Қавлаи таъолӣ : кони анноси أмаҳи воҳидаи алоиаҳ . . . эй алии млаҳи воҳида . Хилофаст миёни уламо ки ин миллат куфраст бо млаҳи ислом , қавмӣ гуфтанд миллат куфраст , мегуяд мардумони ҳама бар миллат куфр буданд , яъне дар се рӯзгор дар он замон ки Нӯҳи алайҳи ассалом пайғом оварад бхлқ , ва дар он замон ки иброҳӣм ъ пайғом оварад , ва дар он замон ки Муҳамади Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?алау силам пайғом оварад , мардумони ҳамаи дарин се вақти як гуруҳ буданд , бар як кеш , дар ҳар кунҷии санамӣ , дар ҳар сина аз куфру ширки рақамӣ , дар ҳар миёни зуннорӣ , дар ҳар хонаи байти алнорӣ , ҳар чанд дар анвоъи куфр мухталиф буданд аммо дар ҷинс яке буданд ФолкФри каллаи млаҳи воҳида . Аммо бқўли эшон ки гуфтанд миллат исломаст , маънӣ онаст ки мардумони ҳама бар миллат ислом буданд , яъне аз аҳди одам то мабаси Нӯҳ ,у миёни эшон даҳ қарн буданд , ҳама бар миллати ислому дайни ҳақу кеши поки пас дар рӯзгори Нӯҳ мухталиф шуданд ,у рӯзгори умри Нӯҳи бқўли ъкрмаҳи ҳазору ҳФсди сол буд , аз он ҷумлаи ҳазор кам панҷоҳ соли муддати балоғу даъват буд .

قوله تعالی: کانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً الآیة... ای علی ملة واحدة. خلافست میان علما که این ملت کفر است با ملة اسلام، قومی گفتند ملت کفر است، میگوید مردمان همه بر ملت کفر بودند، یعنی در سه روزگار در آن زمان که نوح علیه السلام پیغام آورد بخلق، و در آن زمان که ابراهیم ع پیغام آورد، و در آن زمان که محمد مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم پیغام آورد، مردمان همه درین سه وقت یک گروه بودند، بر یک کیش، در هر کنجی صنمی، در هر سینه از کفر و شرک رقمی، در هر میان زناری، در هر خانه بیت الناری، هر چند در انواع کفر مختلف بودند اما در جنس یکی بودند فالکفر کلّه ملة واحدة. اما بقول ایشان که گفتند ملت اسلام است، معنی آنست که مردمان همه بر ملت اسلام بودند، یعنی از عهد آدم تا مبعث نوح، و میان ایشان ده قرن بودند، همه بر ملت اسلام و دین حق و کیش پاک پس در روزگار نوح مختلف شدند، و روزگار عمر نوح بقول عکرمة هزار و هفصد سال بود، از آن جمله هزار کم پنجاه سال مدت بلاغ و دعوت بود.

Рӯй фии алхбри анаи конўои изрбўнаҳи кули явми ъушри марот ҳатто иғшии алайҳ

روی فی الخبر انه کانوا یضربونه کل یوم عشر مرات حتی یغشی علیه‌

Клбӣ гуфт : кони анноси أмаҳи воҳидаи аҳли сафина Нӯҳ буданд як гуруҳи рост бар миллати ислому дайни ҳанифӣ , пас мухталиф шуданд баъд аз вафоти Нӯҳ ,у аллоҳи таъолӣ боишон пайғомбарон фиристод . Абӣ каъб гуфт « кони анноси ИМАи воҳида » яъне рӯзи мисоқ ки раби Алъоламин фарзандони одамро ҳама аз пушти одам берун кард ,у ҳамаро Фо одам намӯд ,у ном ҳар яке одамро бигуфт ки чист ,у умр ҳар яке чандаст , он гуҳ бо эшон аҳди басту паймони бастад азишон бар худои хеш ,у бандагии эшон ,у ҳамаро бар якдигар гувоҳ кард , он рӯзи мардуми ҳама бар як миллат буданд ва бар як фитрат , пас баъд аз одам дар ихтилофи афтоданди Фбъси аллоҳи алнабӣин мубашширин ва мунзарину аллоҳ боишон пайғомбарон ва китоб фиристод ,у пайғомбарони худоӣ чаҳ аз одамиён ва чаҳ аз Фриштгони сад ҳазор ва бист ва чаҳор ҳазоранд . Сесад ва сездаҳ азишон мурсал .

کلبی گفت: کانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً اهل سفینه نوح بودند یک گروه راست بر ملت اسلام و دین حنیفی، پس مختلف شدند بعد از وفات نوح، و اللَّه تعالی بایشان پیغامبران فرستاد. ابی کعب گفت «کان النّاس امّة واحدة» یعنی روز میثاق که رب العالمین فرزندان آدم را همه از پشت آدم بیرون کرد، و همه را فا آدم نمود، و نام هر یکی آدم را بگفت که چیست، و عمر هر یکی چند است، آن گه با ایشان عهد بست و پیمان بستد ازیشان بر خدای خویش، و بندگی ایشان، و همه را بر یکدیگر گواه کرد، آن روز مردم همه بر یک ملت بودند و بر یک فطرت، پس بعد از آدم در اختلاف افتادند فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ و اللَّه بایشان پیغامبران و کتاب فرستاد، و پیغامبران خدای چه از آدمیان و چه از فریشتگان صد هزار و بیست و چهار هزارند. سیصد و سیزده ازیشان مرسل.

Ва дар қуръон азишон бист ва ҳашт ном бардаанд ,у зини пайғомбарони кас буд ки савтӣ шунид бони пайғомбари гашт ,у кас буд ки хобӣ дид бони хоби пайғомбари гашт ,у хоби пайғомбарон ваҳй бошад ,у кас буд азишон ки дар дил вай афканданд ки пайғомбараст . Алии алҷмлаҳ чунонк имрӯз бар басити замин авлиёанд дар он аҳди пешин анбиё буданд , аммо пайғомбарони мурсали Фриштаҳро Бамёни диданд басӯрат мард , ва боишон сухан гуфт ,у фии злки мо

و در قرآن ازیشان بیست و هشت نام برده‌اند، و زین پیغامبران کس بود که صوتی شنید بآن پیغامبر گشت، و کس بود که خوابی دید بآن خواب پیغامبر گشت، و خواب پیغامبران وحی باشد، و کس بود ازیشان که در دل وی افکندند که پیغامبر است. علی الجمله چنانک امروز بر بسیط زمین اولیا اند در آن عهد پیشین انبیا بودند، اما پیغامبران مرسل فریشته را بمیان دیدند بصورت مرد، و بایشان سخن گفت، و فی ذلک ما

Рӯй ан алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами қол « ман алонбёءи ман исмъи алсўти Фикўн бзок набиё , ва кон манеҳам ман инФси фии изнау қалбаи Фикўн бзлк набиё ,у ани ҷбрил ъ иأтинии Фиклмнии комаи иклми аҳдкми соҳиба »

روی عن النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم قال «من الانبیاء من یسمع الصوت فیکون بذاک نبیا، و کان منهم من ینفث فی اذنه و قلبه فیکون بذلک نبیا، و ان جبریل ع یأتینی فیکلّمنی کما یکلم احدکم صاحبه»

Ва бар ҳар мусулмон воҷибаст ки ҷумлаи пайғомбаронро дӯст дорад ,у баҳамаи имони орад , ва ҷудо накунад миёни яке аз эшон бо дигарон дар тасдиқ ,у ҳамаро дуруд фиристад .

و بر هر مسلمان واجب است که جمله پیغامبران را دوست دارد، و بهمه ایمان آرد، و جدا نکند میان یکی از ایشان با دیگران در تصدیق، و همه را درود فرستد.

Қол алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силам « слўои алии анбёءи аллоҳу русула , ?фони аллоҳи бъсҳми комаи бъснӣ »

قال النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم «صلّوا علی انبیاء اللَّه و رسله، فان اللَّه بعثهم کما بعثنی»

Ва أнзли мъҳми алкитоби болҳқ эй болъдлу алсдқи лиҳкми байни анноси ҳоким ӣнҷо худост : ҷли ҷалола , ки аҳкми алҳокмин бҳқиқт ӯсту расӯл ки фиристода ӯст ,у китоб ки нома ӯст . Ва чун бктоб ҳукм кунанд раво бошад , ки бар сиблати тўсъи китобро ҳоким гӯйанд , назираи қавлаи ҳозои ктобнои интқи алайкуми болҳқи сами қол : Фимои ахтлФўои фӣа ва мо ахтлФи фӣаи инҳо бо китоб шавад , إлои аллазӣнаи أўтўаҳи ҷуҳудону трсоённд , ки китоб боишон доданд ва дар он мухталиф ва ду гуруҳ шуданд . Ва ин ихтилофи эшон бар ду ваҷҳ буд : яке онки ббъзии китоби муъмину ббъзӣ кофар мешуданд , чунонк аллоҳ гуфт :у иқўлўни нؤмни ббъз ва накуфр ббъз . Ваҷҳ дигар онаст ки дар китоби таҳриф ва табдил овараданд ,у сифату наъти Муҳамади бгрдониднд , чунонк гуфт : иҳрФўни алкулами ани мавозиъа ё худ бар гирифтанд ва пинҳон доштанд чунонк аллоҳ гуфт : إни аллазӣнаи иктмўни мо أнзли аллоҳи ман алкитоби каъб аҳбор гуфт : аз роҳибии пурсидам ки он оятҳо ки ҷуҳудон дар тӯрӣа бпўшиднд кадоманд ?

وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتابَ بِالْحَقِّ ای بالعدل و الصدق لِیَحْکُمَ بَیْنَ النَّاسِ حاکم اینجا خداست: جل جلاله، که احکم الحاکمین بحقیقت اوست و رسول که فرستاده اوست، و کتاب که نامه اوست. و چون بکتاب حکم کنند روا باشد، که بر سبیل توسع کتاب را حاکم گویند، نظیره قوله هذا کِتابُنا یَنْطِقُ عَلَیْکُمْ بِالْحَقِّ ثم قال: فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ وَ مَا اخْتَلَفَ فِیهِ این‌ها با کتاب شود، إِلَّا الَّذِینَ أُوتُوهُ جهودان و ترسایانند، که کتاب بایشان دادند و در آن مختلف و دو گروه شدند. و این اختلاف ایشان بر دو وجه بود: یکی آنک ببعضی کتاب مؤمن و ببعضی کافر می‌شدند، چنانک اللَّه گفت: وَ یَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَکْفُرُ بِبَعْضٍ. وجه دیگر آنست که در کتاب تحریف و تبدیل آوردند، و صفت و نعت محمد بگردانیدند، چنانک گفت: یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ یا خود بر گرفتند و پنهان داشتند چنانک اللَّه گفت: إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْکِتابِ کعب احبار گفت: از راهبی پرسیدم که آن آیتها که جهودان در توریة بپوشیدند کدامند؟

Гуфт : шаҳди аллоҳи أнаҳи лои إлаҳи إлои ҳўи алоиаҳ ва ман ибтғи ғайри алإсломи динои алоиаҳу алиўми أкмлти лаками динкми илои қавлаи алإсломи динои алоиаҳ ва мо Муҳамади إлои расӯлу мбшрои брсўли иأтии ман баъдии исмаи أҳмди алоиаҳи ҳўи алзии أрсли расӯлаи болҳдии алоиаҳи мо кони Муҳамади أбои أҳди ман рҷолкми бғёи бинҳм . . . Ва он ихтилофи эшону китмони эшон ҷузи ҳасадро набӯд , ки дар тӯрят дониста буданд ки набуввати Муҳамад ҳақасту рост , чун ӯро аз араб ёфтанд ҳасад омад эшонро ,у бҳсд дар кори вай мухталиф шуданд , пас ҳар кас ки аллоҳи таъолии бФзли худ ӯро ҳидоят дод , ва дар илми вай аз муъминон буд ҳақиқати ин ихтилоф бишнохт ,у бтўФиқу иродати ҳақи бад-ӣни ҳақ роҳ ёфт , ва бар сунани савоби роҳи барад .

گفت: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الایة وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلامِ دِیناً الآیة و الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ الی قوله الْإِسْلامِ دِیناً الآیة وَ ما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ و مُبَشِّراً بِرَسُولٍ یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ الآیة هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی‌ الآیة ما کانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِکُمْ بَغْیاً بَیْنَهُمْ... و آن اختلاف ایشان و کتمان ایشان جز حسد را نبود، که در توریت دانسته بودند که نبوت محمد حق است و راست، چون او را از عرب یافتند حسد آمد ایشان را، و بحسد در کار وی مختلف شدند، پس هر کس که اللَّه تعالی بفضل خود او را هدایت داد، و در علم وی از مؤمنان بود حقیقت این اختلاف بشناخت، و بتوفیق و ارادت حق بدین حق راه یافت، و بر سنن صواب راه برد.

Инаст ки раб Алъоламин гуфт Фаҳдии аллоҳи аллазӣнаи омнўои илои охири алоиаҳи ибни зайд дар тафсири ин оят гуфт : ахтлФўои фии алслоаҳ , Фмнҳми ман ислии илои алмшрқ ва манеҳам ман ислии илои алмғрб , ва манеҳам ман ислии илои байти алмуқаддас , Фҳдонои аллоҳи ллкъбаҳу ахтлФўои фии алсём : Фмнҳми ман исўми баъзи явм ва манеҳам ман исўми боллил , Фҳдонои аллоҳи фӣаи ило алҳақу ҳўи шаҳри рамазон . Ва ахтлФўои фии алҷмъаҳ : Фохзти алиҳўди алсбту алнсории алоҳд , Фҳдонои аллоҳи ллҷмъаҳ ,у ахтлФўои фии иброҳӣм : Фқолти алиҳўди кони иҳўдё ,у қолати алнсории кони нсронёи Фҳдонои аллоҳи фӣаи ило алҳақ . Бإзнаҳи алозни аламр ,у алълм ,у алородаҳи ҷмиъо .

اینست که رب العالمین گفت فَهَدَی اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا الی آخر الآیة ابن زید در تفسیر این آیت گفت: اختلفوا فی الصلاة، فمنهم من یصلّی الی المشرق و منهم من یصلی الی المغرب، و منهم من یصلی الی بیت المقدس، فهدانا اللَّه للکعبة و اختلفوا فی الصیام: فمنهم من یصوم بعض یوم و منهم من یصوم باللیل، فهدانا اللَّه فیه الی الحق و هو شهر رمضان. و اختلفوا فی الجمعة: فاخذت الیهود السبت و النصاری الاحد، فهدانا اللَّه للجمعة، و اختلفوا فی ابراهیم: فقالت الیهود کان یهودیا، و قالت النصاری کان نصرانیا فهدانا اللَّه فیه الی الحقّ. بِإِذْنِهِ الاذن الامر، و العلم، و الارادة جمیعا.

Ва аллоҳи иҳдии ман ишоءи إлии сироти мустақӣми أми ҳсбтми أни тдхлўои алҷнаҳи алоиаҳ . . . Қоли ътоءи лмои дахли расӯли аллоҳу асҳобаи алмдинаҳи Аштади алзри алайҳим , лонаами хрҷўои боломолу тркўои амўолҳму дёрҳм фӣедӣ алмшркин , Фонзли аллоҳи ттбибои лқлўбҳми أми ҳсбтми أни тдхлўои алҷнаҳи алмими сала , маъноаи أи зннтм ё мъшри алмؤмнини ани тдхлўои алҷнаҳи ман ғайри блоءу лои макрӯҳ ? мегуяд шумо ки мؤмнонид мепиндоред ки беранҷӣу блоӣӣ ки бшмо расад дар биҳишти шадид ? ҷой дигар гуфт أи итмъи кул амрӣ манеҳам أни идхли ҷинаи Наим ? куллан ! ҳар каси пиндорад ва тамаъ дорад ки дар биҳишт шавад ранҷи нобардау бор блоно кашида куллан ! на чунонаст ки мепиндоранд ва тамаъ доранд , ҳамонаст ки дар хабар ме ояд

وَ اللَّهُ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ إِلی‌ صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ الآیة... قال عطاء لمّا دخل رسول اللَّه و اصحابه المدینة اشتد الضرّ علیهم، لانهم خرجوا بالامال و ترکوا اموالهم و دیارهم فی ایدی المشرکین، فانزل اللَّه تطبیبا لقلوبهم أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ المیم صلة، معناه أ ظننتم یا معشر المؤمنین ان تدخلوا الجنة من غیر بلاء و لا مکروه؟ میگوید شما که مؤمنانید می‌پندارید که بی رنجی و بلائی که بشما رسد در بهشت شدید؟ جای دیگر گفت أَ یَطْمَعُ کُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ یُدْخَلَ جَنَّةَ نَعِیمٍ؟ کَلَّا! هر کس پندارد و طمع دارد که در بهشت شود رنج نابرده و بار بلانا کشیده کلا! نه چنانست که می‌پندارند و طمع دارند، همانست که در خبر می‌آید

« алоҳмқи ман атбъ нафса ҳавоҳоу тмнии алии аллоҳу лмои иأткм мисли аллазӣнаи хлўои ман қблкми алоиаҳ . . . Мзўои ман қблкм .

«الاحمق من اتبع نفسه هواها و تمنی علی اللَّه وَ لَمَّا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ الآیة... مضوا من قبلکم.

эйу лами исбкм мисли алзии асобҳм , Фтсбрўои комаи сбрўо , мегуяд пиндоред ки дар биҳишт шавед ва ҳануз бшмо нарасед ончии бгрўаҳ пешинён расед , ва дар сабр бар балоҳо ранҷҳо на кашидед чунонк эшон кашиданд . Ва анга тафсир кард ки эшонро чаҳ расад .

ای و لم یصبکم مثل الذی اصابهم، فتصبروا کما صبروا، میگوید پندارید که در بهشت شوید و هنوز بشما نرسید آنچه بگروه پیشینیان رسید، و در صبر بر بلاها رنجها نه کشیدید چنانک ایشان کشیدند. و انگه تفسیر کرد که ایشان را چه رسد.

Мстҳми албأсоء боишон расед дарвешӣу нокомӣу сахтӣу алзроءу беморӣу шикастагии андом ва гуруснагӣ гуфтаанд ки бأсоءи ранҷи тан буд ,у зроءи зиёни мол , вҳб мнбаҳ гуфт : вҷдўои Фимои байни Маккау алтоӣФ сабъин набиё митин , кони сабаби мўтҳми алҷўъу алқмл . Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам гуфт ҳикоят аз кирдигори қадими ҷли ҷалола : أи иФрҳи абдии азои бастати ?лаи ризқӣ ?у сббти алайҳи алднёи сабо ? أмои иълми абдии ани злки ?лаи манӣ қатъан ва баъдан ? أи иҳзни абдии азои манъати анҳу алднёу рзқтаҳи қӯти алўқт ? аммо иълми абдии ани злки ?лаи қрбоу всло ?у злки ман ғайритии алии абдӣ . »

مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ بایشان رسید درویشی و ناکامی و سختی وَ الضَّرَّاءُ و بیماری و شکستگی اندام و گرسنگی گفته‌اند که بأساء رنج تن بود، و ضراء زیان مال، وهب منبه گفت: وجدوا فیما بین مکة و الطائف سبعین نبیا میتین، کان سبب موتهم الجوع و القمّل. مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلم گفت حکایت از کردگار قدیم جل جلاله: أ یفرح عبدی اذا بسطت له رزقی؟ و صببت علیه الدنیا صبا؟ أما یعلم عبدی انّ ذلک له منّی قطعا و بعدا؟ أ یحزن عبدی اذا منعت عنه الدنیا و رزقته قوت الوقت؟ اما یعلم عبدی ان ذلک له قربا و وصلا؟ و ذلک من غیرتی علی عبدی.»

Хавос гуфта ки ин блоўбии комӣу дарвешӣ ва бенавое дар дунёи лбсаҳ муъминонаст ,у ҳиялати пайғомбарон ,у зинати орифон ,у раъси алмоли садиқон , фиръавнӣ ки матруди мамлакат буд ӯро чаҳор сад соли умр буд , ки ҳаргиз ӯро табӣ нагирифт , ва ранҷӣ нарасед ва бекомӣ надид , ва дар он тамарруду туғён худ мегуфт « أнои рбкми алأълӣ » , « мо илмати лаками ман إлаҳ ғайриӣ » ҳоли он душмани чунин буд ,у ҳоли Мустафо бар хилофи ин буд ! Оиша сидиқа мегуяд ҳаргизи рӯзӣ Фрошб нашудӣ ки Мустафоро аз кофарон ҷафое нараседӣ ! ё ӯро табӣ нагирифтӣ ё ба навъе ранҷӣ дар ӯ нагирифтӣ , гуфтанд ё расӯли аллоҳи ин ҳамаи ранҷу бало аз куҷо рӯй бтў ниҳодааст ?

خواص گفته که این بلاوبی کامی و درویشی و بی‌نوایی در دنیا لبسه مؤمنان است، و حیلت پیغامبران، و زینت عارفان، و رأس المال صدّیقان، فرعونی که مطرود مملکت بود او را چهار صد سال عمر بود، که هرگز او را تبی نگرفت، و رنجی نرسید و بی‌کامی ندید، و در آن تمرد و طغیان خود میگفت «أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلی‌»، «ما عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرِی» حال آن دشمن چنین بود، و حال مصطفی بر خلاف این بود! عایشه صدیقه میگوید هرگز روزی فراشب نشدی که مصطفی را از کافران جفایی نرسیدی! یا او را تبی نگرفتی یا به نوعی رنجی در او نگرفتی، گفتند یا رسول اللَّه این همه رنج و بلا از کجا روی بتو نهاده است؟

Гуфт нмидонид ки ин ранҷу балои бондозаҳи имон буд , ҳар крои имони тамомтар , блоءи ваии бештар , чун имони мо бар имони оламёни биФзўд , лои ҷурми блоءи мо низ бар блоءи оламёни биФзўд . Ва рӯй фии баъзи алохбор « ани аллоҳи ъзу ҷли либтлии алмؤмни болФқри шўқои илои дъоӣаҳ » .

گفت نمیدانید که این رنج و بلا باندازه ایمان بود، هر کرا ایمان تمامتر، بلاء وی بیشتر، چون ایمان ما بر ایمان عالمیان بیفزود، لا جرم بلاء ما نیز بر بلاء عالمیان بیفزود. و روی فی بعض الاخبار «ان اللَّه عز و جل لیبتلی المؤمن بالفقر شوقا الی دعائه».

Ва злзлўо ҳатто иқўл алрасул брФъи лоами қроءаҳ маданӣаст , ва барин ваҷҳи мстқбли бмънии мозӣ буд эй ҳатто қол алрасул мегуяд , эшонро аз ҷои бҷнбониднд аз пас мусӣбатҳо ки боишон расед , ва балоҳо ки бар эшон рехтанд , то он гуҳ ки расӯл эшон гуфту муъминон ки бо вай буданд маттии насри аллоҳи ин фатҳи моро кӣ барояд ?у аллоҳи моро бар душман кӣ нусрат диҳад ?у газанд аз мо кӣ бози барад ? раб Алъоламин гуфт أлои إни насри аллоҳи қариби ҷавоби додеми он гуруҳро дар аҳди хеши ҳамон ҷавоб ки май даҳуми шуморо эй муҳоҷиру ансору ёрони расӯли ман , огоҳи бед ки ҳангоми ёрӣ додани аллоҳ наздикаст .

وَ زُلْزِلُوا حَتَّی یَقُولَ الرَّسُولُ برفع لام قراءة مدنی است، و برین وجه مستقبل بمعنی ماضی بود ای حتی قال الرسول میگوید، ایشان را از جای بجنبانیدند از پس مصیبتها که بایشان رسید، و بلاها که بر ایشان ریختند، تا آن گه که رسول ایشان گفت و مؤمنان که با وی بودند مَتی‌ نَصْرُ اللَّهِ این فتح ما را کی برآید؟ و اللَّه ما را بر دشمن کی نصرت دهد؟ و گزند از ما کی باز برد؟ رب العالمین گفت أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِیبٌ جواب دادیم آن گروه را در عهد خویش همان جواب که می‌دهم شما را ای مهاجر و انصار و یاران رسول من، آگاه بید که هنگام یاری دادن اللَّه نزدیک است.

Ин оят дар шаъни Фқроء муҳоҷирин омад , он даравишону шикастагону андўҳгнон ки рӯй эшон аз ҳайбати худоӣ бар сӯхта , вази таъзими дайни исломи хештанро дар бутаи риёзати фурӯи гудохта , бтрки хону мону диёр ватан бигуфта , бар нокомӣҳо ва душворӣҳо сабр карда ,у талаби рзоءи худоу суҳбати расӯли вай бар ҳама ихтиёр карда , чун ранҷи эшон бғоит расед ,у ҷони бчнбр гардан расед ,у мунофиқон аз пас вақъаи аҳади забони таън дароз карда ки « илои маттии тқтлўни анФскм ? » раби Алъоламин таскини дили эшонро ин оят фиристод .

این آیت در شأن فقراء مهاجرین آمد، آن درویشان و شکستگان و اندوهگنان که روی ایشان از هیبت خدای بر سوخته، وز تعظیم دین اسلام خویشتن را در بوته ریاضت فرو گداخته، بترک خان و مان و دیار وطن بگفته، بر ناکامیها و دشواریها صبر کرده، و طلب رضاء خدا و صحبت رسول وی بر همه اختیار کرده، چون رنج ایشان بغایت رسید، و جان بچنبر گردن رسید، و منافقان از پس وقعه احد زبان طعن دراز کرده که «الی متی تقتلون انفسکم؟» رب العالمین تسکین دل ایشان را این آیت فرستاد.

Ва рӯй мсъби бен саъди ани абӣа : қоли қиллат ё расӯли аллоҳ эй анносашад блоء ? қоли алонбёءи сами аломсли Фоломсл , ҳатто ибтлии алрҷли алии қадари дайна , ?фони кони сулби аддӣни Аштади блоؤаҳ ,у ани кони фии дайнаи рқаҳи абтлии алии қадари злк , Фмои ибрҳи алблоёи болъбд ҳатто имшии алии аларз ва мо алайҳи хтиӣаҳ . »

و روی مصعب بن سعد عن ابیه: قال قلت یا رسول اللَّه ای النّاس اشد بلاء؟ قال الانبیاء ثم الامثل فالامثل، حتی یبتلی الرجل علی قدر دینه، فان کان صلب الدین اشتد بلاؤه، و ان کان فی دینه رقة ابتلی علی قدر ذلک، فما یبرح البلایا بالعبد حتی یمشی علی الارض و ما علیه خطیئة.»

Ва ани хбоби бен улирси қоли шкўнои илои расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силаму ҳўи итўсди бардаи ?лаи фии зилли алкъбаҳ , Фқлнои أлои тдъўои аллоҳ ? أлои тстнсри аллоҳи лно ? Фҷлси иҳмори лавна ӯ виҷҳа , Фқоли лнои лақади кони ман қблкми иؤхзи алрҷли ФиҳФри ?лаи фии аларз , сами иҷоءи болмншори Фиҷъли фавқи раъсаи сами иҷъли бФриқин , мо исрФаҳи ани дайна , ӯ имшт бо мшоти алҳдиди мо дуни азмаи ман лаҳму асаб , мо исрФаҳи ани дайна ,у линсри аллоҳи ҳозои аламр ҳатто исири алрокби мнкми ман снъоءи илои ҳзрмўт , лои ихшии алои аллоҳи ъзу ҷл ,у алзӣби алии ғнмаҳи лкнкми тстъҷлўн . »

و عن خباب بن الارث قال شکونا الی رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلم و هو یتوسد بردة له فی ظلّ الکعبة، فقلنا ألا تدعوا اللَّه؟ ألا تستنصر اللَّه لنا؟ فجلس یحمارّ لونه او وجهه، فقال لنا لقد کان من قبلکم یؤخذ الرجل فیحفر له فی الارض، ثم یجاء بالمنشار فیجعل فوق رأسه ثم یجعل بفریقین، ما یصرفه عن دینه، او یمشط با مشاط الحدید ما دون عظمه من لحم و عصب، ما یصرفه عن دینه، و لینصر اللَّه هذا الامر حتی یصیر الراکب منکم من صنعاء الی حضرموت، لا یخشی الا اللَّه عز و جل، و الذئب علی غنمه لکنکم تستعجلون.»

Ва ани абди арраҳмони бен зайди қол : кони вазирии лъисӣ ъ ркби иўмои Фохзаҳи алсбъ , Фоклаҳи қоли исо ё раби вазирии фии динку Авнии алӣ банӣ Исроил ,у хлиФтии Фиҳм , слтти алайҳи клбки Фоклаҳи қоли нъми канти ?лаи ъндии манзалаи рафеъаи лами аҷди амалаи блғҳои Фобтлитаҳи бзлки лои блғаҳи тлки алмнзлаҳ .

و عن عبد الرحمن بن زید قال: کان وزیری لعیسی ع رکب یوما فاخذه السبع، فاکله قال عیسی یا رب وزیری فی دینک و عونی علی بنی اسرائیل، و خلیفتی فیهم، سلّطت علیه کلبک فاکله قال نعم کانت له عندی منزلة رفیعة لم اجد عمله بلغها فابتلیته بذلک لا بلّغه تلک المنزله.