Қавлаи таъолӣ : кони анноси أмаҳи воҳидаи алоиаҳ . . . Аз рӯй ишорат бар завқи ҷавонмардони тариқати ин ояти рамзӣ дигар дорад ,у маънии дигар , мегуяд подшоҳи олами дорандаи ҷаҳон ,у донои ниҳон , аввал ки халқро бёФрид дар ғшоўаҳи стар халқяти офарид , ибтидо ки ниҳоди чунин ниҳод , зулмоти сифоти халқяти мҳФўФи гашт , барин хилқати ҳама дар пардаи ъмои як гуруҳ буданд , ҳама дар зулмати ғайбати муҷтамаъ , ҳама дар асри ниҳоди худ монда , ин чунонаст ки он ҷавонмард гуфт :

قوله تعالی: کانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً الآیة... از روی اشارت بر ذوق جوانمردان طریقت این آیت رمزی دیگر دارد، و معنی دیگر، میگوید پادشاه عالم دارنده جهان، و دانای نهان، اول که خلق را بیافرید در غشاوه ستر خلقیت آفرید، ابتدا که نهاد چنین نهاد، ظلمات صفات خلقیت محفوف گشت، برین خلقت همه در پرده عما یک گروه بودند، همه در ظلمت غیبت مجتمع، همه در اسر نهاد خود مانده، این چنان است که آن جوانمرد گفت:

Пас буридӣ аз он олам бе ниҳояти бмхтсрӣ эшон омад , Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?алау силам аз он бурид ин хабар дод ки « халқи аллоҳи алхлқи фии зулмаи Фأлқии алайҳими ман нура , Фмни асобаҳи ман злки алнўри аҳтдӣ , ва ман ахтоаҳи зл » чун ин расӯл аз бе ниҳоятии бмхтсрии эшон рӯи ниҳод , ҳама дар огоҳӣ омаданд , асири иродат , мақҳури машйат , ҷриҳи ҳикмат , гӯш бар ҷаду бахти хеши ниҳода : ки то чун ояд ? ва баришон чаҳ ҳукм ронад ? он гуҳи дасти тақдири эшонро бадв синф кард : неки бахатону бадбахтон , неки бахатонро гуфт « ҳؤлоءи ллҷнаҳу лои аболӣ ! »у бади бадбахтонро гуфт : « ҳؤлоءи ллнору лои аболӣ » яъне аз маломаткунандагон бок нест , ва расад моро ҳар чаҳ кунем ! ва дар он пушаймонӣ нест ! лухтии аҳли саодат бе ҳеҷ мувофиқат , лухтии аҳли шақоват бе ҳеҷ мухолифат . Ҳؤлоءи ллҷнаҳу лои аболии бҷФоӣҳм !у ҳؤлоءи ллнору лои аболии бўФоӣҳм ! на бойени вафои моро судаст ! на бони ҷафои моро зиён , ҳар ки имон оварад худро суд кард ман ҳамонам ки будам , беназир ва бениёз ! ҳар ки куфр оварад худро зиён кард , ман ҳамонам ки будам бешарик ва беанбоз ! « ё ибодӣ ! , луи ани аўлкму охркм ,у наскаму ҷнкм ,у ҳикму миткм , конўои алии атқии қалби раҷули мнкми лами язди злки фии мулкии шиӣо , ё ибодӣ ! луи ани аўлкму охркму анскму ҷнкму ҳикму миткми конўои алии аФҷри қалби раҷули мнкми лами инқси злки ман мулкии шиӣо . » ва аз латифҳо ки бойени оят таъаллуқ дорад : яке онаст ки мисли халқи олам ки дар ниҳоди одам муҷтамаъ буданд кофару муъмину садиқу зиндиқ , ҳамчун мисли бозаргонӣаст ки машк дорад , ва он машк ки дорад аз бими роҳи зан дар миёни анҷдон таъбия кунад , машки буии анҷдон бахуд кашад ,у анҷдон низ буии машк бахуд кашад , чун бозаргон бмқсд расад ва эмин шавад бисотӣ фурӯ кунад , машку анҷдон бар он наад бод бар он ҷаҳд , ҳар ду ба буии аслии хеш боз шаванду ориятӣ даст бидоранд . Ҳамчунин дар ниҳоди одам , роиҳаи муъмин ба кофар расед ,у роиҳаи кофар бмؤмн расед . Ва он ҳасанот ки дар дунё аз кофар дар вуҷӯд ояд ҳама аз он роӣҳаҳ муъминаст ки буи расед , ва он сиӣоту маосӣ ки дар дунё аз муъмин бияёд , он аз роӣҳаҳи куфр кофараст , фардо дар қиёмати бисоти адли бгстроннд ,у боди аноят фурӯ гушойанд , ҳасаноти кофар бо муъмин шаваду сиӣоти муъмин бо кофар шавад , ҳукми аввалӣу қзоءи азалӣ дар расад , орият воситонад , асли Фо асл диҳад , пок бо пок шавад ,у хабис бо хабис , лимизи аллоҳи алхбиси ман алтиб ! أми ҳсбтми أни тдхлўои алҷнаҳи алоиаҳ . . . Ин чунонаст ки гӯйанд :

پس بریدی از آن عالم بی‌نهایت بمختصری ایشان آمد، مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم از آن برید این خبر داد که «خلق اللَّه الخلق فی ظلمة فألقی علیهم من نوره، فمن اصابه من ذلک النور اهتدی، و من اخطاه ضلّ» چون این رسول از بی‌نهایتی بمختصری ایشان رو نهاد، همه در آگاهی آمدند، اسیر ارادت، مقهور مشیت، جریح حکمت، گوش بر جدّ و بخت خویش نهاده: که تا چون آید؟ و بریشان چه حکم راند؟ آن گه دست تقدیر ایشان را بدو صنف کرد: نیک‌بختان و بدبختان، نیک‌بختان را گفت «هؤلاء للجنة و لا ابالی!» و بد بدبختان را گفت: «هؤلاء للنار و لا ابالی» یعنی از ملامت کنندگان باک نیست، و رسد ما را هر چه کنیم! و در آن پشیمانی نیست! لختی اهل سعادت بی هیچ موافقت، لختی اهل شقاوت بی هیچ مخالفت. هؤلاء للجنة و لا ابالی بجفائهم! و هؤلاء للنار و لا ابالی بوفائهم! نه باین وفا ما را سودست! نه بآن جفا ما را زیان، هر که ایمان آورد خود را سود کرد من همانم که بودم، بی نظیر و بی‌نیاز! هر که کفر آورد خود را زیان کرد، من همانم که بودم بی شریک و بی انباز! «یا عبادی!، لو انّ اولکم و آخرکم، و نسکم و جنّکم، و حیّکم و میتکم، کانوا علی اتقی قلب رجل منکم لم یزد ذلک فی ملکی شیئا، یا عبادی! لو انّ اولکم و آخرکم و انسکم و جنّکم و حیکم و میتکم کانوا علی افجر قلب رجل منکم لم ینقص ذلک من ملکی شیئا.» و از لطیفها که باین آیت تعلق دارد: یکی آنست که مثل خلق عالم که در نهاد آدم مجتمع بودند کافر و مؤمن و صدیق و زندیق، همچون مثل بازرگانی است که مشک دارد، و آن مشک که دارد از بیم راه زن در میان انجدان تعبیه کند، مشک بوی انجدان بخود کشد، و انجدان نیز بوی مشک بخود کشد، چون بازرگان بمقصد رسد و ایمن شود بساطی فرو کند، مشک و انجدان بر آن نهد باد بر آن جهد، هر دو به بوی اصلی خویش باز شوند و عاریتی دست بدارند. همچنین در نهاد آدم، رایحه مؤمن به کافر رسید، و رایحه کافر بمؤمن رسید. و آن حسنات که در دنیا از کافر در وجود آید همه از آن رائحه مؤمن است که بوی رسید، و آن سیئات و معاصی که در دنیا از مؤمن بیاید، آن از رائحه کفر کافر است، فردا در قیامت بساط عدل بگسترانند، و باد عنایت فرو گشایند، حسنات کافر با مؤمن شود و سیئات مؤمن با کافر شود، حکم اولی و قضاء ازلی در رسد، عاریت واستاند، اصل فا اصل دهد، پاک با پاک شود، و خبیث با خبیث، لیمیز اللَّه الخبیث من الطیب! أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ الآیة... این چنانست که گویند:

Ман аҳтшми ркўби алоҳўоли нафии ани дараки аломол ! хабари надорӣ ки пайвастан дар гусастанаст ,у зиндагонӣ дар мурдан ,у муродҳо дар беМуродӣ ! парвонаи шамъро висол дар вақт сӯхтанасту шамъро зиндагӣ дар сар бариданаст !

من احتشم رکوب الاهوال نفی عن درک الآمال! خبر نداری که پیوستن در گسستن است، و زندگانی در مردن، و مراد ها در بی مرادی! پروانه شمع را وصال در وقت سوختن است و شمع را زندگی در سر بریدن است!

Хуши боғӣ ва роғӣаст фирдавси барин , локини роҳи он дшхўорасту гулбунӣ пар хораст . Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам гуфт : ҳФти алҷнаҳи болмкораҳ

خوش باغی و راغی است فردوس برین، لکن راه آن دشخوار است و گلبنی پر خارست. مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم گفت: حفت الجنة بالمکاره‌

То ҳар нокасеу ноаҳлии даъвӣ ошноӣ накунад . Ҳилли истўии аллазӣнаи иълмўну аллазӣнаи лои иълмўни мисоли ин қоида дарёӣаст ки он дарёи мақари ҷавоҳири гиронмоя , ва дар шаб афрӯз сохтанд ва он гуҳи наҳангону моҳёни азими ҳиҷоби он ҷавоҳир ва дар сохтанд . Ду тан бархезанд ки ишқи он дар эшонро дар майдон талаб кашад . Бкнораҳи он дарё шаванд съўбти он бенанд , ва аз Фуроти он наҳангони ҳарос дар эшон падед ояд . Аз он ду марди яке чун он аҳўолу аҳвол бо съўбт бинад битарсад , ва аз он талаби қадами боз наад ва аз гуфтори хеш тбро кунад . Ин яке соҳиби орзӯӣ буд , дар сифати рҷўлит тамом набӯд . Пиндошт ки ин кори борзўӣ муҷаррад мебарояд , ва бе ранҷи басар ганҷ мерасаду иззати шаръ ӯро ҷавоб медиҳад ки лӣси аддӣни болтмнӣу лои болтҳлӣ .

تا هر ناکسی و نااهلی دعوی آشنایی نکند. هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ مثال این قاعده دریای است که آن دریا مقر جواهر گرانمایه، و درّ شب افروز ساختند و آن گه نهنگان و ماهیان عظیم حجاب آن جواهر و در ساختند. دو تن برخیزند که عشق آن در ایشان را در میدان طلب کشد. بکناره آن دریا شوند صعوبت آن بینند، و از فرات آن نهنگان هراس در ایشان پدید آید. از آن دو مرد یکی چون آن اهوال و احوال با صعوبت بیند بترسد، و از آن طلب قدم باز نهد و از گفتار خویش تبرا کند. این یکی صاحب آرزوی بود، در صفت رجولیت تمام نبود. پنداشت که این کار بآرزوی مجرد می‌برآید، و بی رنج بسر گنج می‌رسد و عزت شرع او را جواب میدهد که لیس الدین بالتمنی و لا بالتحلی.

Ва он дигари мард , ки худованди иродат буд ишқи ҷамоли он гавҳари шаби афрӯзи дидаи ақли вай аз аҳўоли он дарё бар дузад , то аз он маъонии ҳеҷ бахуди роҳи надиҳад , ва он ҷамол ҳар соъатӣ ва ҳар лҳзтӣ бар вай ҷилва мекунад , то ваии шефтатару ошиқ тар мешавад ! сарнигӯн бдрё шавад ! агар саодати мусоидати намояду тавфиқи рафиқ буд дар шаби афрӯз дар қабзи талаб вай ояд , ва агар бъкси ин буд ҷонаши наҳангон бғорт баранд ,у номаш дар ҷаридаи лои аболӣ сабт доранду забон ҳол гуяд :

و آن دیگر مرد، که خداوند ارادت بود عشق جمال آن گوهر شب افروز دیده عقل وی از اهوال آن دریا بر دوزد، تا از آن معانی هیچ بخود راه ندهد، و آن جمال هر ساعتی و هر لحظتی بر وی جلوه میکند، تا وی شیفته‌تر و عاشق‌تر میشود! سرنگون بدریا شود! اگر سعادت مساعدت نماید و توفیق رفیق بود در شب افروز در قبض طلب وی آید، و اگر بعکس این بود جانش نهنگان بغارت برند، و نامش در جریده لا ابالی ثبت دارند و زبان حال گوید: