Қавла :у зллнои алайкуми алғмоми садӣу ҷамоат муфассирон гуфтанд пас аз онки раби Алъоламин он қавмро бпоёни тавр зинда гардонид ,у тавбаи эшон ки гӯсола парастиданад қабул кард , эшонро фармуд ки базмин муқаддасаи равед . Ва злки фии қавлаи таъолии адхлўои алأрзи алмуқаддасаи алтии кутуби аллоҳи лакам . Ва замини қудсу Фаластину ариҳост .

قوله: وَ ظَلَّلْنا عَلَیْکُمُ الْغَمامَ سدی و جماعت مفسران گفتند پس از آنک رب العالمین آن قوم را بپایان طور زنده گردانید، و توبه ایشان که گوساله پرستیدند قبول کرد، ایشان را فرمود که بزمین مقدسه روید. و ذلک فی قوله تعالی ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِی کَتَبَ اللَّهُ لَکُمْ. و زمین قدس و فلسطین و اریحاست.

Гӯйанд ариҳо вилоятӣаст ки дар он ҳазор пора дияаст , ва дар ҳар диҳии ҳазор пистон , эшон бФрмон ҳақ омаданд то бнҳри алордни наздики ариҳо . Мӯсои дувоздаҳ мард азишон баргузед аз ҳар сибтии мардӣ , ва эшонро бориҳо фиристод то аз онҷои миваи оранду истеъломи аҳвол ҷабборон кунанд . Ва ҷабборони бқоёءи қавм од буданд сокинони замини қудс , он дувоздаҳ мард омаданд ,у ъўҷ аз ҷабборони ъмолқаҳ буд боишон фароз раседу ҳамаро зер каш барграфт бо ҳар чаҳ доштанд ,у бнздики подшоҳи эшон барад гуфт эй малик аҷаб нест ин ки чунин қавмӣ заъифон баҷанг мо омаданд ! фармой то эшонро ҳамаро дар зери пои орм ва хирад кунам ! малик бифармуд ки ҳамчунин кун . Аммо зан вай гуфт куштани эшонро раво нест , боз фирист эшонро ба қавми хеш , то эшонро аз мо хабар диҳанд ва боз гӯйанд ончӣ май бенанд ки эшон худ аз мо бҳроснд ва бо мо нкоўнд . Пас эшонро раҳо карданд то бо қавм хеш омаданду ончии диданд боз гуфтанд . Пас қавм Мӯсо гуфтанд ё Мӯсои إнои лни ндхлҳои أбдои мо домўои фӣҳо Фозҳби أнту рбки Фқотлои إнои ҳоҳнои қоъдўн ё Мӯсои модари он замин наравем ҳаргиз то он ҷабборон дар он заминанд , ту рӯ бо худованди хештан ва куштан кунед ки мо ӣнҷои ншстгоним .

گویند اریحا ولایتی است که در آن هزار پاره دیه است، و در هر دهی هزار پستان، ایشان بفرمان حق آمدند تا بنهر الاردن نزدیک اریحا. موسی دوازده مرد ازیشان برگزید از هر سبطی مردی، و ایشان را باریحا فرستاد تا از آنجا میوه آرند و استعلام احوال جبّاران کنند. و جباران بقایاء قوم عاد بودند ساکنان زمین قدس، آن دوازده مرد آمدند، و عوج از جباران عمالقه بود بایشان فراز رسید و همه را زیر کش برگرفت با هر چه داشتند، و بنزدیک پادشاه ایشان برد گفت ای ملک عجب نیست این که چنین قومی ضعیفان بجنگ ما آمدند! فرمای تا ایشان را همه را در زیر پای آرم و خرد کنم! ملک بفرمود که همچنین کن. اما زن وی گفت کشتن ایشان را روا نیست، باز فرست ایشان را به قوم خویش، تا ایشان را از ما خبر دهند و باز گویند آنچه می‌بینند که ایشان خود از ما بهراسند و با ما نکاوند. پس ایشان را رها کردند تا با قوم خویش آمدند و آنچه دیدند باز گفتند. پس قوم موسی گفتند یا مُوسی‌ إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً ما دامُوا فِیها فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّکَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ یا موسی مادر آن زمین نرویم هرگز تا آن جبّاران در آن زمین‌اند، تو رو با خداوند خویشتن و کشتن کنید که ما اینجا نشستگانیم.

Дар хабараст ки қавмӣ аз ёрони расӯли слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам гуфтанд : ё расӯли аллоҳ ло нақавл комаи қолати бнўи Исроили Фозҳби أнту рбки Фқотлои إнои ҳоҳнои қоъдўну локини азҳби анату рбки Фқотлои анои мъкми мқотлўни Фштони мо ҳумо . Пас Мӯсо бар эшон хашм гирифт ва зҷр шуд аз сари зҷрт баришон дъоء бад кард . Раби Алъоламин ани замин баришон ҳароми сохт ва гуфт ҳаром кардам бар он замин ки эшонро берун гузорад то чиҳил сол ,у злки фии қавлаи таъолии Фإнҳои муҳаррамаи алайҳими أрбъини санаи итиҳўни фии алأрз муфассирон гуфтанд он замини миёни Фаластин ва элааст , дувоздаҳ фарсанги тӯли он ва шаш фарсанги арзи он , раби Алъоламин эшонро дар он тӣаи ман ва селоӣ фиристод вази абри сояи сохт . Инаст ки мегуяд ъзи ҷалола :у зллнои алайкуми алғмом ва чун офтоб бар омадӣ бурузи тобистон , аллоҳи таъолӣ меғ фиристодӣ бар сари эшон бсоиаҳу анӣ , меғии нами дори хунак то он гуҳ ки офтоб фурӯ шудӣ .

در خبر است که قومی از یاران رسول صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم گفتند: یا رسول اللَّه لا نقول کما قالت بنو اسرائیل فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّکَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ و لکن اذهب انت و ربک فقاتلا انا معکم مقاتلون فشتّان ما هما. پس موسی بر ایشان خشم گرفت و ضجر شد از سر ضجرت بریشان دعاء بد کرد. رب العالمین ان زمین بریشان حرام ساخت و گفت حرام کردم بر آن زمین که ایشان را بیرون گذارد تا چهل سال، و ذلک فی قوله تعالی فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَیْهِمْ أَرْبَعِینَ سَنَةً یَتِیهُونَ فِی الْأَرْضِ مفسران گفتند آن زمین میان فلسطین و ایله است، دوازده فرسنگ طول آن و شش فرسنگ عرض آن، رب العالمین ایشان را در آن تیه من و سلوی فرستاد وز ابر سایه ساخت. اینست که میگوید عز جلاله: وَ ظَلَّلْنا عَلَیْکُمُ الْغَمامَ و چون آفتاب بر آمدی بروز تابستان، اللَّه تعالی میغ فرستادی بر سر ایشان بسایه و انی، میغی نم دار خنک تا آن گه که آفتاب فرو شدی.

Мигўинди ҳамон меғ буд ки рӯзи бадари Фариштагон аз он бзир омаданд нусрати Мустафороу тақвияти лашкари исломро . Пас чун эшонро дар он офтоби гарми соя ҳосил шуд гуфтанд : ё Мӯсои ҳозои алзли қади ҳсли Фоини алтъом ? соя некӯасту ҷои хунак аммо таом аз куҷои ореми дарин биёбон ? Фонзли аллоҳи алайҳими алмн , худои ъзу ҷл баришон ман фурӯ фиристод аз меғ . Муҷоҳид гуфт ин ман монанди самғ буд ки бар дарахтон афтодӣ , ранги ранги самғ буду таъми таъми шаҳд . Садӣ гуфт асал буд ки буқати саҳар бар дарахтон афтодӣ шуъабӣ гуфт ин асал ки май бинии ҷзўист аз ҳафтод ҷузв аз он ман . Ва заҳҳок гуфт таранҷибинаст . Қтодаҳ гуфт аз вақти субҳ то бар омадани офтоби он ман эшонро биФтодӣ монанди барф . Вҳб гуфт нон ҳўорӣаст . Зҷоҷ гуфт алии алҷмлаҳи таомӣ буд эшонро беранҷ ва бекод . Ман бидон хонд ки аллоҳ баришон миннат ниҳод бидон . Ва ани абии ҳрираҳи аввалаи алъҷўаҳи ман алҷнаҳ ва фӣҳо шФоءи ман алсму алкмأаҳу қол алнабӣ « алкмأаҳи ман алмну моءҳои шФоءи ллъин , яъне сиблатҳо сиблати алмни алзии кони исқти алӣ банӣ Исроили лонаи лами икни алии аҳади мؤнаҳи фии сқӣу лои бадар »

میگویند همان میغ بود که روز بدر فرشتگان از آن بزیر آمدند نصرت مصطفی را و تقویت لشکر اسلام را. پس چون ایشان را در آن آفتاب گرم سایه حاصل شد گفتند: یا موسی هذا الظّل قد حصل فاین الطعام؟ سایه نیکوست و جای خنک اما طعام از کجا آریم درین بیابان؟ فانزل اللَّه علیهم المنّ، خدای عز و جل بریشان منّ فرو فرستاد از میغ. مجاهد گفت این منّ مانند صمغ بود که بر درختان افتادی، رنگ رنگ صمغ بود و طعم طعم شهد. سدی گفت عسل بود که بوقت سحر بر درختان افتادی شعبی گفت این عسل که می‌بینی جزویست از هفتاد جزو از آن منّ. و ضحاک گفت ترنجبین است. قتاده گفت از وقت صبح تا بر آمدن آفتاب آن من ایشان را بیفتادی مانند برف. وهب گفت نان حوّاری است. زجاج گفت علی الجملة طعامی بود ایشان را بی رنج و بی کدّ. منّ بدان خواند که اللَّه بریشان منت نهاد بدان. و عن ابی هریرة اوّله العجوة منّ الجنة و فیها شفاء من السّم و الکمأة و قال النبی «الکمأة من المن و ماءها شفاء للعین، یعنی سبیلها سبیل المنّ الذی کان یسقط علی بنی اسرائیل لانه لم یکن علی احد مؤنة فی سقی و لا بدر»

Гӯйанд ҳар шахсеро ҳар шаби як соъ май буд . Пас гуфтанд : ё Мӯсои қтлнои ҳозои бҳлоўтаҳ , Фотъмнои аллҳми Фонзли аллоҳи алайҳими алслўӣ гӯшт хостанд аллоҳи таъолии эшонро крҷФў фиристод . Мақотил гуфт абрӣ бар омадӣ ва аз он абри мурғҳои сурх боридан гирифтӣ чндонки эшонро кифоят будӣ , қтодаҳ гуфт бод ҷануб оварадӣ он мурғи селоӣ ,у рӯзи одинаи ду рӯзаро мебарграфтанд ки рӯз шанбе наомадӣ ки эшонро рӯзи шанбеи ибодат буд .

گویند هر شخصی را هر شب یک صاع می‌بود. پس گفتند: یا موسی قتلنا هذا بحلاوته، فاطعمنا اللحم فانزل اللَّه علیهم السّلوی گوشت خواستند اللَّه تعالی ایشان را کرجفو فرستاد. مقاتل گفت ابری بر آمدی و از آن ابر مرغهای سرخ باریدن گرفتی چندانک ایشان را کفایت بودی، قتاده گفت باد جنوب آوردی آن مرغ سلوی، و روز آدینه دو روزه را می‌برگرفتند که روز شنبه نیامدی که ایشان را روز شنبه عبادت بود.

Клўои ман таййиботи мо рзқнокм эй қлнои ?лаами клўо , мо эшонро гуфтем мехуред аз покҳо ва хушҳо ки шуморо рӯзӣ кардем беранҷ ва бе ҷустан дар дунё ва бетабаъот дар уқбо , ва аз он ҳеҷ адхор макунеду фардоро ҳеҷ чиз бар мегиред , эшон фармон набурданду фардоро бар гирифтанд , то он бар гирифтаи эшон табоҳ шуду хӯранда дар он афтод . Мустафо ( ъ ) гуфт луи лои бнўи Исроили лами ихнзи алтъому лами ихбси аллҳм ,у луи лои ҳўоءи лами тхни ансии завҷҳо » .

کُلُوا مِنْ طَیِّباتِ ما رَزَقْناکُمْ ای قلنا لهم کلوا، ما ایشان را گفتیم می‌خورید از پاکها و خوشها که شما را روزی کردیم بی رنج و بی جستن در دنیا و بی تبعات در عقبی، و از آن هیچ ادّخار مکنید و فردا را هیچ چیز بر میگیرید، ایشان فرمان نبردند و فردا را بر گرفتند، تا آن بر گرفته ایشان تباه شد و خورنده در آن افتاد. مصطفی (ع)‌ گفت لو لا بنو اسرائیل لم یخنز الطعام و لم یخبث اللحم، و لو لا حواء لم تخن انثی زوجها».

Ва мо злмўно эй нҳни аъзи ман ан назулм ,у аъдли ман ан назулм . Мо аз он ъзизтрим ки бар мо ситам кунанд ва аз он ъодлтрим ки худ ситам кунем . Ва локини конўои أнФсҳми излмўн на бар мо ситам карданд бонк фармон набурданд ва адхор карданд бал ки бар худ ситам карданд ки аз он рӯзӣ бе ранҷи ваҳнӣ бозмонданад .

وَ ما ظَلَمُونا ای نحن اعز من ان نظلم، و اعدل من ان نظلم. ما از آن عزیزتریم که بر ما ستم کنند و از آن عادلتریم که خود ستم کنیم. وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ نه بر ما ستم کردند بآنک فرمان نبردند و ادّخار کردند بل که بر خود ستم کردند که از آن روزی بی رنج وهنی بازماندند.

Ва إзи қлнои адхлўои ҳзаҳи алқриаҳу гуфтеми эшонро дар раведи дарин шаҳр яъне байти алмуқаддас . Бқўли муҷоҳиду қтодаҳу рабиъу садӣ , аммо ҷамоатӣ дигар гуфтанд аз муфассирон ки ариҳо буд . Фклўои минҳои ҳайси шӣтми рғдоу фарохи михўриду босонӣ ҳар ҷо ки хоҳед айш хуш мекунед ки шуморо дар он ҳисоб ва табаъот нест . Ва ин он гуҳ буд ки аз тӣа берун омаданд фармуд эшонро то дар шаҳри раванди пушт хам дода , чунонк гуфт : адхлўои албоби сҷдо яъне ркъо ва ки дар раведи пушт хам дода дар раведу гўӣиди ҳтаҳи ибн аббос гуфт : ҳўи аҳади абвоби байти алмуқаддаси идъии боби алҳтаҳ ,у кони ?лаи сабъаи абвоб » эшонро гуфтанд аз боби ҳтаҳ дар равед . Ва қўлўои ҳтаҳ яъне ҳти ънои знўбнои фурӯ на аз мо гуноҳони мо , раби Алъоламин эшонро истиғфор фармуду тавба аз гуноҳон талқин кард , гуфт аз гуноҳон тавба кунед ва аз мо омурзиш хоҳед нғФри лакам .

وَ إِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْیَةَ و گفتیم ایشان را در روید درین شهر یعنی بیت المقدس. بقول مجاهد و قتاده و ربیع و سدی، اما جماعتی دیگر گفتند از مفسران که اریحا بود. فَکُلُوا مِنْها حَیْثُ شِئْتُمْ رَغَداً و فراخ میخورید و بآسانی هر جا که خواهید عیش خوش میکنید که شما را در آن حساب و تبعات نیست. و این آن گه بود که از تیه بیرون آمدند فرمود ایشان را تا در شهر روند پشت خم داده، چنانک گفت: ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً یعنی رکعا و که در روید پشت خم داده در روید و گوئید حِطَّةٌ ابن عباس گفت: هو احد ابواب بیت المقدس یدعی باب الحطّة، و کان له سبعة ابواب » ایشان را گفتند از باب حطّه در روید. وَ قُولُوا حِطَّةٌ یعنی حطّ عنا ذنوبنا فرو نه از ما گناهان ما، رب العالمین ایشان را استغفار فرمود و توبه از گناهان تلقین کرد، گفت از گناهان توبه کنید و از ما آمرزش خواهید نَغْفِرْ لَکُمْ.

Нофеъ « иғФри лакам » бёء мзмўмаҳ хонд ,у ибни омир « тғФр » бтоء мзмўмаҳ хонд . Боқӣ бнўн хонанд . Мегуяд шумо омурзиш хоҳед то мо гуноҳон шумо биёмурзему ноФрмониҳо дар гузорем . Ва қоли бъзҳми фии қавлаи таъолӣу қўлўои ҳтаҳ эй нҳни нузули таҳти амрку қзоӣк , мунҳатин ломрк , хозеъин ғайри мутакаббирин .

نافع «یغفر لکم» بیاء مضمومه خواند، و ابن عامر «تغفر» بتاء مضمومه خواند. باقی بنون خوانند. میگوید شما آمرزش خواهید تا ما گناهان شما بیامرزیم و نافرمانیها در گذاریم. و قال بعضهم فی قوله تعالی وَ قُولُوا حِطَّةٌ ای نحن نزول تحت امرک و قضائک، منحطّین لامرک، خاضعین غیر متکبّرین.

Ва снзиди алмҳснин ва ҳар ки дар некӯкории биафзояди вайро дар некуии биФзоӣим , ва ҳар ки дар сидқи нияту таъзими фармони биафзояди виро дар некуии подош ва дар бузургӣ навохт биФзоӣим .

وَ سَنَزِیدُ الْمُحْسِنِینَ و هر که در نیکوکاری بیفزاید وی را در نیکویی بیفزائیم، و هر که در صدق نیت و تعظیم فرمان بیفزاید ویرا در نیکویی پاداش و در بزرگی نواخت بیفزائیم.

Фбдли аллазӣнаи злмўои табдилу тағйир мутақорибанд аммо тағйир ҷое истеъмол кунанд бар ғолиби аҳвол ки сифоти чизеи бигардаду асли он чиз бар ҷой буд , чунон ки оби сарди ҳам бар ҷой гарм шавад . Ва табдили бештари онҷо истеъмол кунанд ки чизе аз ҷое баргиранд ва онро бадал ниҳанд ,у зоҳидиро ки абдол гӯйанд аз онаст ки қавмӣ мераванд аз дунё ва дигарон биҷой эшон менишинанд . Ва гуфтаанд аз онаст ки аҳволи бҳимии боҳўоли мулкӣ бадал мекунанд . Фбдли аллазӣнаи злмўои қўлои ғайри алзии қил ?лаам мегуяд он ситамкорон бар хештани он сухан ки эшонро фармудем бадал карданд на он гуфтанд ки фармудем биҷои ҳтаҳ ҳнтаҳ гуфтанд қтибӣ гуфт ҳто смқосо гуфтанд бар тариқи астҳзоء , ва ин калима бар луғати эшон ҳнтаҳ ҳмроء бошад .

فَبَدَّلَ الَّذِینَ ظَلَمُوا تبدیل و تغییر متقارب‌اند اما تغییر جایی استعمال کنند بر غالب احوال که صفات چیزی بگردد و اصل آن چیز بر جای بود، چنان که آب سرد هم بر جای گرم شود. و تبدیل بیشتر آنجا استعمال کنند که چیزی از جایی برگیرند و آن را بدل نهند، و زاهدان را که ابدال گویند از آنست که قومی میروند از دنیا و دیگران بجای ایشان می‌نشینند. و گفته‌اند از آنست که احوال بهیمی باحوال ملکی بدل میکنند. فَبَدَّلَ الَّذِینَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَیْرَ الَّذِی قِیلَ لَهُمْ میگوید آن ستمکاران بر خویشتن آن سخن که ایشان را فرمودیم بدل کردند نه آن گفتند که فرمودیم بجای حطّه حنطة گفتند قتیبی گفت حطّا سمقاثا گفتند بر طریق استهزاء، و این کلمه بر لغت ایشان حنطه حمراء باشد.

Ва ривоятаст аз Мустафо ъ дар тафсири ин оят ки

و روایت است از مصطفی ع در تفسیر این آیت که

Адхлўои албоби алзии амрўои ани идхлўои фӣаи сҷдои алии астоҳҳму қолўои ҳнтаҳи фии шъираҳ .

ادخلوا الباب الّذی امروا ان یدخلوا فیه سجّدا علی استاههم و قالوا حنطة فی شعیرة.

Қоли аллоҳи ъзу ҷл : Фأнзлнои алии аллазӣнаи злмўои рҷзои ман алсмоء чун ин калимаи бгрдониднд ва нофармонӣ карданд азобӣ аз осмон биёмад ва даришон афтод , ва ҳафтод ҳазор азишон ҳалок шуданд . Ва гуфтаанд ки тоъӯн бигирифт эшонро , яъне марги соъатӣ то дар як соъати ҳафтод ҳазор бамурданд . Рҷзои ман алсмоء аз баҳр он гуфт ки азоб бар ду қисмаст яке онк бар даст одамӣ равад ё аз ҷиҳати махлуқӣ буд чун ҳдму ғарқ ва , ҳрқу амсоли он , дафъи ин азоби бўҷҳӣ аз вуҷӯҳи сӯрат май бандад ва мумкин мешавад .

قال اللَّه عز و جل: فَأَنْزَلْنا عَلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ چون این کلمه بگردانیدند و نافرمانی کردند عذابی از آسمان بیامد و دریشان افتاد، و هفتاد هزار ازیشان هلاک شدند. و گفته‌اند که طاعون بگرفت ایشان را، یعنی مرگ ساعتی تا در یک ساعت هفتاد هزار بمردند. رِجْزاً مِنَ السَّماءِ از بهر آن گفت که عذاب بر دو قسم است یکی آنک بر دست آدمی رود یا از جهت مخلوقی بود چون هدم و غرق و، حرق و امثال آن، دفع این عذاب بوجهی از وجوه صورت می‌بندد و ممکن میشود.

Ва қисмии дигари азобӣ буд осмонӣ чун тоъӯну соъиқау марги мФоҷоту амсоли он , ва ин як қисм онаст ки дафъи он мумкин нашавад бқўти одамӣ . Раб алъзаҳ гуфт азоби эшон аз осмон фиристодем ки одамиро бдФъи он ҳеҷ дастрас нест , он гуҳ гуфт бмои конўои иФсқўни ин азоб баришон бон фиристодем ки аз фармони мо берун шуданд .

و قسمی دیگر عذابی بود آسمانی چون طاعون و صاعقه و مرگ مفاجات و امثال آن، و این یک قسم آنست که دفع آن ممکن نشود بقوت آدمی. رب العزة گفت عذاب ایشان از آسمان فرستادیم که آدمی را بدفع آن هیچ دسترس نیست، آن گه گفت بِما کانُوا یَفْسُقُونَ این عذاب بریشان بآن فرستادیم که از فرمان ما بیرون شدند.

Ва إзи астсқии Мӯсои лқўмаҳи ибн аббос гуфту қтодаҳ , ки уммати Мӯсои он гуҳ ки дар зиндон тӣа бимонаданд ва ташна шуданд , гуфтанд ё Мӯсои ман ин алшроби ҳоҳноу қади ътшно ? ё Мӯсои биёбон беобаст ва мо ташна тадбир чист ? Фоўҳии аллоҳи илои Мӯсои азрби бъсоки алҳҷри бмўсӣ ваҳй фиристод ки Асо бар санги зан . Гуфтанд : Асои Мӯсои шохӣ буд аз мавриди биҳишт ки одам бо худ оварда буд , ва пас аз одами пайғомбарони бмирос май бурданд то ба Шуайб пайғомбар раседу Шуайб бмўсӣ дод . Ва болои он даҳ газ буду сари он ду шох буд , бшби торик ҳар ду шох меафрӯхтӣ чунонк ду қандил , ва корҳои Мӯсои басӣ дар он баста буд ва мӯъҷизҳо бар он зоҳир шуд . Ибн аббос гуфт Мӯсоро биҷои чаҳор пой буд он Асо ки зоду мутаҳҳарау қумошӣ ки доштӣ бар он наҳодӣ , чун шаб дар омадӣ Мӯсоро посбонӣ кардӣ ,у ҳашароти замин чун мору каждуму ғайри он аз вай боз доштӣ , агар гург дар гила афтодӣ чун сегӣ гаштии пеши гург боз шудӣ , агар Мӯсоро душман падед омадӣ чун марди ҷангӣ бо он душман ҷанг кардӣ , чун Мӯсои басари об чоҳ раседӣ бо ваии далв ва расан набӯдӣ он Асои вайро чун далв ва расан шудӣ то об бидон берун кардӣ , агар Мӯсоро орзӯии миваи хостии Асои базмин фурӯи барадии он мива ки орзӯии вай будӣ аз он падед омадӣ , азин аҷабтар ки Мӯсоро чун рафиқи мӯнис будӣ андӯҳу шодии худ бо вай бигуфтӣ , субҳони алмқдри Киеви ишоءи субҳона .

وَ إِذِ اسْتَسْقی‌ مُوسی‌ لِقَوْمِهِ ابن عباس گفت و قتاده، که امت موسی آن گه که در زندان تیه بماندند و تشنه شدند، گفتند یا موسی من این الشراب هاهنا و قد عطشنا؟ یا موسی بیابان بی آب است و ما تشنه تدبیر چیست؟ فاوحی اللَّه الی موسی اضْرِبْ بِعَصاکَ الْحَجَرَ بموسی وحی فرستاد که عصا بر سنگ زن. گفتند: عصای موسی شاخی بود از مورد بهشت که آدم با خود آورده بود، و پس از آدم پیغامبران بمیراث می‌بردند تا به شعیب پیغامبر رسید و شعیب بموسی داد. و بالای آن ده گز بود و سر آن دو شاخ بود، بشب تاریک هر دو شاخ می‌افروختی چنانک دو قندیل، و کارهای موسی بسی در آن بسته بود و معجزها بر آن ظاهر شد. ابن عباس گفت موسی را بجای چهار پای بود آن عصا که زاد و مطهره و قماشی که داشتی بر آن نهادی، چون شب در آمدی موسی را پاسبانی کردی، و حشرات زمین چون مار و کژدم و غیر آن از وی باز داشتی، اگر گرگ در گله افتادی چون سگی گشتی پیش گرگ باز شدی، اگر موسی را دشمن پدید آمدی چون مرد جنگی با آن دشمن جنگ کردی، چون موسی بسر آب چاه رسیدی با وی دلو و رسن نبودی آن عصا وی را چون دلو و رسن شدی تا آب بدان بیرون کردی، اگر موسی را آرزوی میوه خاستی عصا بزمین فرو بردی آن میوه که آرزوی وی بودی از آن پدید آمدی، ازین عجب تر که موسی را چون رفیق مونس بودی اندوه و شادی خود با وی بگفتی، سبحان المقدر کیف یشاء سبحانه.

Фқлнои азрби бъсоки алҳҷри Мӯсоро гуфтеми ъсоءи хеш бар санги зан то чашмаҳои об аз он равон шавад . Вҳби бен мнбаҳ гуфт сангӣ махсӯс набӯд ки Асо бар ҳар санг ки задӣ об аз он равон шудӣ , банӣ Исроил гуфтанд агар Мӯсои Асо гум кунад мо аз тишнагӣ бимирем фармон омад ки лои тқри ани алҳҷораҳу локини клмҳои ттъки лълҳми иътбрўн низ Асо бар санг мазан , ё Мӯсои сангро фармони даҳ то об берун диҳад .

فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاکَ الْحَجَرَ موسی را گفتیم عصاء خویش بر سنگ زن تا چشمه‌های آب از آن روان شود. وهب بن منبه گفت سنگی مخصوص نبود که عصا بر هر سنگ که زدی آب از آن روان شدی، بنی اسرائیل گفتند اگر موسی عصا گم کند ما از تشنگی بمیریم فرمان آمد که لا تقر عنّ الحجارة و لکن کلّمها تطعک لعلّهم یعتبرون نیز عصا بر سنگ مزن، یا موسی سنگ را فرمان ده تا آب بیرون دهد.

Мӯсо чунин мекард . Эшон гуфтанд Киеви баннои луи аФзинои илои алрмлу аларзи алтии листи фӣҳо ҳаҷҷора агар бар якастоне фурӯди оӣим ки санг набӯд мо об аз куҷои орем ? фармон омад ки ё Мӯсо акнӯн ки чунин мигўинди сангӣ бо худ майдор то онҷо ки фурӯди оӣиди шуморо об диҳад . Ибн аббос гуфт сангӣ буд махсӯсу муайян ки Мӯсо аз таври баргирифта буд ва бо худ оварда чандон ки сари одаме ё сари гўспндӣ аз рухом , дар он гӯшаи ҷуволии афканда , ҳар гуҳ ки эшон об хостандӣ берун оварадӣ . Ва он санги чаҳор сӯй буд чун Асо бар он задӣ аз ҳар сӯеи се ҷӯии равони гаштӣ , ҳар сибтиро ҷудогонаи ҷӯӣ то бо якдигар аз баҳри об дрнаҳ шӯранд ва бар ҳам нёўизнд , инаст ки раб Алъоламин гуфт : ФонФҷрт манеҳ аснтои ъушра айнан қади илми кули أноси мшрбҳм ҳар сибтӣ майдонаст ки ҷӯй эшон кадомаст , ҳар рӯзии шашсад ҳазор нафар аз он санги оби хўрдндӣ . Пас аз онки об хӯрда будандӣ Мӯсои дигари бораи Асо бар санг задӣ то хушк шудӣу об дар ваии пинҳони гаштӣ .

موسی چنین میکرد. ایشان گفتند کیف بنا لو افضینا الی الرمل و الارض الّتی لیست فیها حجارة اگر بر یک استانی فرود آئیم که سنگ نبود ما آب از کجا آریم؟ فرمان آمد که یا موسی اکنون که چنین میگویند سنگی با خود میدار تا آنجا که فرود آئید شما را آب دهد. ابن عباس گفت سنگی بود مخصوص و معین که موسی از طور برگرفته بود و با خود آورده چندان که سر آدمیی یا سر گوسپندی از رخام، در آن گوشه جوالی افکنده، هر گه که ایشان آب خواستندی بیرون آوردی. و آن سنگ چهار سوی بود چون عصا بر آن زدی از هر سویی سه جوی روان گشتی، هر سبطی را جداگانه جویی تا با یکدیگر از بهر آب درنه‌شورند و بر هم نیاویزند، اینست که رب العالمین گفت: فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَیْناً قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ هر سبطی میدانست که جوی ایشان کدامست، هر روزی ششصد هزار نفر از آن سنگ آب خوردندی. پس از آنک آب خورده بودندی موسی دیگر باره عصا بر سنگ زدی تا خشک شدی و آب در وی پنهان گشتی.

Клўоу ашрбўои эшонро гуфтанд ману селои михўриду об хуш меошомед ,у шукри ин неъмати ҳнӣу рӯзӣ беранҷро мекунеду андари замин тбоҳкорӣ макунеду газоф кор мабошед . Занодақа гуфтанд бар сиблати таън ки чаҳ сӯрати бандаду кадом ақл дарёбад ки сангӣ бидон кӯчакӣ ва вазнаш бидон мухтасарии бозъоФу зани он об берун диҳад ва чанд ҷӯйҳо аз он равон шавад ? ҷавоб эшон онаст ки сиблати ин сиблат мӯъҷизотасту мӯъҷизоти хрқи ъодотст , ва аз қудрати офаридагор чаҳ аҷабаст ки асл санг мебиёфрианад агар дар он санги азъоФи вазни он об биёфрианад ки на дар қудрат ӯ аҷзаст на дар илм ӯ нуқсон ва ҳам азин бобаст ки Мустафои бғзоиӣ буд ва эшонро об нарасед ва аз сари ангуштони расӯли худои ҷӯйҳои оби равони гашт , чндонки ҳазор ва чаҳор сад кас аз он сероби гаштанд . Ва дар хабараст брўоити ҷобири бен абди аллоҳи луи кнои хумсин алФои лкФоно .

کُلُوا وَ اشْرَبُوا ایشان را گفتند منّ و سلوی میخورید و آب خوش می‌آشامید، و شکر این نعمت هنی و روزی بی رنج را می‌کنید و اندر زمین تباهکاری مکنید و گزاف کار مباشید. زنادقه گفتند بر سبیل طعن که چه صورت بندد و کدام عقل دریابد که سنگی بدان کوچکی و وزنش بدان مختصری باضعاف و زن آن آب بیرون دهد و چند جویها از آن روان شود؟ جواب ایشان آنست که سبیل این سبیل معجزات است و معجزات خرق عاداتست، و از قدرت آفریدگار چه عجب است که اصل سنگ می‌بیافریند اگر در آن سنگ اضعاف وزن آن آب بیافریند که نه در قدرت او عجز است نه در علم او نقصان و هم ازین باب است که مصطفی بغزایی بود و ایشان را آب نرسید و از سر انگشتان رسول خدا جویهای آب روان گشت، چندانک هزار و چهار صد کس از آن سیراب گشتند. و در خبرست بروایت جابر بن عبد اللَّه لو کنّا خمسین الفا لکفانا.

Ва إзи қиллатам ё Мӯсо лн насабр алии таоми воҳиди ҳасан басарӣ гуфт қавмӣ брзигрон буданд аз аҳли гндноу пиёзу ҳубуб , эшонро бмну селоӣ фурӯ гирифтанд , нони ҳўорӣу мурғи барӣонеу таранҷибин . Басӣ барнаёмад ки он тбоъи эшон эшонро бар он дошт то орзӯии он ғизоҳои радӣ карданд . Бӯи бикри наққош дар тафсир овардааст ки эшонро дар он рӯзӣ ки ба эшон мерасед ҳама яксон буданд , наботи замин талаб карданд то эшонро зироату иморат бояд кард , литхзи бъзҳм баъзан схрё то ҳама яксон набошанду зердастонро кори созанду қавмиро бчокрӣ ва бандагӣ гиранд .

وَ إِذْ قُلْتُمْ یا مُوسی‌ لَنْ نَصْبِرَ عَلی‌ طَعامٍ واحِدٍ حسن بصری گفت قومی برزیگران بودند از اهل گندنا و پیاز و حبوب، ایشان را بمن و سلوی فرو گرفتند، نان حوّاری و مرغ بریانی و ترنجبین. بسی برنیامد که آن طباع ایشان ایشان را بر آن داشت تا آرزوی آن غذاهای ردی کردند. بو بکر نقاش در تفسیر آورده است که ایشان را در آن روزی که به ایشان می‌رسید همه یکسان بودند، نبات زمین طلب کردند تا ایشان را زراعت و عمارت باید کرد، لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِیًّا تا همه یکسان نباشند و زیردستان را کار سازند و قومی را بچاکری و بندگی گیرند.

Лн насабр алии таом воҳид гуфтанд ё Мӯсо бар як таом шикебе натавонем кард . Агар касе гуяд ману селои ду чизаст чаро алии таом воҳид гуфт ? ҷавобаш онаст ки нону нонхўрш буд , ва бар урфи нону нонхўрши бик таом шимуранд .

لَنْ نَصْبِرَ عَلی‌ طَعامٍ واحِدٍ گفتند یا موسی بر یک طعام شکیبایی نتوانیم کرد. اگر کسی گوید منّ و سلوی دو چیز است چرا عَلی‌ طَعامٍ واحِدٍ گفت؟ جوابش آنست که نان و نانخورش بود، و بر عرف نان و نانخورش بیک طعام شمرند.

Фодъи лнои рбки ихрҷи лнои ммои тунбати алأрз эй сили лأҷлнои рбк ва қул ?лаи ахрҷ . Лнои ммои тунбати аларзи ман бқлҳоу қсоӣҳо ва фумҳо ва адасҳоу бслҳои худованди худро бихон ва бигӯӣ азин тарҳои замини хиёру сайру гандуму пиёзу адас аз баҳри мо беруни ор аз замин . Фум дар луғати араби ҳам гандумаст ва ҳам сайр ,у фии алхбри алайкуми болъдси ?фонаи мубораки муқаддас ,у анаи ирққи алқлбу иксри алдмъаҳ .

فَادْعُ لَنا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ ای سل لأجلنا ربّک و قل له اخرج. لنا ممّا تنبت الارض من بقلها و قثّائها و فومها و عدسها و بصلها خداوند خود را بخوان و بگوی ازین ترّهای زمین خیار و سیر و گندم و پیاز و عدس از بهر ما بیرون آر از زمین. فوم در لغت عرب هم گندم است و هم سیر، و فی الخبر علیکم بالعدس فانه مبارک مقدس، و انه یرقّق القلب و یکثّر الدمعة.

Пас Мӯсо ъ барояшон хашм гирифт ва гуфт أи тстбдлўни алзии ҳўи أднии болзии ҳўи хайри أднии ҳам аз дноӣтаст ва ҳам аз днўи иқўли أи тأхзўни алзии ҳўи ахси бдлои ман алзии ҳўи аҷалу ашраф , ӯ тأхзўни алзии ҳўи ақрби тноўлои лқлаҳи қиматаи бдлои ман алзии ҳўи арФъи қимата . Аҳбтўои мсро яъне баладаи ман алблдон , ?фони алзии сأлтми лои икўни алои фии алблдону аломсор дар шаҳрии фурӯди оӣид ки ончӣ мехоҳед дар шаҳр ёбед . Гуфтанд кадоми шаҳр ё Мӯсо ? гуфт аларзи алмуқаддасаи алтии кутуби аллоҳи лакам .

پس موسی ع برایشان خشم گرفت و گفت أَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذِی هُوَ أَدْنی‌ بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ أَدْنی‌ هم از دنائت است و هم از دنوّ یقول أ تأخذون الذی هو اخسّ بدلا من الذی هو اجلّ و اشرف، او تأخذون الذی هو اقرب تناولا لقلّة قیمته بدلا من الذی هو ارفع قیمته. اهْبِطُوا مِصْراً یعنی بلدة من البلدان، فانّ الذی سألتم لا یکون الّا فی البلدان و الامصار در شهری فرود آئید که آنچه میخواهید در شهر یابید. گفتند کدام شهر یا موسی؟ گفت الارض المقدّسة التی کتب اللَّه لکم.

Ҷамоатӣ муфассирон гуфтанд эшонро ба Миср фиръавн фиристоданд . Ва злки фии қавлаи таъолии кзлку аўрсноҳо банӣ Исроили қолўои Флми икўнўои лирсўҳои сами лои интФъўои баҳо .

جماعتی مفسران گفتند ایشان را به مصر فرعون فرستادند. و ذلک فی قوله تعالی کذلک و اورثناها بنی اسرائیل قالوا فلم یکونوا لیرثوها ثم لا ینتفعوا بها.

Ва зарбати алайҳими алзлаҳу алмскнаҳи хорӣу фурӯмоиагӣ баришон заданд . Гуфтаанд ин хорӣ онаст ки чун азишон ҷузят ситонанд эшонро бар пой бидоранду гиребон фароз гиранд ва силӣ зананд .

وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ وَ الْمَسْکَنَةُ خواری و فرومایگی بریشان زدند. گفته‌اند این خواری آنست که چون ازیشان جزیت ستانند ایشان را بر پای بدارند و گریبان فراز گیرند و سیلی زنند.

Ва боؤи бғзби ман аллоҳи бхшмӣ аз аллоҳи бози гаштанд , ӣнҷои як хашм гуфту ҷои дигари ду хашми Фбоؤи бғзби алии ғазаб . Аҳли таъвили ғазаби худоиро бар интиқом ва уқубат мениҳанд . Ва таъвил дар сифат таъризаст , мазҳаби аҳл ҳақ онаст ки худоиро ъзу ҷл ғазабаст ва дар он ғазаб аз зҷр покаст на чун ғазаби махлуқон ки бо зҷраст .

وَ باؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ بخشمی از اللَّه باز گشتند، اینجا یک خشم گفت و جای دیگر دو خشم فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلی‌ غَضَبٍ. اهل تأویل غضب خدای را بر انتقام و عقوبت می‌نهند. و تأویل در صفت تعریض است، مذهب اهل حق آنست که خدای را عز و جل غضب است و در آن غضب از ضجر پاک است نه چون غضب مخلوقان که با ضجر است.

Шофиӣ гуфт лои иқоси болнос на ӯро бо халқ дар қиёс мениҳанд то ғазаб ӯ бо зҷр донанд чунонк ғазаб эшонаст , аллоҳро ғазаб сифатасту хушнӯдӣ сифатаст ва дар ҳар ду қиўмасту бад-ӣни сифати ҷузи вай худованд несту халқро дарин бо вай монндгӣ нест .

شافعی گفت لا یقاس بالنّاس نه او را با خلق در قیاس می‌نهند تا غضب او با ضجر دانند چنانک غضب ایشانست، اللَّه را غضب صفت است و خشنودی صفت است و در هر دو قیّوم است و بدین صفت جز وی خداوند نیست و خلق را درین با وی مانندگی نیست.

Злки бأнҳми конўои икФрўни боёти аллоҳи алтии анзлти алии Муҳамаду Мӯсоу исо , лонаами кФрўои болҷмиъ , хашму лаънати худованд баришон бонст ки пайғомбаронро устувори нмигрФтнду ҳуҷҷати тавҳиду ъломоти набувват ки бар забони Мӯсоу исо ва Муҳамад фиристоданд қабули нмикрднд .

ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کانُوا یَکْفُرُونَ بِآیاتِ اللَّهِ الّتی انزلت علی محمد و موسی و عیسی، لانهم کفروا بالجمیع، خشم و لعنت خداوند بریشان بآنست که پیغامبران را استوار نمیگرفتند و حجت توحید و علامات نبوت که بر زبان موسی و عیسی و محمد فرستادند قبول نمیکردند.

Ва иқтлўни алнабӣин бғир алҳақу пайғомбарони худро баннои ҳақи микштнд чунонк шъёу закариёу яҳёро киштанд . Ирўии ани алиҳўди қтлўо сабъин набиё фии аввали алнҳору қомати сӯқи бқлҳми ман охири алнҳор ва ривоят кардаанд ки ҷуҳудони ҳафтод пайғамбар дар аввал рӯз бикуштанду чандини зоҳидии бархестанд то амр маърӯф кунанд ва эшонро аз он қатл боз доранд ва дар охири рӯзи эшонро низ бикуштанд .

وَ یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ الْحَقِّ و پیغامبران خود را بنا حق میکشتند چنانک شعیا و زکریا و یحیی را کشتند. یروی انّ الیهود قتلوا سبعین نبیّا فی اول النّهار و قامت سوق بقلهم من آخر النهار و روایت کرده‌اند که جهودان هفتاد پیغمبر در اول روز بکشتند و چندین زاهدان برخاستند تا امر معروف کنند و ایشان را از آن قتل باز دارند و در آخر روز ایشان را نیز بکشتند.

Злки бмои ъсўоу конўои иътдўн эй злки алкФру алқтли бшؤми мъосиҳм , он куфр ки меовараданд ва он қатл ки мекарданд аз шавамӣ нофармонӣу тбоҳкории эшон буд ва аз андоза дар гузаштани эшон .

ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا یَعْتَدُونَ ای ذلک الکفر و القتل بشؤم معاصیهم، آن کفر که می‌آوردند و آن قتل که میکردند از شومی نافرمانی و تباهکاری ایشان بود و از اندازه در گذشتن ایشان.