бад-ӣни се мулҳақанд ки ҳама мрбўбанду аллоҳи раби эшон . Қавли ҳасану муҷоҳид ва қтодаҳ онаст ки оламин номӣаст ҳамаи махлуқотро . Баёни ин дар он оятаст ки аллоҳ гуфт « қоли фиръавн ва мо раби Алъоламин , қоли раби алсмоўоту алأрз ва мо бинҳмо . »

و «عالمین» نامی است روحانیان را فریشتگان و آدمیان و پریان پس دیگر جانوران بدین سه ملحق‌اند که همه مربوب‌اند و اللَّه ربّ ایشان. قول حسن و مجاهد و قتاده آنست که عالمین نامی است همه مخلوقات را. بیان این در آن آیت است که اللَّه گفت «قالَ فِرْعَوْنُ وَ ما رَبُّ الْعالَمِینَ، قالَ رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَیْنَهُمَا.»

Ва барин қавли иштиқоқи оламин аз аломатаст яъне ки нишони кирдигории аллоҳ дар ҳама пайдосту равшан . Аммо абӯи убайдау Фроء ва ахФш гуфтанд : иштиқоқи оламин аз илмаст яъне эшонанд ки тмииз ва хирад доранд , ва ҳам алмлоӣкаҳу алҷну алонс . Саид ҷбир гуфт оламин ҷинасту инс . Ки Мустафо ( ъ ) мабъус боишон буд , ва ба қоли таъолии ликўни ллъолмини нзиро . Абӯ алъолӣа гуфт : ҷини ҷудогона олимӣасту инси олимӣу беруни азин ҳштдаҳи ҳазор оламаст аз Фриштгон бар рӯй замини баҳри гӯша аз гӯшҳои замин , чаҳор ҳазор ва панҷсад . Ҳама онанд ки худоиро ъз ва ҷл мепарастанду бегонагии вай иқрор медиҳанд .

و برین قول اشتقاق عالمین از علامت است یعنی که نشان کردگاری اللَّه در همه پیداست و روشن. اما ابو عبیده و فراء و اخفش گفتند: اشتقاق عالمین از علم است یعنی ایشانند که تمییز و خرد دارند، و هم الملائکة و الجنّ و الانس. سعید جبیر گفت عالمین جنّ است و انس. که مصطفی (ع) مبعوث بایشان بود، و به قال تعالی لیکون للعالمین نذیرا. ابو العالیه گفت: جنّ جداگانه عالمی است و انس عالمی و بیرون ازین هشتده هزار عالم است از فریشتگان بر روی زمین بهر گوشه از گوشهای زمین، چهار هزار و پانصد. همه آنند که خدای را عزّ و جل می‌پرستند و بیگانگی وی اقرار میدهند.

Абии каъби дарин биФзўд ва гуфт : « ва ман вроӣҳми арзи бизоءи колрхом » арзҳо масираи алшмс , арбаъӣни иўмои тӯлҳо , лои иълмаҳи إлои аллоҳи ъзу ҷл , мамлуаи малоикаи иқоли ?лаами алрўҳониўни ?лаами зҷли болтсбиҳу алтҳлил , луи кашфи ани савти аҳдҳми лҳлки аҳли алأрзи ман ҳавли савтаи фаҳми алъолмўн . » вҳб мнбаҳ гуфт : ҳштдаҳи ҳазор оламаст ин дунё ки ту май бинӣ , аз даври одам то миннатҳои олам якеаст аз ҷумлаи он . Мақотил ҳён гуфт : ҳаштод ҳазор оламаст чиҳил ҳазор дар бар ва чиҳил ҳазор дар баҳр . Ва ривоят кардаанд аз расӯли худои слии аллоҳи алайҳу ?алау силам ки гуфт : ҳазор умматанд шашсад дар дарё ва чаҳор сад бар хушки замини абди аллоҳи бен умр дар тафсир оламин гуфт халқи худо даҳ ҷузъанд на аз эшон Каррӯбӣонанд : аллазӣнаи исбҳўни аллилу алнҳори лои иФтрўн . Ва як ҷузъ аз эшон расӯлонанд бар пайғамбарону гмоштгон бар халқу амри аллоҳ . Ва дигар гуфту одамиён даҳ ҷузъанд на аз эшон иأҷўҷ ва мأҷўҷанд ва як ҷузъи дигарон . Ва онкӣ ҳар фарзандӣ ки аз одамиён дар вуҷӯд ояд на фарзанд аз ҷин дар вуҷӯд оянд . Субҳонаи мо аъзами шона ва аъло султона .

ابی کعب درین بیفزود و گفت: «و من ورائهم ارض بیضاء کالرخام» عرضها مسیرة الشمس، اربعین یوما طولها، لا یعلمه إلّا اللَّه عز و جلّ، مملوّة ملائکة یقال لهم الروحانیّون لهم زجل بالتسبیح و التهلیل، لو کشف عن صوت احدهم لهلک اهل الأرض من هول صوته فهم العالمون.» وهب منبه گفت: هشتده هزار عالم است این دنیا که تو می‌بینی، از دور آدم تا منتهای عالم یکی است از جمله آن. مقاتل حیان گفت: هشتاد هزار عالم است چهل هزار در برّ و چهل هزار در بحر. و روایت کرده‌اند از رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم که گفت: هزار امّت‌اند ششصد در دریا و چهار صد بر خشک زمین عبد اللَّه بن عمر در تفسیر عالمین گفت خلق خدا ده جزءاند نه از ایشان کرّوبیان‌اند: الذین یُسَبِّحُونَ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ لا یَفْتُرُونَ. و یک جزء از ایشان رسولان‌اند بر پیغمبران و گماشتگان بر خلق و امر اللَّه. و دیگر گفت و آدمیان ده جزءاند نه از ایشان یأجوج و مأجوج‌اند و یک جزء دیگران. و آنکه هر فرزندی که از آدمیان در وجود آید نه فرزند از جنّ در وجود آیند. سبحانه ما اعظم شانه و اعلی سلطانه.

Арраҳмони арраҳими ду номанд аз раҳмату таъкӣдро бадви лафзи мухталиф бар ҳам дошт чунонк ндмону надиму лҳФону лҳиФу салмону салим . Ва мислаи қавлаи таъолии иълми сарҳаму нҷўоҳм . Амири алмؤмнини алӣ ( ъ ) гуфт : арраҳмони арраҳими инФии бҳмои алқнўти ани халқаи фалаи алҳмд . »

الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ دو نام‌اند از رحمت و تأکید را بدو لفظ مختلف بر هم داشت چنانک ندمان و ندیم و لهفان و لهیف و سلمان و سلیم. و مثله قوله تعالی یَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَ نَجْواهُمْ. امیر المؤمنین علی (ع) گفت: الرحمن الرحیم ینفی بهما القنوط عن خلقه فله الحمد.»

Агар касе гуяд чун дар абтдоءи сӯра дар ояти тсмити арраҳмон арраҳим гуфт чаҳ фоидаро ва чаҳ ҳикматро ӣнҷо боз гуфт ва мукаррар гардонид ? ҷавоб онаст ки дар ибтидои баёни қасд табаррукаст , яъне ки ибтидои бзкр аллоҳ кунеду баноми вай табаррук гиред ки вай бар шумо меҳрбонасту бахшоянда , ва дар баёни мадҳ ва саноаст бар аллоҳи ҷли ҷалолау изҳори рأФту раҳмат аз пас трҳибу тҳўил ки дар зикри оламин ишорат кард . Ва низ аз пеш рафтааст ки алҳмди ллаҳ яъне анмои ваҷаби алҳмди ллаҳи лонаи арраҳмони арраҳим .

اگر کسی گوید چون در ابتداء سورة در آیت تسمیت الرحمن الرحیم گفت چه فایده را و چه حکمت را اینجا باز گفت و مکرّر گردانید؟ جواب آنست که در ابتدا بیان قصد تبرّک است، یعنی که ابتدا بذکر اللَّه کنید و بنام وی تبرّک گیرید که وی بر شما مهربان است و بخشاینده، و در بیان مدح و ثنا است بر اللَّه جلّ جلاله و اظهار رأفت و رحمت از پس ترهیب و تهویل که در ذکر عالمین اشارت کرد. و نیز از پیش رفته است که الحمد للَّه یعنی انّما وجب الحمد للَّه لانه الرحمن الرحیم.

Молики явми аддӣни расӯли худои салавоти аллоҳи алайҳи молики болФ хондааст брўоити инси бен молику малик бе алифи хондаи брўоити бӯи ҳрираҳи молики болФи қроءаҳи ъосму ксоиӣ ва ёқӯбаст ва бе алифи қроءаҳи боқӣ . Молик аз маликасту малик аз малик . Иқоли ҳозои малики азими алмалику ҳозои молики саҳеҳи алмалик »у маънии ин оят бар қроءаҳи молик бар се ваҷҳаст : яке онаст ки имлки фии явми аддӣни алоҳкому алҷзоء вҳдаҳ мегуяд бурузи растхез подшоҳ ӯст , доварии дор ,у кори баргузор ,у подошдиҳанда , ваҷҳ дигар онаст ки имлки явми аддӣни бмои фӣаи ман алқзоءу алҳсоб . Молики рӯзи растхез ва ҳар чаҳ дар он аз қазо ва ҳисоб ӯст ҳама дар таҳти малику малик ӯ , ҳама дар тавону фармон ӯ . Ваҷҳ сеюм онаст ки молики эҳдоси явми аддӣну алқодри алии таквинаи дуни ғайра . Аллоҳаст ки боФринши рӯзи растхез тавоноасту падед кардан ону қудрати намӯдан дар он .

مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ رسول خدا صلوات اللَّه علیه مالک بالف خوانده است بروایت انس بن مالک و ملک بی الف خوانده بروایت بو هریره مالک بالف قراءة عاصم و کسایی و یعقوب است و بی الف قراءة باقی. مالک از ملک است و ملک از ملک. یقال هذا ملک عظیم الملک و هذا مالک صحیح الملک» و معنی این آیت بر قراءة مالک بر سه وجه است: یکی آنست که یملک فی یوم الدین الاحکام و الجزاء وحده میگوید بروز رستخیز پادشاه اوست، داوری دار، و کار برگزار، و پاداش دهنده، وجه دیگر آنست که یملک یوم الدین بما فیه من القضاء و الحساب. مالک روز رستخیز و هر چه در آن از قضا و حساب اوست همه در تحت ملک و ملک او، همه در توان و فرمان او. وجه سوم آنست که مالک احداث یوم الدین و القادر علی تکوینه دون غیره. اللَّه است که بآفرینش روز رستخیز توانا است و پدید کردن آن و قدرت نمودن در آن.

Аммо бар қроءаҳи малик беалиф маънӣ онаст ки ҳўи алмалики фии явми аддӣни вҳдаҳи лои малики фӣаи ғайра . Аммо сухан дар баёни фарқи миён клмтин онаст ки гуруҳе аз уламои молики болФ ихтиёр кардаанд ва гуфтанд дар маънии балиғ тарасту бмдҳи наздиктар . Ки молик ҳар чизро бар умум гӯйанд иқоли молики алтиўру алўҳўшу алҳиўонот вағайриҳоу малик бе алифи алӣ алхусус бар мардум истеъмол кунанд Фиқоли малики аннос ва низ молик он бошад ки малик дораду тасарруф мулкӣ кунад ва малик бошад ки малик надорад агар чаҳ тасарруф кунад бомар ва наҳй чунонк гӯйанд малики алъарабу алъҷму алрўм ва гуфтанд дар молики як ҳарф афзӯнӣаст ва дар хабар меояд ки бакули ҳарфи ъушри ҳасаноти бҳкми ин хабари хонандаи молики даҳ некӣ дорад дар ҷаридаи савоб ки хонанда малик надорад . Аммо баъзе уламои дайну аҳли таҳсили қироати малик беалиф ихтиёр карда ва дар маънии мадҳу санои балиғтар дониста анд гуфтанд дар малик таъзимаст ки дар молик нест ,у лиҳозои қоли таъолии лмни алмалики алиўму лмн алмалик нагуфт ки малики масдар маликаст ва бо малик таъзимаст ва бо малик на . Ва қоли таъолии алмалики алқдўси малики анноси Фтъолии аллоҳи алмалик алҳақу қол алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « лои малики إлои аллоҳи ъзу ҷл . »

امّا بر قراءة ملک بی الف معنی آنست که هو الملک فی یوم الدّین وحده لا ملک فیه غیره. اما سخن در بیان فرق میان کلمتین آنست که گروهی از علما مالک بالف اختیار کرده‌اند و گفتند در معنی بلیغ‌تر است و بمدح نزدیکتر. که مالک هر چیز را بر عموم گویند یقال مالک الطیور و الوحوش و الحیوانات و غیرها و ملک بی الف علی الخصوص بر مردم استعمال کنند فیقال ملک الناس و نیز مالک آن باشد که ملک دارد و تصرّف ملکی کند و ملک باشد که ملک ندارد اگر چه تصرف کند بامر و نهی چنانک گویند ملک العرب و العجم و الرّوم و گفتند در مالک یک حرف افزونی است و در خبر می‌آید که بکلّ حرف عشر حسنات بحکم این خبر خواننده مالک ده نیکی دارد در جریده ثواب که خواننده ملک ندارد. اما بعضی علمای دین و اهل تحصیل قرائت ملک بی الف اختیار کرده و در معنی مدح و ثنا بلیغ‌تر دانسته‌اند گفتند در ملک تعظیم است که در مالک نیست، و لهذا قال تعالی لِمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ و لمن الملک نگفت که ملک مصدر ملک است و با ملک تعظیم است و با ملک نه. و قال تعالی الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ ملک الناس فتعالی اللَّه الملک الحق و قال النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «لا ملک إلّا اللَّه عزّ و جل.»

Қоли бъзҳми исми алмалики иҷмъи алмолку алмалику алмлику алии алҷмлаҳи худои ъзу ҷли худро дар қуръон малик гуфт ва молик гуфт ва млик гуфту молик алмалик гуфт : Фолмлки ҳўи алзии истғнии фии зотау сифотаи ани кули мавҷӯду иҳтоҷи илайҳи кули мавҷӯд . Малик ӯст ки бзоту сифот аз ҳамаи мавҷӯдот мустағнӣаст ва бениёз ,у ҳамаи мавҷӯдотро буи ҳоҷатасту ниёз . Ва млики маболиғат моликаст чунонк алӣами маболиғат оламаст ва молик ӯст ки қодираст бар ибдоъу ихтироъ , яъне ки аз оғози офаринад бемисол ва корҳо нав созад бесоз ва беёр .

قال بعضهم اسم الملک یجمع المالک و الملک و الملیک و علی الجملة خدای عز و جل خود را در قرآن ملک گفت و مالک گفت و ملیک گفت و مالک الملک گفت: فالملک هو الّذی یستغنی فی ذاته و صفاته عن کل موجود و یحتاج الیه کلّ موجود. ملک اوست که بذات و صفات از همه موجودات مستغنی است و بی نیاز، و همه موجودات را بوی حاجت است و نیاز. و ملیک مبالغت مالک است چنانک علیم مبالغت عالم است و مالک اوست که قادر است بر ابداع و اختراع، یعنی که از آغاز آفریند بی مثال و کارها نو سازد بی ساز و بی یار.

Молики бҳқиқти ҷуз аллоҳ нест ки ибдоъу ихтироъи ҷуз дар қудрат ва тавон аллоҳ нест . Ва молики алмалики ҳўи алзии инФзи мшитаҳи фии мамлакатаи Киеви шоءу комаи шоءи аиҷодоу аъдомоу абқоءу аФноء . Молик алмалик ӯст ки машйат ӯ дар мамлакат ӯ равонаст агар хоҳанд аз нест ҳаст кунад ё ҳаст ба нест барад , ё аз адами бавуҷуди орад ё вуҷӯд бо адами барад .

مالک بحقیقت جز اللَّه نیست که ابداع و اختراع جز در قدرت و توان اللَّه نیست. و مالک الملک هو الذی ینفذ مشیّته فی مملکته کیف شاء و کما شاء ایجادا و اعداما و ابقاء و افناء. مالک الملک اوست که مشیّت او در مملکت او روانست اگر خواهند از نیست هست کند یا هست به نیست برد، یا از عدم بوجود آرد یا وجود با عدم برد.

Агар касе гуяд чун молики алмалику алмулук дар ҳамаи аҳён ва авқот ӯст тахсӣси явми аддӣнро чаҳ маънӣаст ? ҷавоб онаст ки аз ибни аббос нақл карданд гуфт : он рӯзи касро аз махлуқот ҳукм нест ва подшоҳӣ нест чунонк эшонро буд дар дунё аз тариқи муҷозу даъвии он рӯзи он даъвӣ ва он маҷозӣ ҳам несту бадасти кас ҳичиз нест , бал ки корҳо он рӯзи ҳамаи хдоиросту ҳукм ӯ рост , чунонк гуфт : «у алأмри иўмӣзи ллаҳ » инаст ваҷҳи тахсӣс , ва қавмӣ гуфтанд ӣнҷои худ тахсӣс нест ки мамлакат аз ду берун нест : дунёасту уқбо , аммо дунё ва ҳар чаҳ дар онаст дар таҳти ин клмт шавад ки раби Алъоламину уқбо ва ҳар чаҳ дар он дар зимн ин шавад ки малики явми аддӣн чун азин ду чизе басар наёяд тахсӣсро чаҳ маънӣ буд . Аммо қавли ибни аббосу мақотилу заҳҳоку садӣ дар тафсири молики явм аддӣн онаст ки қозии явми алҳсобу алҷзоءи иўФиҳми ҷзоءи аъмолҳми кқўлаҳ « иўмӣзи иўФиҳми аллоҳи динҳм алҳақ » сами иғФри лмни ишоءи алзнби алъзим ,у иъзби ман ишоء , алзнби алсғир ,у ҳўи молики злки каллаи фии арзау смоӣаҳ муҷоҳид гуфт : молики явми алхзўъу алозъони азънти алўҷўаҳи ллҳии алқиўм . Ва қили молики явми лои инФъи фӣаи алои аддӣни кқўлаҳи таъолии явми лои инФъи молу лои бнўн , إлои ман أтии аллоҳи бқлби салим . .

اگر کسی گوید چون مالک الملک و الملوک در همه احیان و اوقات اوست تخصیص یوم الدین را چه معنی است؟ جواب آنست که از ابن عباس نقل کردند گفت: آن روز کس را از مخلوقات حکم نیست و پادشاهی نیست چنانک ایشان را بود در دنیا از طریق مجاز و دعوی آن روز آن دعوی و آن مجازی هم نیست و بدست کس هیچیز نیست، بل که کارها آن روز همه خدایراست و حکم او راست، چنانک گفت: «وَ الْأَمْرُ یَوْمَئِذٍ لِلَّهِ» اینست وجه تخصیص، و قومی گفتند اینجا خود تخصیص نیست که مملکت از دو بیرون نیست: دنیا است و عقبی، اما دنیا و هر چه در آنست در تحت این کلمت شود که رب العالمین و عقبی و هر چه در آن در ضمن این شود که ملک یوم الدین چون ازین دو چیزی بسر نیاید تخصیص را چه معنی بود. اما قول ابن عباس و مقاتل و ضحاک و سدی در تفسیر مالک یوم الدین آنست که قاضی یوم الحساب و الجزاء یوفّیهم جزاء اعمالهم کقوله «یَوْمَئِذٍ یُوَفِّیهِمُ اللَّهُ دِینَهُمُ الْحَقَّ» ثم یغفر لمن یشاء الذنب العظیم، و یعذّب من یشاء، الذنب الصغیر، و هو مالک ذلک کلّه فی ارضه و سمائه مجاهد گفت: مالک یوم الخضوع و الاذعان اذعنت الوجوه للحیّ القیّوم. و قیل مالک یوم لا ینفع فیه الّا الدین کقوله تعالی یَوْمَ لا یَنْفَعُ مالٌ وَ لا بَنُونَ، إِلَّا مَنْ أَتَی اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ..

Ва гуфтаанд дайн дар қуръон бар дувоздаҳ ваҷҳаст : бмънии тавҳиди кқўлаҳи таъолии إн аддӣн ъанд аллоҳи алإслому бмънии ҳисоби кқўлаҳи таъолии явми лои инФъи молу лои бнўн ( ило ) злки аддӣни алқими илои алҳсоби алмстқиму кқўлаҳ « ғайри мдинин » эй ғайри муҳосибину бмънии ҳукми кқўлаҳи фии дайни алмалик эй фии ҳукмау бмънии миллати кқўлаҳ «у тънўои фии динкм » ва « злки аддӣни алқим »у бмънии тоъати кқўлаҳу лои идинўни дайн алҳақ »у бмънии ҷазои кқўлаҳ « إнои лмдинўн » эй мҷзиўну бмънии ҳади кқўлаҳ «у лои идинўни дайн алҳақ »у лои тأхзкми бҳмои рأФаҳи фии дайни аллоҳ » эй фии ҳудӯди аллоҳи алии алзноу бмънии шариъати кқўлаҳи алиўми أкмлти лаками динкму бмънии ширки кқўлаҳи лаками динкму бмънии дуои кқўлаҳи мухлисин ?лаи аддӣну бмънии иди мушрикони кқўлаҳу зри аллазӣнаи атхзўои динҳми лъбоу лҳўоу бмънии қаҳру ғалабаи кқўлаҳи мо кони лиأхзи أхоаҳи фии дайни алмалик .

و گفته‌اند دین در قرآن بر دوازده وجه است: بمعنی توحید کقوله تعالی إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ و بمعنی حساب کقوله تعالی یَوْمَ لا یَنْفَعُ مالٌ وَ لا بَنُونَ (الی) ذلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ الی الحساب المستقیم و کقوله «غَیْرَ مَدِینِینَ» ای غیر محاسبین و بمعنی حکم کقوله فی دین الملک ای فی حکمه و بمعنی ملّت کقوله «وَ طَعَنُوا فِی دِینِکُمْ» و «ذلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ» و بمعنی طاعت کقوله وَ لا یَدِینُونَ دِینَ الْحَقِّ» و بمعنی جزا کقوله «إِنَّا لَمَدِینُونَ» ای مجزیّون و بمعنی حدّ کقوله «وَ لا یَدِینُونَ دِینَ الْحَقِّ» وَ لا تَأْخُذْکُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللَّهِ» ای فی حدود اللَّه علی الزنا و بمعنی شریعت کقوله الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ و بمعنی شرک کقوله لَکُمْ دِینَکُمْ و بمعنی دعا کقوله مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ و بمعنی عید مشرکان کقوله وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً و بمعنی قهر و غلبه کقوله ما کانَ لِیَأْخُذَ أَخاهُ فِی دِینِ الْمَلِکِ.

Ва худоиро ъзу ҷл дён хонанд бмънӣ доварасту шумори хоҳу подоши даҳ . Молики явми аддӣн . ӣнҷои ситоиш тамом шуд .

و خدای را عزّ و جل دیّان خوانند بمعنی داور است و شمار خواه و پاداش ده. مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ. اینجا ستایش تمام شد.

Он гуҳ гуфт إёк наабду ҳақиқати ибодат аз рӯй луғат хузўъасту тзлл бар аъзому иҷлоли маъбуд , иқол « тариқи маъбад » эй мзлли болутӣ ва манеҳ қавлаи таъолии أни абдат банӣ إсроӣил эй зллтҳм . Ва аз рӯй тафсири ибодати бмънӣ тавҳидаст чунонк гуфт ё أиҳои анноси аъбдўои рбкм ва бмънӣ дуост чунонк гуфт إни аллазӣнаи исткбрўни ани ибодатӣ эй ани дъоӣӣ ,у бмънии ҷумла ибодатаст баҳамаи авқот чунонк гуфт аркъўоу асҷдўоу аъбдўои рбкм . إёк наабд тақдир онаст ки қўлўо аёк наабд . Садӣ гуфт аёк наабд , ази лои раби лнои ғайрику лои шарики лаки Фози ърФнои злку омнои бки Фоёки нстъини алии мо лои тоқаи лно бау лои ҳилаи лнои фӣаи алои бк » : мегуяд шумо ки мؤмнонид аз сари хузўъу хушўъу тзллу зорӣу тазаррӯъи гўӣид : худовандо туро парастем на касе дигарро ки худованди офаридагору кирдигору парвардгор бешарику анбоз ба ҳақиқати туе на касе дигар . Худовандо акнӯн ки ин бишнохтем ва ба он имон оварадем аз ту ёрии хоҳем бар ҳар чаҳ моро дар он тавон ва ҳиялат нест , ҷузи бородту тақдири ту бар омадан он нест .

آن گه گفت إِیَّاکَ نَعْبُدُ و حقیقت عبادت از روی لغت خضوع است و تذلّل بر اعظام و اجلال معبود، یقال «طریق معبّد» ای مذلّل بالوطی و منه قوله تعالی أَنْ عَبَّدْتَ بَنِی إِسْرائِیلَ ای ذللتهم. و از روی تفسیر عبادت بمعنی توحید است چنانک گفت یا أَیُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُمُ و بمعنی دعاست چنانک گفت إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِی ای عن دعائی، و بمعنی جمله عبادت است بهمه اوقات چنانک گفت ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ. إیاک نعبد تقدیر آن است که قولوا ایاک نعبد. سدی گفت ایاک نعبد، اذ لا ربّ لنا غیرک و لا شریک لک فاذ عرفنا ذلک و آمنا بک فایاک نستعین علی ما لا طاقة لنا به و لا حیلة لنا فیه الا بک»: میگوید شما که مؤمنانید از سر خضوع و خشوع و تذلّل و زاری و تضرّع گوئید: خداوندا ترا پرستیم نه کسی دیگر را که خداوند آفریدگار و کردگار و پروردگار بی شریک و انباز به حقیقت تویی نه کسی دیگر. خداوندا اکنون که این بشناختیم و به آن ایمان آوردیم از تو یاری خواهیم بر هر چه ما را در آن توان و حیلت نیست، جز بارادت و تقدیر تو بر آمدن آن نیست.

Рӯй ани Ҷабраили алайҳи ассаломи қоли ллнбии слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « қул ё Муҳамад аёк наабд ,у аёки навҳад ,у аёки нарҷу ,у аёки нхоФ , лои ғайрик ё рбно ,у аёки нстъини алии амўрнои кулҳоу алии тоътк . »

روی انّ جبرئیل علیه السلام قال للنبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «قل یا محمّد ایّاک نعبد، و ایاک نوحّد، و ایّاک نرجو، و ایّاک نخاف، لا غیرک یا ربنا، و ایاک نستعین علی امورنا کلها و علی طاعتک.»

Ва абӯ талҳа гуфт аз расӯл худо шунидам ки мегуфт « ё ҳӣ ё қиўм ё молики явми аддӣн , аёк наабду аёки нстъин »

و ابو طلحه گفت از رسول خدا شنیدم که میگفت‌ «یا حیّ یا قیوم یا مالک یوم الدین، ایّاک نعبد و ایاک نستعین»

Ва дар хабараст ки Мустафо ( ъ ) фарои ибн аббос гуфт : « إзои сأлти Фосӣли аллоҳ ,у азои астънти Фостъни биллоҳ » агар касе гуяд ҳақи истионат тақаддум дорад бар ибодат ки аз мъўнти аллоҳи бъбодт вай расанд на аз ибодат бмъўнт расанд , пас чаҳ ҳикмати ибодатро фарои пеш истионат дошт ? ҷавоби аҳл луғат онаст : ки ва ӯ ақтзоء тартиб накунад ва аз рӯй маънии истионат дар пеш ибодатаст . Ва ҷавоби аҳл таҳқиқ онаст ки аллоҳи таъолии халқро дар омухт ки чун савол кунед нахусти ҳақи ман фаро пеш доред , ки чун ҳақи ман фаро пеш доштед мустаҳаққ иҷобат гаштед .

و در خبر است که مصطفی (ع) فرا ابن عباس گفت: «إذا سألت فاسئل اللَّه، و اذا استعنت فاستعن باللّه» اگر کسی گوید حق استعانت تقدم دارد بر عبادت که از معونت اللَّه بعبادت وی رسند نه از عبادت بمعونت رسند، پس چه حکمت عبادت را فرا پیش استعانت داشت؟ جواب اهل لغت آنست: که و او اقتضاء ترتیب نکند و از روی معنی استعانت در پیش عبادت است. و جواب اهل تحقیق آنست که اللَّه تعالی خلق را در آموخت که چون سؤال کنید نخست حق من فرا پیش دارید، که چون حق من فرا پیش داشتید مستحق اجابت گشتید.

Ва гуфтаанд « إёки нстъин » далеласт ки банда бетақдиру тавфиқи аллоҳ бар ҳеҷ феъл қодир нест . Ва бандаро иститоат қабл алФъли бҳич ҳол нест . Ва ончӣ мӯътазила гуфтанд дарин боби ҷузи ботилу хилофи зоҳир қуръон нест , агар бандаи бФъли худ мустақил будӣу бародари он феъли ҳоҷат бостъонт набӯдӣ , ва дар аёки нстъини ҳеҷ фоидау ҳикмат зоҳир нагаштӣ . Ва ҷли каломи алҳкими ҷли ҷалолаи он иърии ани Фоӣдаҳи мстҷдаҳу ҳукмаи мстҳснаҳ . Аз сари сӯра то явм аддӣн саност , « إёк наабд » миёни банда ва миён худост , боқии сӯра то охир дуост , он сано ва ин дуо , он ситоиш ва ин хоҳиш .

و گفته‌اند «إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» دلیل است که بنده بی تقدیر و توفیق اللَّه بر هیچ فعل قادر نیست. و بنده را استطاعت قبل الفعل بهیچ حال نیست. و آنچه معتزله گفتند درین باب جز باطل و خلاف ظاهر قرآن نیست، اگر بنده بفعل خود مستقل بودی و برادر آن فعل حاجت باستعانت نبودی، و در ایاک نستعین هیچ فایده و حکمت ظاهر نگشتی. و جلّ کلام الحکیم جلّ جلاله آن یعری عن فائدة مستجدة و حکمة مستحسنة. از سر سوره تا یوم الدین ثناست، «إِیَّاکَ نَعْبُدُ» میان بنده و میان خداست، باقی سورة تا آخر دعاست، آن ثنا و این دعا، آن ستایش و این خواهش.

Он гуҳ гуфт : « аҳдно » эй қўлўои аҳдно , талқин кард ва фармуд ки марои чунин гўӣид : аҳдно , иқоли ҳудоати алрҷли аддӣну ҳдитаҳи илои аддӣни ҳдоиаҳу ҳудоати алърўси илои завҷҳо ҳдоء ,у аҳдити алҳдиаҳи эҳдоъ ,у аҳдити илои албити ҳдё . Ҳақиқати ин клмт аз рӯй луғати баён ва таърифасту араб ҳар чаҳ далолату даъвату иршоду баёну таъриф буд ҳама « ҳудо » хонд , ва ҳар чаҳ фарои пеш буд « ҳодӣ » хонд . Ва манеҳ қавл алнабӣ ( ъ ) ҳодӣаи алшоаҳи абъдҳои ман алозӣ эй рқбтҳо .

آن گه گفت: «اهْدِنَا» ای قولوا اهدنا، تلقین کرد و فرمود که مرا چنین گوئید: اهدنا، یقال هدیت الرّجل الدّین و هدیته الی الدّین هدایة و هدیت العروس الی زوجها هداء، و اهدیت الهدیّة اهداء، و اهدیت الی البیت هدیا. حقیقت این کلمت از روی لغت بیان و تعریف است و عرب هر چه دلالت و دعوت و ارشاد و بیان و تعریف بود همه «هدی» خواند، و هر چه فرا پیش بود «هادی» خواند. و منه قول النبی (ع) هادیة الشاة ابعدها من الاذی ای رقبتها.

Ва иқоли ллъсоҳоад лонҳои тҳдии алонсони мутақаддима . Агар касе гуяд талаби ҳидояти баъд аз ёфт ҳидоят чаҳ маънӣ дорад ? ва бар чаҳ ваҷҳ ҳамл кунанд ?

و یقال للعصا هاد لانّها تهدی الانسان متقدّمة. اگر کسی گوید طلب هدایت بعد از یافت هدایت چه معنی دارد؟ و بر چه وجه حمل کنند؟

Ҷавоб онаст : ки ҳидояти ӣнҷои бмънии тасбит ва тақрираст яъне « сбтнои алии алҳдоиаҳи алтии аҳтдинои баҳои алии алислом . » мегуяд бори худоёи моро бар ислом ки додӣу имон ки каромат кардӣ пояндаи дор , ин ҳамчунонаст ки ҷое дигар гуфт ё аиҳо аллазӣнаи омнўои омнўои биллоҳу расӯлае асбтўои алии алоямону алзмўаҳу лои тФорқўаҳ . Ҷое дигар гуфт : «у إнии лғФори лмни тобу омну амали солҳои сами аҳтдӣ » яъне довами алии алоямону сабт . Ҷое дигар гуфт « إзои мо атқўоу омнўоу ъмлўои алсолҳоти сами атқўоу омнўо » яъне сами домўои алии алтқўӣу алоямони мараи баъди ахрӣу лзмўаҳу сбтўои алайҳ . ӣнҷо ҳамчунонаст ки эшон ки бҳмду сноءи аллоҳи расиданд ,у худоиро ъзу ҷл ибодат мекунанд , ва аз ваии мъўнт бар адоء тоъаҳ мехоҳанд мигўинди моро барин ҳудои пояндау муҳками дор ва аз ани бмгрдон . Аз ӣнҷо гуфт Мустафо ( ъ ) « аллоҳами ании асأлки алҳдӣу алтқӣу алъФаҳу алғнӣ . » ва маълумаст ки ваии бароаи рост буд ва дар тақвоу иффат бар камол буд . Ва қол ( ъ ) лаълӣ « қул аллоҳами ании асأлки алҳдӣу алсдод . »

جواب آنست: که هدایت اینجا بمعنی تثبیت و تقریر است یعنی «ثبّتنا علی الهدایة الّتی اهتدینا بها علی الاسلام.» میگوید بار خدایا ما را بر اسلام که دادی و ایمان که کرامت کردی پاینده دار، این همچنانست که جایی دیگر گفت یا ایّها الذین آمنوا آمنوا باللّه و رسوله ای اثبتوا علی الایمان و الزموه و لا تفارقوه. جایی دیگر گفت: «وَ إِنِّی لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدی‌» یعنی داوم علی الایمان و ثبت. جایی دیگر گفت «إِذا مَا اتَّقَوْا وَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَ آمَنُوا» یعنی ثمّ داموا علی التقوی و الایمان مرّة بعد اخری و لزموه و ثبتوا علیه. اینجا همچنانست که ایشان که بحمد و ثناء اللَّه رسیدند، و خدای را عزّ و جلّ عبادت میکنند، و از وی معونت بر اداء طاعة میخواهند میگویند ما را برین هدی پاینده و محکم دار و از ان بمگردان. از اینجا گفت مصطفی (ع) «اللهمّ انی اسألک الهدی و التقی و العفة و الغنی.» و معلومست که وی براه راست بود و در تقوی و عفت بر کمال بود. و قال (ع) لعلیّ «قل اللّهم انّی اسألک الهدی و السّداد.»

Ва гуфтаанд дар ҷавоби ин масаъла ки муъминон аз аллоҳи роҳ биҳишт мехоҳанд ки муқтазии ҳамду ибодату истионат эшон онаст ки талаб савоб кунанд ,у савоби эшон биҳишт ҷовидасту Наими муқӣм . Ва барин таъвили ҳидояти бмънӣ тақдимаст ва « сироти мустақӣм » тариқи биҳишт яъне истқими боҳлаҳи илои алҷнаҳ . Бўбкри наққош ҳикоят кард аз эмоми мусулмонони алии Муртазо ( ъ ) ки рӯзии ҷуҳудӣ маро гуфт « дар китоби шумо оятӣаст бар ман мушкил шуда агар касе онро тафсир кунад то ашколи ман ҳал шавад ман мусулмон шавам » . Эмом гуфт « он чаҳ оятаст ? » гуфт аҳднои алсроти алмстқим на шумо мегуед ки бароа ростему дайни равшан агар чунинаст ва бар шак наед дар дайни хеш чаро мехоҳед ва ончӣ доред чаро май ҷўӣид ? » эмом гуфт « қавмӣ аз пайғамбарону дӯстони худои пеш аз мо ба биҳишти рафтанд ва ба саодати абади расиданди мо аз аллоҳ мехоҳем то он роҳ ки боишон намӯд бмои намояд , ва он тоъат ки эшонро бар он дошт то ба биҳишти расиданди моро бар он дорад , то мо низ бар эшон дар насим ва дар биҳишт шавем . » гуфтои он ашколи вай ҳал шуду марди мусулмони гашт .

و گفته‌اند در جواب این مسئله که مؤمنان از اللَّه راه بهشت میخواهند که مقتضی حمد و عبادت و استعانت ایشان آنست که طلب ثواب کنند، و ثواب ایشان بهشت جاوید است و نعیم مقیم. و برین تأویل هدایت بمعنی تقدیم است و «صراط مستقیم» طریق بهشت یعنی یستقیم باهله الی الجنة. بوبکر نقاش حکایت کرد از امام مسلمانان علی مرتضی (ع) که روزی جهودی مرا گفت «در کتاب شما آیتی است بر من مشکل شده اگر کسی آن را تفسیر کند تا اشکال من حل شود من مسلمان شوم». امام گفت «آن چه آیت است؟» گفت اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ نه شما می‌گویید که براه راستیم و دین روشن اگر چنین است و بر شک نه‌اید در دین خویش چرا میخواهید و آنچه دارید چرا می‌جوئید؟» امام گفت «قومی از پیغمبران و دوستان خدا پیش از ما به بهشت رفتند و به سعادت ابد رسیدند ما از اللَّه میخواهیم تا آن راه که بایشان نمود بما نماید، و آن طاعت که ایشان را بر آن داشت تا به بهشت رسیدند ما را بر آن دارد، تا ما نیز بر ایشان در نسیم و در بهشت شویم.» گفتا آن اشکال وی حل شد و مرد مسلمان گشت.

Ва ҳам дар ҷавоб масаъла гуфтаанд ин зиёдату ҳидоят ва имонаст ки муъминон аз аллоҳ мехоҳанду аллоҳи эшонро бойени зиёдат ваъда дода ва гуфта «у аллазӣнаи аҳтдўои зодаами ҳудо ва ман иؤмни биллоҳи иҳди қалбаи Фомои аллазӣнаи омнўои Фзодтҳми аимоно »у амсоли ин дар қуръон фаровонаст . Ва гуфтаанд « сироти мустақӣм » шароеъ исломасту фароизу сунани дайн , ва на ҳар кас ки дар дайн ислом омад ба ҳақоиқи фароизу шароеъи он қиём кард . Аллоҳ фармуд бандагони худро ки аз ман хоҳед то шуморо бойени шароеъи роҳи намоям , то ба шарти хеш биҷой оред ва ба он растгор шавед .

و هم در جواب مسئله گفته‌اند این زیادت و هدایت و ایمان است که مؤمنان از اللَّه میخواهند و اللَّه ایشان را باین زیادت وعده داده و گفته «و الذین اهتدوا زادهم هدی و من یؤمن باللَّه یهد قلبه فاما الذین آمنوا فزادتهم ایمانا» و امثال این در قرآن فراوانست. و گفته‌اند «صراط مستقیم» شرایع اسلام است و فرایض و سنن دین، و نه هر کس که در دین اسلام آمد به حقایق فرایض و شرایع آن قیام کرد. اللَّه فرمود بندگان خود را که از من خواهید تا شما را باین شرایع راه نمایم، تا به شرط خویش بجای آرید و به آن رستگار شوید.

Бикри бен абди аллоҳ бен мазанӣ Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?алау силамро ба хоб дид ва аз ваии сирот мустақӣм пурсед . Фқоли алайҳи ассалом « суннатӣу санаи алхлФоءи алрошдини ман баъдӣ » ва ба ривоятии дигари амири алмؤмнини алӣ ( ъ ) аз Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам пурсед , Фқол « китоби аллоҳи ъзу ҷл »

بکر بن عبد اللَّه بن مزنی مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم را به خواب دید و از وی صراط مستقیم پرسید. فقال علیه السّلام «سنّتی و سنّة الخلفاء الرّاشدین من بعدی» و به روایتی دیگر امیر المؤمنین علی (ع) از مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم پرسید، فقال «کتاب اللَّه عزّ و جلّ»

Пас барин мӯҷиби сироти мустақӣми ҳам китоб худост ва ҳам санаи Мустафо . Абӯи алъолӣа азинҷо гуфт : « тълмўои алқуръони Фозои тълмтми алқуръони Фтълмўои алснаҳи ?фонаи алсроти алмстқим ,у аёкми ани тҳрФўои алсроти иминоу шмоло яъне асҳоби албдъ » . Ҳасан басарӣ гуфт « ҳўи тариқи алҳҷ » убайди бен ъмир гуфт : « ҳўи алҷсри алмърўФи байни алҷнаҳу алнори алзӣ

پس برین موجب صراط مستقیم هم کتاب خداست و هم سنّة مصطفی. ابو العالیة ازینجا گفت: «تعلّموا القرآن فاذا تعلّمتم القرآن فتعلّموا السنّة فانه الصراط المستقیم، و ایّاکم ان تحرفوا الصراط یمینا و شمالا یعنی اصحاب البدع». حسن بصری گفت «هو طریق الحج» عبید بن عمیر گفت: «هو الجسر المعروف بین الجنة و النّار الذی‌

Васфа алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами Фқол « алсроти кҳди алсиФи мзлаҳи мдҳзаҳи зоти ҳаду клолиби Фолноси алайҳи колбрқу колтиру коҷўди алхили Фноҷи мусалламу ноҷи махдӯшу мкдўши фии алнор . »

وصفه النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم فقال «الصراط کحدّ السیف مزلّة مدحضة ذات حد و کلالیب فالنّاس علیه کالبرق و کالطّیر و کاجود الخیل فناج مسلم و ناج مخدوش و مکدوش فی النّار.»

« сирот » бсоди холису сини холису бошмоми сину бзои холису бошмоми зой ҳама қиронасту луғати араб . Ёқӯби басин холис хонд ,у Ҳамзаи бошмоми зойу боқии бсоди холис ,у қрءоти маърӯф ҳаминанд ,у асл синаст ки астроти гузар карданасту мстрту сроти роҳи гузару алмстқими ҳўи алсўоби ман кули қавлу феълу алтриқи алмстқими ҳўи алқоӣми алзии лои ъўҷи фӣау лои иъўҷи бсоҳбаҳ ҳатто иҳҷм ба алии аллоҳи Фидхлаҳи ҷнтаҳ .

«صراط» بصاد خالص و سین خالص و باشمام سین و بزای خالص و باشمام زای همه قرانست و لغت عرب. یعقوب بسین خالص خواند، و حمزه باشمام زای و باقی بصاد خالص، و قرءات معروف همین اند، و اصل سین است که استراط گذر کردن است و مسترط و سراط راه گذر و المستقیم هو الصّواب من کل قول و فعل و الطّریق المستقیم هو القائم الذی لا عوج فیه و لا یعوج بصاحبه حتّی یهجم به علی اللَّه فیدخله جنّته.

Он гуҳ тафсир карду бадал ниҳод гуфт : сироти аллазӣнаи أнъмти алайҳим ва ҳам аллазӣнаи анъми аллоҳи алайҳими болтўФиқ ва алруъояу алтўҳиду алҳдоиаҳи ман алнабӣину алсдиқину алшҳдоءу алсолҳин . Чун роҳ бишнохт ҳақ бисёр буд баён кард ки муъминони кадом роҳ меҷӯянд роҳи навохтагон аз пайғомбарону садиқон ва шаҳидон ҳамонаст ки аллоҳи Мустафоу муъминонро фармуд ҷои дигар ки « Фбҳдиҳми ақтдаҳ » ҳасан гуфт « сироти аллазӣнаи أнъмти алайҳим » яъне абобкру умри иؤидаҳ

آن گه تفسیر کرد و بدل نهاد گفت: صِراطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ و هم الّذین انعم اللَّه علیهم بالتوفیق و الرّعایة و التّوحید و الهدایة من النبیّین و الصدّیقین و الشّهداء و الصّالحین. چون راه بشناخت حق بسیار بود بیان کرد که مؤمنان کدام راه میجویند راه نواختگان از پیغامبران و صدّیقان و شهیدان همانست که اللَّه مصطفی و مؤمنان را فرمود جای دیگر که «فبهدیهم اقتده» حسن گفت «صِراطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ» یعنی ابابکر و عمر یؤیّده‌

Қавлаи алайҳи ассаломи ақтдўои болзини ман баъдии абии бикру умр .

قوله علیه السّلام اقتدوا بالذین من بعدی ابی بکر و عمر.

Ибн аббос гуфт ҳам қавми Мӯсоу исо қабл он иғирўои нъми аллоҳи алайҳим . Шаҳри бен ҳўшб гуфт « ҳам асҳоби расӯли аллоҳу аҳли байта »у маъноа « أнъмти алайҳим » бмтобъаҳи санаи Муҳамади слии аллоҳи алайҳу ?алау силам ,у қили болашкари алии алсроء ,у алсбри алии алзроء ,у алсботи алии алоямон ,у алостқомаҳу итмоми ҳзаҳи алнъмаҳ , факами ман манъами алайҳи мслўб . Аҳли таҳқиқу худовандони таҳсилро дарин ояти суханӣ нағзасту қоидаи некӯ ки муаззами ақволи муфассирон ки бар шимурдем дар он бияёд : гуфтанд ин сироти мустақӣм ки муъминон хостанд аз ду ваҷҳи сӯрати бандади яке онки роҳҳои залолат бисёранду роҳи рости дуруст бо зоФти бони роҳҳо якеаст . Муъминон аз як роҳ рост мехоҳанд ҳамон як роҳаст ки аллоҳи ҷои дигари муъминонро бо он хонд ва гуфт :у أни ҳозои сиротӣ мустақиман Фотбъўаҳу лои ттбъўои алсблу Мустафо ( ъ ) онро баён кард ва гуфт « зарби аллоҳи Маслан срото мустақиману алии ҷанбии алсроти сутури мрхоаҳу алии раъси алсроти доъи иқўли адхлўои алсроту лои тъўҷўои сами қоли алсроти алислому алстўри алмрхоаҳи маҳорими аллоҳу злки алдоъии алқуръон . »

ابن عباس گفت هم قوم موسی و عیسی قبل آن یغیّروا نعم اللَّه علیهم. شهر بن حوشب گفت «هم اصحاب رسول اللَّه و اهل بیته» و معناه «أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ» بمتابعة سنة محمّد صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم، و قیل بالشکر علی السّراء، و الصبر علی الضّراء، و الثبات علی الایمان، و الاستقامة و اتمام هذه النعمة، فکم من منعم علیه مسلوب. اهل تحقیق و خداوندان تحصیل را درین آیت سخنی نغز است و قاعده نیکو که معظم اقوال مفسران که بر شمردیم در آن بیاید: گفتند این صراط مستقیم که مؤمنان خواستند از دو وجه صورت بندد یکی آنک راههای ضلالت بسیار اند و راه راست درست با ضافت بآن راهها یکی است. مؤمنان از یک راه راست میخواهند همان یک راه است که اللَّه جای دیگر مؤمنان را با آن خواند و گفت: وَ أَنَّ هذا صِراطِی مُسْتَقِیماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ و مصطفی (ع) آن را بیان کرد و گفت‌ «ضرب اللَّه مثلا صراطا مستقیما و علی جنبی الصراط ستور مرخاة و علی رأس الصراط داع یقول ادخلوا الصراط و لا تعوجوا ثم قال الصراط الاسلام و الستور المرخاة محارم اللَّه و ذلک الداعی القرآن.»

Муфассирони азинҷои тафсири сирот мустақӣм карданд : яке гуфт қуръонаст яке гуфт исломаст яке гуфт сана ва ҷимоъааст . Ваҷҳ дигар онаст ки роҳҳои ба худо бисёранд баъзе росттар ва наздиктар ва баъзе давртар , аз ӣнҷост ки қавмии муъминони пештар ба биҳишт шаванд ,у қавмии бсолҳо азишон дайртар шаванд , чунонк дар хабараст . Ва ҳамчунин роҳи собиқон хилофӣ нест ки ба ҳақ наздиктараст аз роҳи муқтасидону роҳи муқтасидони наздиктар аз роҳи золимон ҳар чанд ки ҳар се қавм растгоранд бҳкми хабар аммо роҳи эшон бар тафовутаст , муъминон аз худои онро мехоҳанд ки рост тарасту бхдои наздиктар ва он роҳи анбиёу садиқон ва шаҳидонаст чунон ки баъзе муфассирон тафсир кардаанд .

مفسّران ازینجا تفسیر صراط مستقیم کردند: یکی گفت قرآن است یکی گفت اسلام است یکی گفت سنّة و جماعة است. وجه دیگر آنست که راههای به خدا بسیارند بعضی راست‌تر و نزدیکتر و بعضی دورتر، از اینجاست که قومی مؤمنان پیشتر به بهشت شوند، و قومی بسالها ازیشان دیرتر شوند، چنانک در خبر است. و همچنین راه سابقان خلافی نیست که به حق نزدیکتر است از راه مقتصدان و راه مقتصدان نزدیکتر از راه‌ ظالمان هر چند که هر سه قوم رستگارند بحکم خبر اما راه ایشان بر تفاوت است، مؤمنان از خدا آن را میخواهند که راست‌تر است و بخدای نزدیکتر و آن راه انبیا و صدیقان و شهیدان است چنان که بعضی مفسران تفسیر کرده‌اند.

Ва дар « алайҳим » се қроءаҳ машҳураст басарӣу нофеъу ъосми бксрҳо ва зм мем . Дар дарҷи мавсули бӯов ва дар вақф бскўн мем . Ва « алӣ » дар луғати араб чанд маънӣ дорад : дар ваии маънӣ илзомаст чунонк гӯйанд лии алейк кзо эй ваҷаби алейку лзмку маънии тамаккуни чунон ки гӯйанд : фалони алии раъси амра ,у маънии фии кқўлаҳи таъолии алии малики сулаймон ва бмънӣ ъанд кқўлаҳ «у ?лаами алии занб »у бмъини ман кқўлаҳ « إзои актолўои алии аннос » .

و در «علیهم» سه قراءة مشهورست بصری و نافع و عاصم بکسرها و ضمّ میم. در درج موصول بواو و در وقف بسکون میم. و «علی» در لغت عرب چند معنی دارد: در وی معنی الزام است چنانک گویند لی علیک کذا ای وجب علیک و لزمک و معنی تمکن چنان که گویند: فلان علی رأس امره، و معنی فی کقوله تعالی عَلی‌ مُلْکِ سُلَیْمانَ و بمعنی عند کقوله «وَ لَهُمْ عَلَیَّ ذَنْبٌ» و بمعین من کقوله «إِذَا اکْتالُوا عَلَی النَّاسِ».

Ғайри алмғзўби алайҳими ғайри тафсир аллазӣнааст яъне он навохтагон ки ҷуз аз мағзуб алайҳиманд ,у ҷуз аз золин . Саҳл тстрӣ гуфт : «у ғайри алмғзўби алайҳими болбдъаҳ ,у лои алзолини ғайри алснаҳ » на роҳи мбтдъон ки хашмаст аз ту бар эшон ба овардани бидъату гум шудан аз роҳи суннат . Тафсири Мустафо ба ривояти ъдӣ ҳотам онаст ки алмғзўби алайҳим ҷуҳудонанд ,у лои алзолини тарсоён . Ва ҳар чанд ки аллоҳ бар фаровони кас бахшамаст аммо бар ҷуҳудони ду хашмаст ва бар дигарон яке ки гуфт : « Фбоؤи бғзби алии ғазаб » яке хашми варишон аз баҳри такзиби эшон исороу дигари хашм ба такзиби эшон Муҳамадро аз баҳри ин буд ки алмғзўби алайҳими ҷуҳудони ниҳоди хосса .

غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ غیر تفسیر الّذین است یعنی آن نواختگان که جز از مغضوب علیهم‌اند، و جز از ضالین. سهل تستری گفت: «و غیر المغضوب علیهم بالبدعة، و لا الضّالین غیر السنّة» نه راه مبتدعان که خشم است از تو بر ایشان به آوردن بدعت و گم شدن از راه سنّت. تفسیر مصطفی به روایت عدی حاتم آنست که المغضوب علیهم جهودان اند، و لا الضّالین ترسایان. و هر چند که اللَّه بر فراوان کس بخشم است اما بر جهودان دو خشم است و بر دیگران یکی که گفت: «فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلی‌ غَضَبٍ» یکی خشم وریشان از بهر تکذیب ایشان عیسی را و دیگر خشم به تکذیب ایشان محمّد را از بهر این بود که المغضوب علیهم جهودان نهاد خاصّة.

Ва ин ки « золин » тарсоёни ниҳод аз он буд ки ҳама бе роҳони бики залолат мавсуфанд ва эшон бадви залолат ки гуфт « қади злўои ман қаблу أзлўои ксироу злўои ани сўоءи алсбил » пешини злўои гуми гаштан эшонаст дар ифрот дар кори исо ,у дигари тафрити эшон бҷҳўди бмҳмди слии аллоҳи алайҳу ?алау силам . Қоли алҳусайн бен алФзл « кули мағзуби алайҳи бкФр ӯ ширки Фҳўи дохили фии ҳзаҳи алоиаҳ . »у фии баъзи алктби иқўли аллоҳи ъзу ҷл « қади аътиткми мо сأлтмўнӣ ,у анқзткми ман залолаи алиҳўду алнсорӣ ,у сарфати ънкми схтӣу ғазабӣ ,у аътиткми алостғФор , Флни амнъкми алмғФраҳ , Фобшрўои болҷнаҳи алтии кантами тўъдўн . »

و این که «ضالّین» ترسایان نهاد از آن بود که همه بی راهان بیک ضلالت موصوف‌اند و ایشان بدو ضلالت که گفت «قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِیلِ» پیشین ضلوا گم گشتن ایشان است در افراط در کار عیسی، و دیگر تفریط ایشان بجحود بمحمّد صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم. قال الحسین بن الفضل «کل مغضوب علیه بکفر او شرک فهو داخل فی هذه الآیة.» و فی بعض الکتب یقول اللَّه عزّ و جل «قد اعطیتکم ما سألتمونی، و انقذتکم من ضلالة الیهود و النصاری، و صرفت عنکم سخطی و غضبی، و اعطیتکم الاستغفار، فلن امنعکم المغفرة، فابشروا بالجنة التی کنتم توعدون.»

Пас аз хондани сӯраи алҳмди суннатроу атбоъи Мустафоро гуяд боўози баланд « омин » ки Мустафо ( ъ ) чунин кардӣ ва гуфт : « лқннии Ҷабраил омин ъанд фироқии ман қроءаҳи фотиҳаи алкитоб » .

پس از خواندن سورة الحمد سنت را و اتباع مصطفی را گوید بآواز بلند «آمین» که مصطفی(ع) چنین کردی و گفت: «لقننی جبرئیل آمین عند فراغی من قراءة فاتحة الکتاب».

Ва омину амини ммдўду мқсўр ҳар ду равост : мқсўри мустақӣм тараст ,у ммдўд машҳуртараст . Ибн аббос гуфт аз Мустафои пурсидами маънии омини Фқол « маъноаи аФъл » қтодаҳ гуфт : маъноаи кзлки икўн . Ва қили маъноаи аллоҳами асмъу астҷб . Ва ин калимаи се маънии рост : яке хатми дуоро ,у дигари абтҳолу тазаррӯъи Фродъои пайвастан , се дигар астдрокаст фарои дуо ки он кас ки бар дъоءи дигари кас омин гуяд дар ҳар чаҳ дуокунанда хост анбозаст . Ва гуфтаанд чунонк дар вазъи луғати са исмӣаст асктроу ма исмӣаст акФФро омин исмӣаст астҷбро , яъне астҷб ё рбно . Аласли фӣаи алскўни лонаи мабнӣ , Фҳрки лолтқоءи алсокнину алии алФтҳи лонаи ахФи алҳркот , ва мислаи ину Киеву лӣат . Ва гуфтаанд ин номӣаст аз номҳои аллоҳ ки дуокунанда бхотмти дуо ӯро номи барад . Ва асли он ё оминаст пас касрати истеъмолро ҳарфи Нидои биўкнднд . Ва ин номи бурдани аллоҳ дар охир дуо ҳамчунонаст ки ҷой дигар гуфт . « рбнои إннои смънои мнодёи инодии ллإимони أни омнўои брбкми Фомнои рбно . » абтдоءи дуои баноми аллоҳу хатми баноми аллоҳ . Ва ҳамчунонк аз иброҳӣм ҳикоят кард : « рбнои إнии أскнти ман зритии бўоди ғайри зӣ заръ ъанд битки алмҳрм . » рбно дъоӣӣаст ибтидои баноми аллоҳу интиҳоу хатми баноми аллоҳ . Ва аз ҳамлаи арш ҳикоят кард « рбнои вусъати кули шайъи ءи раҳмау уламо , ФоғФри ллзини тобўоу атбъўои сбилку қҳми азоби алҷҳими рбно » . Ва гуфтаанд : омини пайванд дуоасту асли он ибрӣаст Мӯсо ( ъ ) дуо мекард ва мегуфт « рбнои атмси алии أмўолҳм » ва ҳорӯн мегуфт : « омини раби Алъоламин » . Ҳар дуро дуо ном кард , ва гуфт : аҷибти дъўткмои Фостқимо .

و آمین و امین ممدود و مقصور هر دو رواست: مقصور مستقیم تر است، و ممدود مشهورتر است. ابن عباس گفت از مصطفی پرسیدم معنی آمین فقال «معناه افعل» قتاده گفت: معناه کذلک یکون. و قیل معناه اللهم اسمع و استجب. و این کلمه سه معنی راست: یکی ختم دعا را، و دیگر ابتهال و تضرع فرادعا پیوستن، سه‌دیگر استدراک است فرا دعا که آن کس که بر دعاء دیگر کس آمین گوید در هر چه دعا کننده خواست انباز است. و گفته‌اند چنانک در وضع لغت صه اسمی است اسکت را و مه اسمی است اکفف را آمین اسمی است استجب را، یعنی استجب یا ربنا. الاصل فیه السکون لانّه مبنی، فحرّک لالتقاء السّاکنین و علی الفتح لانّه اخفّ الحرکات، و مثله این و کیف و لیت. و گفته‌اند این نامی است از نامهای اللَّه که دعا کننده بخاتمت دعا او را نام برد. و اصل آن یا آمین است پس کثرت استعمال را حرف ندا بیوکندند. و این نام بردن اللَّه در آخر دعا همچنانست که جای دیگر گفت. «رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِیاً یُنادِی لِلْإِیمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنَّا رَبَّنا.» ابتداء دعا بنام اللَّه و ختم بنام اللَّه. و همچنانک از ابراهیم حکایت کرد: «رَبَّنا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ.» ربّنا دعائی است ابتدا بنام اللَّه و انتها و ختم بنام اللَّه. و از حمله عرش حکایت کرد «رَبَّنا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً، فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ وَ قِهِمْ عَذابَ الْجَحِیمِ رَبَّنا». و گفته‌اند: آمین پیوند دعا است و اصل‌ آن عبری است موسی (ع) دعا میکرد و میگفت «رَبَّنَا اطْمِسْ عَلی‌ أَمْوالِهِمْ» و هارون میگفت: «آمین رب العالمین». هر دو را دعا نام کرد، و گفت: اجیبت دعوتکما فاستقیما.

Ва дурустаст хабар аз Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?алау силам ки чун эмоми фотиҳаи алкитоб тамом кунад ва дар намози шумо гўӣиди омин ки Фариштагон ҳамчунин мигўинд , ва ҳар ки баробар уфтад омини вай бо омини гуфтани Фариштагони гузаштаи гуноҳ вай биёмурзанд . Ва ҳам хабараст ки « мо ҳсдкми алиҳўди алии шайъи ءи мо ҳсдўкми алии омину таслими бъзкми алии баъз »

و درست است خبر از مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم که چون امام فاتحة الکتاب تمام کند و در نماز شما گوئید آمین که فرشتگان همچنین میگویند، و هر که برابر افتد آمین وی با آمین گفتن فرشتگان گذشته گناه وی بیامرزند. و هم خبر است که «ما حسدکم الیهود علی شی‌ء ما حسدوکم علی آمین و تسلیم بعضکم علی بعض»

Алӣ ( ъ ) гуфт « омини хотами раби Алъоламин ихтм ба дъоءи абдаи алмؤмн »

علی (ع) گفت‌ «آمین خاتم رب العالمین یختم به دعاء عبده المؤمن»

Ва қил « ихтм ба броءаҳи аҳли алҷнаҳи ман алнор » гуфт омини меҳри худованди ҷҳонёнсти дъоءи бандаи муъминро бо он меҳр нааду биҳиштёнро аз оташ барот нависаду бони меҳр наад . Абди арраҳмони бен зайд гуфт : « канзи ман кнўзи алърши лои иълми таъвилаи алои аллоҳ » вҳб мнбаҳ гуфт омини чаҳор ҳарфаст раби алъзаҳ ҳар ҳарфиро фириштаи офарӣда то мегуяд « аллоҳами ағФри лмни қоли омин » . Ва гуфтаанд омин далеласт бар фазлу шарафи сӯраи алҳмд бар ҳамаи сўртҳо ки дар ҳеҷ сӯра ин нест ва дар хабараст ки « ахтмўои алдъоءи бомини ?фони аллоҳи ъзу ҷли истҷибаҳи лакам . »

و قیل «یختم به براءة اهل الجنة من النار» گفت آمین مهر خداوند جهانیانست دعاء بنده مؤمن را با آن مهر نهد و بهشتیان را از آتش برات نویسد و بآن مهر نهد. عبد الرحمن بن زید گفت: «کنز من کنوز العرش لا یعلم تأویله الّا اللَّه» وهب منبه گفت آمین چهار حرف است رب العزة هر حرفی را فرشته آفریده تا میگوید «اللّهم اغفر لمن قال آمین». و گفته‌اند آمین دلیل است بر فضل و شرف سورة الحمد بر همه سورتها که در هیچ سورة این نیست و در خبر است که‌ «اختموا الدعاء بآمین فان اللَّه عزّ و جل یستجیبه لکم.»

Фасли фии баёни Фзилаҳи сӯраи алФотҳаҳ

فصل فی بیان فضیلة سورة الفاتحه‌

Рӯй ҳФси бен ъосми ани абии Саиди бен алмълии ани расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силами кони фии алмсҷду анои аслӣ , қоли Фдъонӣ . Қоли фасляти сами ҷӣти Фқоли мо мнъки ани тҷибнии ҳайни дъўтк , аммо самъати аллоҳи иқўл ё аиҳо аллазӣнаи амнўои астҷибўои аллоҳу ллрсўли азои дъокми лмои иҳиикм , лأълмнки аъзами сӯраи ман алқуръон қабл ани ахрҷи ман алмсҷд . Қоли Фмшити маъааи Флмои блғнои қрибои ман албоби зкртаҳ , қиллат ё расӯли аллоҳи анки қиллати кзоу кзо . Фқоли расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « алҳмди ллаҳи раби Алъоламин ҳаии алсбъи алмсонӣу алқуръони алъзими алзии аўтитаҳ – ва рӯй анаи қолу алзии нафасии бедаи мо анзли аллоҳи фии алтўриаҳу лои фии алонҷилу лои фии алзбўру лои фии алқуръони мислҳо ва анҳо алсбъи алмсонӣу алқуръони алъзими алзии аътит . Ва рӯй ана қолам алқуръони ивази манғайриҳоу лӣсғайриҳо минҳо ъўзоам алқуръон аъзам ъанд аллоҳи ммои дуни алърши ?имаи мусаллами қрأи фотиҳаи алкитоби Фконмои қрأи сулсии алқуръон . Ва конмои тсдқи алии кули муъмину муъмина : абӯи Саид хидрӣ гуфт : ҷамоатии ёрон бо якдигар будем бқбилаҳ аз қабоил араб бигузаштем моро мизбонӣ накарданду муроотӣ ва мувосотӣ нафармуданд . Тақдири илоҳии чунон буд ки Сайиди қабӣларо он рӯз мор гузид . Қавм вай омаданд ва гуфтанд агар дар миёни шумо афсунгарӣ ҳаст то бияёду Сайиди моро афсун кунад магари шифо падед ояд . Ёрон гуфтанд нёӣим ки шумо моро мизбонӣ накардед магар ки ҷаъл созед ва моро дар он музд диҳед . Гуфт гилаи гӯсфанди ҷаъл мо сохтанд он гуҳи яке аз мо рафт ва биравӣ сӯраи фотиҳа алкитоб хонду дасти буи фурӯд оварад аллоҳи таъолии ббркти сӯраи алҳмди он мардро шифо дод , пас он гўспндон боишон фиристоданд . Ёрон гуфтанд то аз расӯл худо напурсем напазирем . Омаданд бҳзрти набуввату қисса боз гуфтанд расӯл худо бихандед , он гуҳ гуфт он мардро ки сӯраи фотиҳаи алкитоби хонда буд : « ва мо идрики анҳо руқия »

روی حفص بن عاصم عن ابی سعید بن المعلی انّ رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم کان فی المسجد و انا اصلّی، قال فدعانی. قال فصلیت ثم جئت فقال ما منعک ان تجیبنی حین دعوتک، اما سمعت اللَّه یقول یا ایّها الّذین امنوا استجیبوا اللَّه و للرّسول اذا دعاکم لما یحییکم، لأعلمنّک اعظم سورة من القرآن قبل ان اخرج من المسجد. قال فمشیت معه فلمّا بلغنا قریبا من الباب ذکرته، قلت یا رسول اللَّه انک قلت کذا و کذا. فقال رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «الحمد للَّه رب العالمین هی السّبع المثانی و القرآن العظیم الذی اوتیته – و روی انه قال و الذی نفسی بیده ما انزل اللَّه فی التوریة و لا فی الانجیل و لا فی الزبور و لا فی القرآن مثلها و انها السّبع المثانی و القرآن العظیم الذی اعطیت. و روی انه قال ام القرآن عوض من غیرها و لیس غیرها منها عوضا امّ القرآن اعظم عند اللَّه ممّا دون العرش ایّما مسلم قرأ فاتحة الکتاب فکانما قرأ ثلثی القرآن. و کانما تصدّق علی کل مؤمن و مؤمنة: ابو سعید خدری گفت: جماعتی یاران با یکدیگر بودیم بقبیله از قبایل عرب بگذشتیم ما را میزبانی نکردند و مراعاتی و مواساتی نفرمودند. تقدیر الهی چنان بود که سیّد قبیله را آن روز مار گزید. قوم وی آمدند و گفتند اگر در میان شما افسونگری هست تا بیاید و سیّد ما را افسون کند مگر شفا پدید آید. یاران گفتند نیائیم که شما ما را میزبانی نکردید مگر که جعل سازید و ما را در آن مزد دهید. گفت گله گوسفند جعل ما ساختند آن گه یکی از ما رفت و بروی سوره فاتحة الکتاب خواند و دست بوی فرود آورد اللَّه تعالی ببرکت سورة الحمد آن مرد را شفا داد، پس آن گوسپندان بایشان فرستادند. یاران گفتند تا از رسول خدا نپرسیم نپذیریم. آمدند بحضرت نبوت و قصه باز گفتند رسول خدا بخندید، آن گه گفت آن مرد را که سورة فاتحة الکتاب خوانده بود: «و ما یدریک انها رقیة»

Ту чаҳ донистӣ ки он руқияасту шФоءи дардҳо пас гуфт хзўҳоу азрбўои лии фӣҳо бсҳм

تو چه دانستی که آن رقیه است و شفاء دردها پس گفت خذوها و اضربوا لی فیها بسهم‌

Равед ва он гўспндон бустонеду маро низ аз он насиб диҳед .

روید و آن گوسپندان بستانید و مرا نیز از آن نصیب دهید.

Ва гуфтаанд қайсари малики рӯми номаи набшат ба умри хитоб дар рӯзгори хилофати вай ва гуфт модари китоби хеши михўоним ки дар китоби шумо сўртӣаст ки дар он сӯраи хоу соу зоу шину зоу ҷим ва фонӣаст , ва ҳар кас ки он сӯра бар хонд аллоҳи таъолии вайро биёмурзад , умри хитоби саҳобаро ҷамъ кард ва баҳс карданду ҳама муттафиқ шуданд ки он сӯраи фотиҳа алкитобаст .

و گفته‌اند قیصر ملک روم نامه نبشت به عمر خطاب در روزگار خلافت وی و گفت مادر کتاب خویش میخوانیم که در کتاب شما سورتی است که در آن سورة خا و ثا و ظا و شین و زا و جیم و فانیست، و هر کس که آن سورة بر خواند اللَّه تعالی وی را بیامرزد، عمر خطاب صحابه را جمع کرد و بحث کردند و همه متفق شدند که آن سوره فاتحه الکتاب است.

Гӯйанд ки қайсари он гуҳ дар сар мусулмон шуд ва аз исломи хеши умрро хабар кард .

گویند که قیصر آن گه در سرّ مسلمان شد و از اسلام خویش عمر را خبر کرد.

Ва дар хабараст ки шаби миъроҷи Мустафоро гуфтанд « ё Аҳмади ахтби алонбёءи блғтки ҳзаҳи аллтии Фзлтҳои алии аллғот ,у ақрأ алайҳимам алқуръон ,у хўотими албқраҳи алтии аътитку ҳумои канзони ман кнўзи аршии лами исбқки алиҳмои аҳади ман алнабӣин алои одаму иброҳӣм . »

و در خبرست که شب معراج مصطفی را گفتند «یا احمد اخطب الانبیاء بلغتک هذه اللّتی فضّلتها علی اللّغات، و اقرأ علیهم امّ القرآن، و خواتیم البقرة الّتی اعطیتک و هما کنزان من کنوز عرشی لم یسبقک الیهما احد من النبیّین الّا آدم و ابراهیم.»

Гуфтанд ё Аҳмади пайғомбаронро хатибӣ кун блғти хеш яъне блғти араб ки бар ҳамаи луғатҳо шараф дорад ва баришон хон сӯраи алҳмду хотимаи сӯраи албқраҳ , ин ду канзаст ки туро додам аз канзҳои арши хеш , пеш аз ту касро надодаам магари одамроу иброҳӣмро .

گفتند یا احمد پیغامبران را خطیبی کن بلغت خویش یعنی بلغت عرب که بر همه لغتها شرف دارد و بریشان خوان سورة الحمد و خاتمة سورة البقرة، این دو کنز است که ترا دادم از کنزهای عرش خویش، پیش از تو کس را نداده‌ام مگر آدم را و ابراهیم را.

Вҳб мнбаҳ гуфт : « мардии канизакии аъҷмии хариди бомдодӣ ногоҳ аз хоб фасеҳ бархест ва гуфт « ё мавлоӣ ълмнӣам алқуръон » хоҷа гуфт эй канизак чаҳ афтод ки шаб аъҷмӣ хуфтӣу бомдод фасеҳ бархестӣ ? канизак гуфт дар хоб чунон намуданд саро ки ҳамаи дунёи оташи гирифта буд ва дар миёни оташи роҳии борӣк ҳамчун шроки наълин сӯй биҳишт дошт , Мӯсо ъро дидам ки дар он роҳ мешуду ҷуҳудон бар асар вай мерафтанд Мӯсо рӯй сӯй эшон кард ва гуфт « сўأаҳи лаками أнои лами омркми ани ттҳўдўо » ин бигуфт ва эшон аз росту чапи ҳама дар оташи афтоданд ,у Мӯсо танҳо рафт ва дар биҳишт шуд . Он гуҳи исоро дидам ки дар он роҳ мешуду тарсоёнро дидам ки ҳам чунон бар асар вай мерафтанд . Исо боз нигараст ва эшонро гуфт « сўأаҳи лаками أнои лами омир кам ани тнсрўо » ин бигуфт ва эшон аз чапу рости ҳама дар оташи афтоданду исо танҳо рафт то дар биҳишт шуд . Аз он пас Мустафоро дидам ки меомаду уммати вайро дидам бар асари вай ,у ҳамаи олами бнўри эшон равшан шудаи Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?алау силам боишон нигараст гуфт « أнои амрткми أни тؤмнўоу қади омнтми Флои тхоФўоу лои тҳзнўоу абшрўои болҷнаҳи алтии кантами тўъдўн » он гуҳ Мустафо рафту уммати вай бо ваии ҳама дар биҳишт шуданд , ман мондам ва ду зани дигар бар дар биҳишт , фармон омад аз раби алъзаҳ ки бингаред то сӯраам алқуръони михўоннд ё на ? хозинони биҳишти он ду занро гуфтанд ки сӯраам алқуръон донед ва хонед ?

وهب منبه گفت: «مردی کنیزکی اعجمی خرید بامدادی ناگاه از خواب فصیح برخاست و گفت «یا مولای علّمنی امّ القرآن» خواجه گفت ای کنیزک چه افتاد که شب اعجمی خفتی و بامداد فصیح برخاستی؟ کنیزک گفت در خواب چنان نمودند سرا که همه دنیا آتش گرفته بود و در میان آتش راهی باریک همچون شراک نعلین سوی بهشت داشت، موسی ع را دیدم که در آن راه می‌شد و جهودان بر اثر وی میرفتند موسی روی سوی ایشان کرد و گفت «سوأة لکم أنا لم آمرکم ان تتهوّدوا» این بگفت و ایشان از راست و چپ همه در آتش افتادند، و موسی تنها رفت و در بهشت شد. آن گه عیسی را دیدم که در آن راه می‌شد و ترسایان را دیدم که هم چنان بر اثر وی میرفتند. عیسی باز نگرست و ایشان را گفت «سوأة لکم أنا لم آمر کم ان تنصّروا» این بگفت و ایشان از چپ و راست همه در آتش افتادند و عیسی تنها رفت تا در بهشت شد. از آن پس مصطفی را دیدم که می‌آمد و امّت وی را دیدم بر اثر وی، و همه عالم بنور ایشان روشن شده مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم بایشان نگرست گفت «أنا امرتکم أن تؤمنوا و قد آمنتم فلا تخافوا و لا تحزنوا و ابشروا بالجنة التی کنتم توعدون» آن گه مصطفی رفت و امت وی با وی همه در بهشت شدند، من ماندم و دو زن دیگر بر در بهشت، فرمان آمد از رب العزة که بنگرید تا سوره ام القرآن میخوانند یا نه؟ خازنان بهشت آن دو زن را گفتند که سوره ام القرآن دانید و خوانید؟

Эшон гуфтанд донем пас дар биҳишт шуданд , ман мондам ки ин сӯра надонистам . Маро гуфтанд чаро нёмўзӣ сӯраам алқуръон то дар биҳишти шӯй ? Фълмнӣ ё мавлоӣам алқуръон . »

ایشان گفتند دانیم پس در بهشت شدند، من ماندم که این سورة ندانستم. مرا گفتند چرا نیاموزی سوره ام القرآن تا در بهشت شوی؟ فعلّمنی یا مولای ام القرآن.»

Аммо сухан дар баёни нузули ин сӯра : уламо дар он мухталифанд қавли бӯи ҳрираҳу муҷоҳид ва ҳасан онаст ки бмдинаҳ фурӯ омад , идли алайҳи мо рӯй фии баъзи алосор « ани Иблиси рни арбъи рнот , ӯ қоли арбъи мароти ҳайни лаъну ҳайни ахрҷи ман малакӯти алсмоءу ҳайни баъси Муҳамад ( с )у баъси алии Фтраҳи ман алрсл ,у ҳайни анзлти фотиҳаи алкитоб ,у анзлти болмдинаҳ . »

اما سخن در بیان نزول این سورة: علما در آن مختلف‌اند قول بو هریره و مجاهد و حسن آنست که بمدینه فرو آمد، یدلّ علیه ما روی فی بعض الآثار «انّ ابلیس رنّ اربع رنّات، او قال اربع مرات حین لعن و حین اخرج من ملکوت السماء و حین بعث محمّد (ص) و بعث علی فترة من الرسل، و حین انزلت فاتحة الکتاب، و انزلت بالمدینة.»

Ва қавли алӣ ( ъ )у ибни аббос ва ҷамоатӣ онаст ки бимика фурӯд омад дар абтдоءи ваҳй . Аммо қтодаҳи бен дъомаҳу ҷамъӣ аз уламои дайн талфиқ карданд миён ҳар ду қавл ва гуфтанд ҳам ?маккейаст ва ҳам маданӣ дар абтдоءи нузул қуръон бимика фурӯ омад , ва дар абтдоءи ҳиҷрати Мустафои бмдинаҳ фурӯ омад , таъзиму тафсили ин сӯраро бар дигари сӯраҳо . Ва ҳадиси абӯи майсарау умри бен шрҳбил бар қавли алӣу ибни аббос далолат мекунаду злки أни расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силами қоли лхдиҷаҳ « азои хилвати вҳдии самъати ндоءу қаду аллоҳи хашяти ани икўни ҳозои умарои қолати маози аллоҳи мо кони аллоҳи лиФъли бки злк , Фўи аллоҳи анки лтؤдии аломонаҳу тсли алрҳм . . . Алҳдиси батӯлиа .

و قول علی (ع) و ابن عباس و جماعتی آنست که بمکه فرود آمد در ابتداء وحی. اما قتادة بن دعامه و جمعی از علماء دین تلفیق کردند میان هر دو قول و گفتند هم مکی است و هم مدنی در ابتداء نزول قرآن بمکه فرو آمد، و در ابتداء هجرت مصطفی بمدینه فرو آمد، تعظیم و تفصیل این سوره را بر دیگر سوره‌ها. و حدیث ابو میسره و عمر بن شرحبیل بر قول علی و ابن عباس دلالت میکند و ذلک‌ أن رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم قال لخدیجة «اذا خلوت وحدی سمعت نداء و قد و اللَّه خشیت ان یکون هذا امرا قالت معاذ اللَّه ما کان اللَّه لیفعل بک ذلک، فو اللَّه انک لتؤدّی الامانة و تصل الرحم... الحدیث بطوله.

Расӯл худо гуфт бо хадиҷа : ман чун аз халқи бози бурӣдаи мигрдм ва танҳо мешавам яъне дар ғори ҳарои овозии мишнўм ки аз он мебитарсам , хадиҷа гуфт маози аллоҳ ки турои корӣ пеш ояд ё аллоҳ бо ту корӣ кунад ки аз он андўҳгни шӯй аз онки ту амонати гузорӣ ,у раҳми пайвандӣ , рости сухан , рости рӯ , меҳмони дор , дарвеши навоз . Он гуҳи бўбкр садиқ даромад , хадиҷаи бўбкрро бо ваии бФрстоди пеши варақаи бен нўФли бен асъади бен абди алъзии бен қсӣ ,у ҳўи ибн ъам хадиҷа , то қиссаи хеш бо вай бигӯед . Рафт ва бо вай гуфт ки « дар хилвати овозии мишнўм ки ё Муҳамад ё Муҳамаду маро аз он тарсӣу ҳаросӣ дар дил меояд мехоҳам ки бигурезам ва бар ҷои нмонм . » варақа гуфт ин бор ки туро бархонад дили қавии дору ҳў барҷоӣ мебош то бо ту чаҳ гӯйанд . Расӯли худо ба хилват боз рафт Ҷабраил омад ва ӯро бархонад он гуҳи вайро талқин кард ки қул бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳими алҳмди ллаҳи раби Алъоламин . То охири сӯра . Он гуҳ гуфт « қул лои илоҳи алои аллоҳ » пас расӯли худо ончӣ рафт бўрқаҳ гуфт . Варақа чун ин қисса бишунид гуфт « абшри сами абшр » бишоратати бодо ё Муҳамад ки ин нишон набувватаст , он набувват ки Мӯсо кулему исои Марямро доданд , ё Муҳамади турои кории азими даргираду ҷаҳонёни мнқод ту шаванду сар бар хат ту ниҳанд , аммо қавми ту туро баронанду брнҷоннд , эй кошки маро то он рӯзи зиндагӣ будӣу турои дрёФтмӣ дар он ҳол , то бо ту дасти яке доштамӣ ва нусрат кардамӣ . » пас варақа вафот карду рӯзгори беъсати вай дар наёфт . Расӯл худо гуфт « ӯро дар биҳишт ёфтам бо навохт некӯу каромати бузургвори ?фонаи омн беу сдқнӣ . »

رسول خدا گفت با خدیجه: من چون از خلق باز بریده میگردم و تنها میشوم یعنی در غار حرا آوازی میشنوم که از آن می‌بترسم، خدیجه گفت معاذ اللَّه که ترا کاری پیش آید یا اللَّه با تو کاری کند که از آن اندوهگن شوی از آنک تو امانت گزاری، و رحم پیوندی، راست سخن، راست رو، مهمان دار، درویش نواز. آن گه بوبکر صدیق درآمد، خدیجه بوبکر را با وی بفرستاد پیش ورقة بن نوفل بن اسعد بن عبد العزی بن قصی، و هو ابن عمّ خدیجه، تا قصه خویش با وی بگوید. رفت و با وی گفت که «در خلوت آوازی میشنوم که یا محمّد یا محمّد و مرا از آن ترسی و هراسی در دل میآید میخواهم که بگریزم و بر جای نمانم.» ورقه گفت این بار که ترا برخواند دل قوی دار و هو برجای می‌باش تا با تو چه گویند. رسول خدا به خلوت باز رفت جبرئیل آمد و او را برخواند آن گه وی را تلقین کرد که قل بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ. تا آخر سورة. آن گه گفت «قل لا اله الا اللَّه» پس رسول خدا آنچه رفت بورقه گفت. ورقه چون این قصّه بشنید گفت «ابشر ثم ابشر» بشارتت بادا یا محمّد که این نشان نبوّت است، آن نبوّت که موسی کلیم و عیسی مریم را دادند، یا محمّد ترا کاری عظیم درگیرد و جهانیان منقاد تو شوند و سر بر خط تو نهند، اما قوم تو ترا برانند و برنجانند، ای کاشک مرا تا آن روز زندگی بودی و ترا دریافتمی در آن حال، تا با تو دست یکی داشتمی و نصرت کردمی.» پس ورقه وفات کرد و روزگار بعثت وی در نیافت. رسول خدا گفت «او را در بهشت یافتم با نواخت نیکو و کرامت بزرگوار فانّه آمن بی و صدّقنی.»