Қавлаи таъолӣ :у إлҳкми إлаҳи воҳид . . . Алоиаҳ . . . Абӯи солеҳ ривоят кард аз ибни аббос , ки ин ояту сӯраи алохлоси бикбор фурӯ омаданд .

قوله تعالی: وَ إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ... الآیة... ابو صالح روایت کرد از ابن عباس، که این آیت و سورة الاخلاص بیکبار فرو آمدند.

Он гуҳ ки мушрикони Қурайш аз Мустафо дархостанд . То худоиро ъзу ҷл сифат кунаду нисбат вай гуяд . Гуфтанд ё Муҳамади ансби лнои рбк , Фонзли аллоҳи ъзу ҷли сӯраи алохлосу ҳзаҳи алоиаҳ .

آن گه که مشرکان قریش از مصطفی درخواستند. تا خدای را عز و جل صفت کند و نسبت وی گوید. گفتند یا محمد انسب لنا ربک، فانزل اللَّه عز و جل سورة الاخلاص و هذه الآیة.

Кофаронро аҷаб омад чун ин шуниданд ки эшон сесад ва шаст бут дар каъба ниҳода буданд ва эшонро маъбудони худ сохта , гуфтанд ин сесад ва шаст маъбуди кори ин як шаҳр рост менатавонанд дошт , чигунааст инак Муҳамад мегуяд ки маъбуди ҳамаи ҷаҳону ҷаҳонёни худ якеаст , пас гуфтанд нҳмори дурӯғӣ ки инаст !у шигифти корӣ ! раби Алъоламин ҷои дигари ҷавоб эшон дод ва гуфт пайғомбари ман ин на ойин наваст ки ту оварадӣ ё худ ту гуфтӣ ки худо якеаст , ки пайғомбарони гузашта ҳамин гуфтанд , ва бойен омаданду рафтанд , ва пайғом гузорданад , ки маъбуди ҷаҳонён якеаст ягонау якто . Ва злки фии қавлаи таъолӣ ва мо أрслнои ман қблки ман расӯл إло наваҳй إлиаҳи أнаҳи лои إлаҳи إлои أнои Фоъбдўни аҳли тафсир дар иштиқоқи исми илоҳ ва дар тафсири он вуҷӯҳ фаровон гуфтаанд , ва мо аз он ду ваҷҳ ихтиёр кардаем : яке онаст ки алолаҳи ман иўлаҳи илайҳи фии алҳавоъиҷ , эй иФзъи илайҳи фии алнўоӣб .

کافران را عجب آمد چون این شنیدند که ایشان سیصد و شصت بت در کعبه نهاده بودند و ایشان را معبودان خود ساخته، گفتند این سیصد و شصت معبود کار این یک شهر راست می‌نتوانند داشت، چگونه است اینک محمد میگوید که معبود همه جهان و جهانیان خود یکی است، پس گفتند نهمار دروغی که اینست! و شگفت کاری! رب العالمین جای دیگر جواب ایشان داد و گفت پیغامبر من این نه آیین نو است که تو آوردی یا خود تو گفتی که خدا یکی است، که پیغامبران گذشته همین گفتند، و باین آمدند و رفتند، و پیغام گزاردند، که معبود جهانیان یکی است یگانه و یکتا. و ذلک فی قوله تعالی وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِی إِلَیْهِ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ اهل تفسیر در اشتقاق اسم اله و در تفسیر آن وجوه فراوان گفته‌اند، و ما از آن دو وجه اختیار کرده‌ایم: یکی آنست که الآله من یوله الیه فی الحوائج، ای یفزع الیه فی النوائب.

?ала онаст ки бандагону рҳикони ниёзҳо бадв бурдоранд , ва ҳоҷатҳо аз вай хоҳанд , ва дар балоҳо ва шиддатҳо пушт бо вай диҳанд ва дар вай гурезанд ,у аллоҳи бФзли худ шуғли ҳама кифоят кунаду кори ҳама рост гузорад ,у дъоءи ҳамаи бниўшд . Қоли бъзҳми луи раҷъати илайҳи фии аввали алшдоӣди лои мдки аллоҳи бФнўни алФўоӣд , лкнки раҷъати илои ашколки Фздти фии ашғолк агар бандаи ҳам аз аввал ки вайро накбат расад бҳмгии буи боз гардаду доруии дарди хеш аз ҷои худ талаб кунад , бмрод расад ва шифо ёбад . Локини бомисолу ашкол хеш гароед , ва аз манбаи аҷзи қӯти талабад , лои ҷурм дар шуғли худ биафзояд ,у дардаш музоъаф шавад .

آله آنست که بندگان و رهیکان نیازها بدو بردارند، و حاجتها از وی خواهند، و در بلاها و شدتها پشت با وی دهند و در وی گریزند، و اللَّه بفضل خود شغل همه کفایت کند و کار همه راست گذارد، و دعاء همه بنیوشد. قال بعضهم لو رجعت الیه فی اول الشدائد لا مدّک اللَّه بفنون الفوائد، لکنک رجعت الی اشکالک فزدت فی اشغالک اگر بنده هم از اول که وی را نکبت رسد بهمگی بوی باز گردد و داروی درد خویش از جای خود طلب کند، بمراد رسد و شفا یابد. لکن بامثال و اشکال خویش گراید، و از منبع عجز قوت طلبد، لا جرم در شغل خود بیفزاید، و دردش مضاعف شود.

Ҳикоят кунанд ки яке канизакӣ дошту бФрўхти дилаш дар банд вай бимонад , пушаймон шуд шарм дошт ки сари худ бар халқи кушояд , ҳоҷати худ бар кафи хеши набшат ва бар осмон дошт гуфт бори худоё ! кримо ! фарёди расо ! ту худ доне ки дар дилам чист ! ҳануз ин сухани тамоми ногуфта ки муштарии канизак бо канизак ҳар ду бадари сарои омада ва мегуяд раъйати фии мномии ани албоиъ вале ман аўлёءнои таъаллуқи қалбаи баҳо , ?фони рддтҳои алайҳи балои самани адхлноки алҷнаҳ , қолу ании осрти алҷнаҳи алайҳо .

حکایت کنند که یکی کنیزکی داشت و بفروخت دلش در بند وی بماند، پشیمان شد شرم داشت که سرّ خود بر خلق گشاید، حاجت خود بر کف خویش نبشت و بر آسمان داشت گفت بار خدایا! کریما! فریاد رسا! تو خود دانی که در دلم چیست! هنوز این سخن تمام ناگفته که مشتری کنیزک با کنیزک هر دو بدر سرای آمده و میگوید رأیت فی منامی ان البایع ولیّ من اولیاءنا تعلق قلبه بها، فان رددتها علیه بلا ثمن ادخلناک الجنة، قال و انی آثرت الجنة علیها.

Қавл дигар онаст ки ?ала аз лоа гирифтаанд , араб гуяд лоҳти алшмси азои иллат , офтобро алоҳаҳ гӯйанд аз онк боло гирад ва ба қоли алшоър :у аъҷлнои алолоҳаҳи أни тғибои пас маънии ?ала он бошад ки ӯ худовандӣаст бар макони олӣ ,у қадар ӯ мутаъолӣ ,у фаровонӣ аз оёту ахбор ки ишорати бълўу фавқят аллоҳ дорад барин қавл далеласт ,у маъаттали ӣнҷои лъмрӣ ки хор ва залиласт .

قول دیگر آنست که آله از لاه گرفته‌اند، عرب گوید لاهت الشمس اذا علت، آفتاب را الاهه گویند از آنک بالا گیرد و به قال الشاعر: و اعجلنا الالاهة أن تغیبا پس معنی آله آن باشد که او خداوندی است بر مکان عالی، و قدر او متعالی، و فراوانی از آیات و اخبار که اشارت بعلو و فوقیت اللَّه دارد برین قول دلیل است، و معطل اینجا لعمری که خوار و ذلیل است.

« лои إлаҳи إлои ҳў » Мустафои алайҳ ассалом гуфт « лои илоҳи алои аллоҳ » калид биҳиштаст ,у банда ҳар гуҳ ки ин калима бигӯед дарҳои биҳишт дар дарун вай гушойанд , то ҳар лухтии нави кароматӣу дигари роҳатии бҷон вай мерасад . Мустафо азинҷо гуфт : « ман аҳби ани иртФъи фии риёзи алҷнаҳи Фликсри зикри аллоҳ »

«لا إِلهَ إِلَّا هُوَ» مصطفی علیه السلام گفت «لا اله الّا اللَّه» کلید بهشت است، و بنده هر گه که این کلمه بگوید درهای بهشت در درون وی گشایند، تا هر لختی نو کرامتی و دیگر راحتی بجان وی میرسد. مصطفی ازینجا گفت: «من احبّ ان یرتفع فی ریاض الجنة فلیکثر ذکر اللَّه»

Гуфт ҳар ки хоҳад то имрӯзи нақдии биҳишти худованди ъз ва ҷл бичишам дил ба бинад ва фардо бичишам сар , ва дар марғзори он бхромду бадӣдори он бросоид , айдун бояд ки зикри худованд бар забони хеш бисёр ронад . Ва маълумаст ки сари ҳамаи зикрҳо калимаи лои илоҳи ало аллоҳаст ,у Мустафо ъ касеро дид ки мегуфт

گفت هر که خواهد تا امروز نقدی بهشت خداوند عز و جل بچشم دل به بیند و فردا بچشم سر، و در مرغزار آن بخرامد و بدیدار آن برآساید، ایدون باید که ذکر خداوند بر زبان خویش بسیار راند. و معلوم است که سر همه ذکرها کلمه لا اله الا اللَّه است، و مصطفی ع کسی را دید که میگفت‌

« ашҳади ани лои илоҳи алои аллоҳ » Фқол « харҷи ман алнор »

«اشهد ان لا اله الا اللَّه» فقال «خرج من النار»

Гуфт аз оташ растгорӣ ёфт , ва ҳар ки аз оташ бараст лои бад ба биҳишти пайваст , чун расӣдан ба биҳишту растан аз оташ дар калима « лои илоҳи алои аллоҳ » баст , пас ин калима чун ивазӣаст онро ,у биҳиштро чун баҳоӣ , Мустафо ъ азинҷо гуфт : « самани алҷнаҳи лои илоҳи алои аллоҳ »

گفت از آتش رستگاری یافت، و هر که از آتش برست لا بد به بهشت پیوست، چون رسیدن به بهشت و رستن از آتش در کلمه «لا اله الا اللَّه» بست، پس این کلمه چون عوضی است آن را، و بهشت را چون بهایی، مصطفی ع ازینجا گفت: «ثمن الجنة لا اله الا اللَّه»

Ва аз фазоъили ин клмт яке онаст ки Мустафо ъ гуфт « мо шайъи ءи алои байнау байни аллоҳи ҳиҷоби алои қавли лои илоҳи алои аллоҳи комаи ани шФтики лои иҳҷбҳои шайъи ءи кзлки лои иҳҷбҳои шайъи ء ҳатто тнтҳии илои рабҳо , Фиқўли лҳои искании Фтқўл ё раби Киеви искан ,у лами тғФри лқоӣлӣ ? Фиқўлу иззатӣу ҷалолии мо аҷритки алии лисони абдӣ ва ано аред ани аъзбаҳ »

و از فضائل این کلمت یکی آنست که مصطفی ع گفت «ما شی‌ء الا بینه و بین اللَّه حجاب الّا قول لا اله الا اللَّه کما ان شفتیک لا یحجبها شی‌ء کذلک لا یحجبها شی‌ء حتی تنتهی الی ربها، فیقول لها اسکنی فتقول یا رب کیف اسکن، و لم تغفر لقائلی؟ فیقول و عزتی و جلالی ما اجریتک علی لسان عبدی و انا ارید ان اعذّبه»

Ва ани инси бен молики қоли қоли расӯли аллоҳ « ани рабии иқўли нурии ҳдоӣ ,у лои илоҳи алои ҳўи клмтӣ ,у анои ҳў , Фмни қолҳо адхлтаҳи ҳснӣ , ва ман адхлтаҳи ҳснии Фқди амн » . Ва рӯй мўқўФои алии инс ,у зоди фӣа ва « алқуръони каломӣ » ва манӣ харҷ .

و عن انس بن مالک قال قال رسول اللَّه «ان ربی یقول نوری هدای، و لا اله الا هو کلمتی، و انا هو، فمن قالها ادخلته حصنی، و من ادخلته حصنی فقد امن». و روی موقوفا علی انس، و زاد فیه و «القرآن کلامی» و منی خرج.

« арраҳмони арраҳим » исмони рақиқон , аҳдҳмои арқи ман алохр , ин ҳар ду номи бахшоишу меҳрбонӣу раҳмати рост ,у рҳмни балиғ тараст ва тамомтар , ки ҳамаи анвоъи раҳмат дар зимн онаст , чун рأФту шафқату ҳнону лутфу атф . Азинҷост ки номи хос худовандасту мутлақ ӯро сазост ,у касро дарин ном бо вай анбозӣ нест , ибн аббос гуфт дар тафсири ҳилли тааллуми ?лаи смёи лӣси аҳади исмии арраҳмони ғайраи ҷлу ъло ,у хабар дурустаст аз Мустафои ҳикоят аз худованд ки гуфт « анои арраҳмони хилқати алрҳму шққти лҳои асмои ман исмӣ . »

«الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» اسمان رقیقان، احدهما ارق من الآخر، این هر دو نام بخشایش و مهربانی و رحمت راست، و رحمن بلیغ‌تر است و تمامتر، که همه انواع رحمت در ضمن آنست، چون رأفت و شفقت و حنان و لطف و عطف. ازینجاست که نام خاص خداوند است و مطلق او را سزاست، و کس را درین نام با وی انبازی نیست، ابن عباس گفت در تفسیر هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِیًّا لیس احد یسمّی الرحمن غیره جل و علا، و خبر درست است از مصطفی حکایت از خداوند که گفت «انا الرحمن خلقت الرحم و شققت لها اسما من اسمی.»

Ин хабар далеласт ки феъли худованди ъзу ҷл аз номи вай муштақаст , на исм аз феъли муштақ , чунонк холиқу боису амсоли он , исм бар феъл собиқаст на феъл бар исм , холиқ ном шуд ки бёФриди халқро , балки гӯйанд аз он бёФрид ки холиқ буд ,у махлуқро хилоф инаст ки исми вай аз феъл муштақаст . То раҳмат накунад ӯро раҳими нгўинд , ани асмоءи бинти язиди ан алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами қоли фии ҳотини алоитин . Исми аллоҳи алаъзаму алҳкми илоҳи воҳиди лои илоҳи алои ҳўи арраҳмони арраҳим , ?илам , аллоҳи лои إлаҳи إлои ҳўи алҳии алқиўми إни фии халқи алсмоўоту алأрз . . . Алоиаҳ . . . Ибн аббос гуфт чун ин оят аз осмон фурӯд омад киу إлҳкми إлаҳи воҳид кофарон гуфтанд ани мҳмдои иқўлу алҳкми илоҳи воҳиди Флиأтнои боиаҳи ани кони ман алсодқин . Муҳамад мегуяд худо якеаст агар чунонаст ки мегуяд то нишонеи намояди мороу ҳуҷҷатии орад ки бар ростии вай далолат кунад , пас раби Алъоламин ин оят фурӯ фиристод ки « إни фии халқи алсмоўоту алأрз . . . »

این خبر دلیل است که فعل خداوند عز و جل از نام وی مشتق است، نه اسم از فعل مشتق، چنانک خالق و باعث و امثال آن، اسم بر فعل سابق است نه فعل بر اسم، خالق نام شد که بیافرید خلق را، بلکه گویند از آن بیافرید که خالق بود، و مخلوق را خلاف اینست که اسم وی از فعل مشتق است. تا رحمت نکند او را رحیم نگویند، عن اسماء بنت یزید عن النبی صلی اللَّه علیه و آله و سلّم قال فی هاتین الآیتین. اسم اللَّه الاعظم و الهکم اله واحد لا اله الّا هو الرّحمن الرّحیم، الم، اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ... الآیة... ابن عباس گفت چون این آیت از آسمان فرود آمد که وَ إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ کافران گفتند ان محمدا یقول و الهکم اله واحد فلیأتنا بآیة ان کان من الصادقین. محمد میگوید خدا یکی است اگر چنانست که میگوید تا نشانی نماید ما را و حجتی آرد که بر راستی وی دلالت کند، پس رب العالمین این آیت فرو فرستاد که «إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ...»

Ҳар чаҳ дарин оят гуфт ҳамаи нишонҳои кирдигорӣ ва яктое худовандаст ъзу ҷл , дар ҳар чизе нишонеаст ва дар ҳар нишоне аз лутф вай бурҳонӣаст , дар кард ваии қудрати пайдо , ва дар низоми он ҳикмати пайдо , ва дар латофати он илми пайдо , ва дар қавоми он камолу кифояти пайдо . Аввал дар осмони нигар ки чун бардошт , ва бесутун бар ҳўоءи қудрати бдошти рафъи смкҳои Фсўиҳо , смкӣ бидон бузургӣ бар ҳўоء бидон нозукӣ , азин аҷабтар ҳавоӣ бидон латифӣ чун бардорад борӣ бидон касифӣ , азин турфатар он меғ гаронаст ки муъаллақ бар боди бзонст , меғ бечашм мегиряд , бод бе пари мипрди раъд беҷон менолад , инаст латофату ҳикмат , инаст зебои санъату камоли қудрат , осмонии баборони гирён , бар ваии чархи гардон , бод аз ваии хезон , ҳазорон чароғ дар ваии дурахшон , ҳама бар паии якдигари пӯён , ва бе забони холиқро тасбеҳи гӯйон «у إни ман шайъи ءи إлои исбҳи бҳмдаҳ » , гоҳи пӯшидаи бхлолӣ аз меғ , гоҳи сабзу дурахшон чун рӯй теғ , ду чароғи дигар дар ваии фурӯзон , яке сӯзони яке гудозон , умри навардону ҳангоми созон , гетиро шумор ,у рӯзгорро тӯмор , яке шаби орой , яке рӯзи афрӯз , яке шитобанда чун ҳазиматӣ , яке гарони рӯ чун нав омӯз . Дигари оят , заминаст ки ҳар касро дар он ватан , ва ҳар чизро дар он скн , зиндаро модар ,у мурдаро чодар , бор зинда мекашад ,у ъўроءи мурда май пӯшад , шодравонӣ аз гирд карда , ва бар рӯй оби бдоштаҳ , ҳар ду душмани якдигари он гуҳ ҳар ду дил бар ҳам ниҳода ,у тан фароҳам дода , на гирдро аз оби зӣоне , на обро аз гирди нақсоне .

هر چه درین آیت گفت همه نشانهای کردگاری و یکتایی خداوندست عز و جل، در هر چیزی نشانیست و در هر نشانی از لطف وی برهانیست، در کرد وی قدرت پیدا، و در نظام آن حکمت پیدا، و در لطافت آن علم پیدا، و در قوام آن کمال و کفایت پیدا. اول در آسمان نگر که چون برداشت، و بی ستون بر هواء قدرت بداشت رفع سمکها فسوّیها، سمکی بدان بزرگی بر هواء بدان نازکی، ازین عجبتر هوایی بدان لطیفی چون بردارد باری بدان کثیفی، ازین طرفه‌تر آن میغ گرانست که معلق بر باد بزانست، میغ بی چشم میگرید، باد بی‌پر میپرد رعد بی‌جان می‌نالد، اینست لطافت و حکمت، اینست زیبایی صنعت و کمال قدرت، آسمانی بباران گریان، بر وی چرخ گردان، باد از وی خیزان، هزاران چراغ در وی درخشان، همه بر پی یکدیگر پویان، و بی زبان خالق را تسبیح گویان «وَ إِنْ مِنْ شَیْ‌ءٍ إِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ»، گاه پوشیده بخلالی از میغ، گاه سبز و درخشان چون روی تیغ، دو چراغ دیگر در وی فروزان، یکی سوزان یکی گدازان، عمر نوردان و هنگام سازان، گیتی را شمار، و روزگار را طومار، یکی شب آرای، یکی روز افروز، یکی شتابنده چون هزیمتی، یکی گران رو چون نو آموز. دیگر آیت، زمین است که هر کس را در آن وطن، و هر چیز را در آن سکن، زنده را مادر، و مرده را چادر، بار زنده میکشد، و عوراء مرده می‌پوشد، شادروانی از گرد کرده، و بر روی آب بداشته، هر دو دشمن یکدیگر آن گه هر دو دل بر هم نهاده، و تن فراهم داده، نه گرد را از آب زیانی، نه آب را از گرد نقصانی.

Замин бар рӯй об ҳамчун киштӣ бар рӯй дарё ,у киштиро аз ҳшў ногузираст то гарон гардаду мавҷ ки зери он хезади онро ба нигараданд , ҳамчунин кӯҳҳои баланд дар замин ӯ кунад чунонк гуфт «у ҷълнои фӣҳо рўосии шомихот » то замини буи гарон шуд , ва бар об ором гирифт ҳар ки дар олам банно кард аз об нигаҳ дошт , банноро боромш пайванд кард , ки ҷунбиши баннои асосро мнтқз гирданд ,у об чун бар пай равад банноро табоҳ кунад , сонеъи қадими ҳакими пас олам бар оби ниҳод ,у сақфи ваии гардони офарид , то бадоне ки сунъи ваии бснъ кас намонад . Ояти дигари торикӣ шабасту равшанои рӯз , ин торикӣ аз он равшаноӣ падед кард , ва он равшанои азин торикӣ баровард , ва ҳар ду бар пай якдигар дошт . Чунонк гуфт « ҷаъли аллилу алнҳори халафа » он гуҳи шаби торикро бмоаҳ мунаввар кард ,у рӯзи равшанро бчроғи хуршеди мутаҳҳару муаттар то ончӣ дар шаб бар банда Фоӣт шавад бурузи биҷои орад ,у ончӣ дар рӯз Фоӣт шавад бшби биҷои орад ,у худоиро ъзу ҷл дар он бастоед ва аз вай озодӣ кунад , инаст ки аллоҳ гуфт : « лмни أроди أни изкри أўи أроди шкўро » .

زمین بر روی آب همچون کشتی بر روی دریا، و کشتی را از حشو ناگزیرست تا گران گردد و موج که زیر آن خیزد آن را به نگرداند، همچنین کوه‌های بلند در زمین او کند چنانک گفت «وَ جَعَلْنا فِیها رَواسِیَ شامِخاتٍ» تا زمین بوی گران شد، و بر آب آرام گرفت هر که در عالم بنا کرد از آب نگه داشت، بنا را بآرامش پیوند کرد، که جنبش بنا اساس را منتقض گرداند، و آب چون بر پی رود بنا را تباه کند، صانع قدیم حکیم پس عالم بر آب نهاد، و سقف وی گردان آفرید، تا بدانی که صنع وی بصنع کس نماند. آیت دیگر تاریکی شب است و روشنایی روز، این تاریکی از آن روشنایی پدید کرد، و آن روشنایی ازین تاریکی برآورد، و هر دو بر پی یکدیگر داشت. چنانک گفت «جَعَلَ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ خِلْفَةً» آن گه شب تاریک را بماه منور کرد، و روز روشن را بچراغ خورشید مطهّر و معطر تا آنچه در شب بر بنده فائت شود بروز بجای آرد، و آنچه در روز فائت شود بشب بجای آرد، و خدای را عز و جل در آن بستاید و از وی آزادی کند، اینست که اللَّه گفت: «لِمَنْ أَرادَ أَنْ یَذَّکَّرَ أَوْ أَرادَ شُکُوراً».

Ояти дигар киштӣаст бар рӯй дарёу алФлки алтии тҷрии фии албҳри бмои инФъи аннос , дарё аз баҳри одамии нарм шудау манфиати халқро ром карда , то киштӣ биравӣ осон равад ,у боб фурӯ нашавад ,у млоҳ ҳидоят ёфта то боди рост аз каж бишнохта ,у ситораро офарӣда то вайро роҳбару далел шуда . Агар на раҳмати худованд будӣу меҳрбонии вай бар бандагону сохтани кору асбоби маишат , лухтӣ чун фароҳами ниҳода ва дар ҳам баста дар он мавҷҳои чун кӯҳи кӯҳ чун бирафтӣ ? ё худ чун бимонадӣ ? локини брҳмти худ он дарёҳо мусаххар карду бсохти одамиёнро ,у зери киштии равони сохт то бФрмони холиқ ҳар ҷо ки одамӣ бихоҳад киштӣ меравад ва манфиат мегирад , инаст ки раби алъзаҳи миннати ниҳод бар бандагон ва гуфт аллоҳи алзии схри лаками албҳри лтҷрии алФлки фӣаи бأмраҳ .

آیت دیگر کشتی است بر روی دریا وَ الْفُلْکِ الَّتِی تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِما یَنْفَعُ النَّاسَ، دریا از بهر آدمی نرم شده و منفعت خلق را رام کرده، تا کشتی بروی آسان رود، و بآب فرو نشود، و ملاح هدایت یافته تا باد راست از کژ بشناخته، و ستاره را آفریده تا وی را راهبر و دلیل شده. اگر نه رحمت خداوند بودی و مهربانی وی بر بندگان و ساختن کار و اسباب معیشت، لختی چون فراهم نهاده و در هم بسته در آن موجهای چون کوه کوه چون برفتی؟ یا خود چون بماندی؟ لکن برحمت خود آن دریاها مسخّر کرد و بساخت آدمیان را، و زیر کشتی روان ساخت تا بفرمان خالق هر جا که آدمی بخواهد کشتی میرود و منفعت میگیرد، اینست که رب العزة منت نهاد بر بندگان و گفت اللَّهُ الَّذِی سَخَّرَ لَکُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِیَ الْفُلْکُ فِیهِ بِأَمْرِهِ.

Оят дигар боронаст , ки аз осмон фурӯд ояд то замин мурда бидон зинда шаваду набот бар орад , чунонк аллоҳ гуфт : ва мо أнзли аллоҳи ман алсмоءи ман моءи Фأҳё ба алأрзи баъди мўтҳои қатраҳои борон дар меғ таъбия кунад , ва он меғи гарони бор бар ҳўоء қудрат бидорад , он гуҳи бодӣ гарм фиристад то меғ аз ҳам бргшоид ,у Қатарот аз он бирезад , чунонк аллоҳ гуфту أнзлнои ман алмъсроти моءи сҷоҷо ва бо ҳар қатраи Фриштаҳ , то чунонк фармон буд биҷои худ май расонад , чун борон базмин расад он замини мурда зинда шавад , биҷунбад ва шикофта гардад , ва аз он анвоъи наботу асноф дарахтон барояд , наботи рангорангу дарахтони гӯногӯн , рангҳои некӯ , ва таъмҳои ширин ва буиҳои хуш , бори лухтии ҳалво , бори лухтии равған , бори лухтии дору ,у лухтии турш , лухтии ширин , лухтӣ хӯрданро , лухтии перояро , лухтии ҳам мива ва ҳам равған , лухтии ҳам мива ва ҳам ҷома , лухтии ғзоءи одамиён , лухтии ғзоءи сутурон , лухтии ғзоءи мурғон , оқил чун дар нигарад донад ки ин сохтаро созандаи исту оростаро ороиндаҳ ,у рустаро рўённдаҳ , ҳар яке бар ҳастӣ аллоҳи гувоҳ ва ӯро ба ягонагии ваии нишон , на гувоҳидиҳандаро хирад , на нишондиҳандаро забону лақади қолўо .

آیت دیگر بارانست، که از آسمان فرود آید تا زمین مرده بدان زنده شود و نبات بر آرد، چنانک اللَّه گفت: وَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْیا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها قطره‌های باران در میغ تعبیه کند، و آن میغ گران بار بر هواء قدرت بدارد، آن گه بادی گرم فرستد تا میغ از هم برگشاید، و قطرات از آن بریزد، چنانک اللَّه گفت وَ أَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ ماءً ثَجَّاجاً و با هر قطره فریشته، تا چنانک فرمان بود بجای خود می‌رساند، چون باران بزمین رسد آن زمین مرده زنده شود، بجنبد و شکافته گردد، و از آن انواع نبات و اصناف درختان برآید، نبات رنگارنگ و درختان گوناگون، رنگهای نیکو، و طعمهای شیرین و بویهای خوش، بار لختی حلوا، بار لختی روغن، بار لختی دارو، و لختی ترش، لختی شیرین، لختی خوردن را، لختی پیرایه را، لختی هم میوه و هم روغن، لختی هم میوه و هم جامه، لختی غذاء آدمیان، لختی غذاء ستوران، لختی غذاء مرغان، عاقل چون در نگرد داند که این ساخته را سازنده‌ایست و آراسته را آراینده، و رسته را رویاننده، هر یکی بر هستی اللَّه گواه و او را به یگانگی وی نشان، نه گواهی دهنده را خرد، نه نشان دهنده را زبان و لقد قالوا.

Ояти дигари ҷонўроннди азин чаҳорпоёну мурғону ҳашароти замину дадони биёбони иқўли таъолӣу тақаддусу бси фӣҳо ман кули добаҳ ҳар яке брнгӣу шаклии дигар , бар сифатӣу сӯратии дигар , ҳар якеро илҳом дода ки ғзоءи хеш чун бадасти орад ,у бачаи хешро чун нигаҳ дорад ,у ошёни хеш чун кунад ,у ҷуфти хеш чун шиносад , ва аз душман чун парҳезад ,у офаридагори худро чун ситояд , агар вайро ақлу забон будӣ аз фазлу анояти офаридагори хеши чандон шукр кардӣ ки одамӣ дар таъаҷҷуб бимонед , ҳар чанд ки сар то пои ваии бзбони ҳоли ин шукр мекунад ва тасбеҳ мегуяду локини лои тФқҳўни тсбиҳҳми пас бояд ки ин ҷонваронро бичишам ҳақорат нанигарӣ , ва онро хори надорӣ ,у бадоне ки худоиро ъзу ҷл дар офариниши он ҳкмтҳосту таъбияҳо ки одамӣ аз дарёфт он оҷиз ояд .

آیت دیگر جانورانند ازین چهارپایان و مرغان و حشرات زمین و ددان بیابان یقول تعالی و تقدس وَ بَثَّ فِیها مِنْ کُلِّ دَابَّةٍ هر یکی برنگی و شکلی دیگر، بر صفتی و صورتی دیگر، هر یکی را الهام داده که غذاء خویش چون بدست آرد، و بچه خویش را چون نگه دارد، و آشیان خویش چون کند، و جفت خویش چون شناسد، و از دشمن چون پرهیزد، و آفریدگار خود را چون ستاید، اگر وی را عقل و زبان بودی از فضل و عنایت آفریدگار خویش چندان شکر کردی که آدمی در تعجب بمانید، هر چند که سر تا پای وی بزبان حال این شکر میکند و تسبیح میگوید وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ پس باید که این جانوران را بچشم حقارت ننگری، و آن را خوار نداری، و بدانی که خدای را عز و جل در آفرینش آن حکمتهاست و تعبیه‌ها که آدمی از دریافت آن عاجز آید.

Ояти дигари фурӯи кушодани бодҳосту гардонӣдани он аз ҳар сӯй , чунонк гуфт ъзу ълоу тсриФи алрёҳи блФзи ҷамъи қроءти маданӣу шомӣу басарӣ ва ъосмасту блФзи воҳиди қроءти боқӣ . Ва ҷамъи ишорати ббод раҳматаст ки роҳати халқро фурӯи кушояд , чунонк гуфт ва ман оётаи أни ирсли алрёҳи мубашшироту қоли таъолӣ :у أрслнои алрёҳи лўоқҳ . Ва блФзи воҳиди ишорат ббод азобаст , ки уқубати қавмиро фурӯ гушойанд чунонк ҷой дигар гуфту фии оди إзи أрслнои алайҳими алриҳи алъқим . Ҷой дигар гуфт Фأҳлкўои бриҳи сарсари ъотиаҳ . Абди аллоҳ умр гуфт бодҳо ҳаштанд чаҳор раҳматро ва чаҳор азобро , аммо ончӣ раҳматаст ноширот ,у мубашширот ,у лўоқҳ ,у зорёт ,у ончӣ азобаст сарсар ва ақиманд дар бар ,у ъосФу қосФ дар баҳр ,у Мустафо ъ ҳар гуҳ ки бод баромадӣ гуфтӣ : аллоҳами аҷълҳои рёҳоу лои тҷълҳои риҳои қоли муҷоҳиди ҳоҷати алриҳи алии аҳди ибни аббос , Фҷъли бъзҳми исби алриҳ , Фқоли лои тсбўои алриҳу локини қўлўои аллоҳами аҷълҳои раҳмау лои тҷълҳои ъзобо

آیت دیگر فرو گشادن بادهاست و گردانیدن آن از هر سوی، چنانک گفت عز و علا وَ تَصْرِیفِ الرِّیاحِ بلفظ جمع قراءت مدنی و شامی و بصری و عاصم است و بلفظ واحد قراءت باقی. و جمع اشارت بباد رحمت است که راحت خلق را فرو گشاید، چنانک گفت وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ یُرْسِلَ الرِّیاحَ مُبَشِّراتٍ و قال تعالی: وَ أَرْسَلْنَا الرِّیاحَ لَواقِحَ. و بلفظ واحد اشارت بباد عذابست، که عقوبت قومی را فرو گشایند چنانک جای دیگر گفت وَ فِی عادٍ إِذْ أَرْسَلْنا عَلَیْهِمُ الرِّیحَ الْعَقِیمَ. جای دیگر گفت فَأُهْلِکُوا بِرِیحٍ صَرْصَرٍ عاتِیَةٍ. عبد اللَّه عمر گفت بادها هشت اند چهار رحمت را و چهار عذاب را، اما آنچه رحمت است ناشرات، و مبشرات، و لواقح، و ذاریات، و آنچه عذاب است صرصر و عقیم اند در برّ، و عاصف و قاصف در بحر، و مصطفی ع هر گه که باد برآمدی گفتی: اللهم اجعلها ریاحا و لا تجعلها ریحا قال مجاهد هاجت الریح علی عهد ابن عباس، فجعل بعضهم یسب الریح، فقال لا تسبوا الریح و لکن قولوا اللهم اجعلها رحمة و لا تجعلها عذابا

Ва қоли слии аллоҳи алайҳу ?алау силами алриҳи ман рӯҳи аллоҳи тотии болрҳмаҳ ,у тأтии болъзоб , Флои тсбўҳоу асӣлўои аллоҳи хайрҳо ,у астъизўои биллоҳи ман шарҳо

و قال صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم الریح من روح اللَّه تاتی بالرحمة، و تأتی بالعذاب، فلا تسبوها و اسئلوا اللَّه خیرها، و استعیذوا باللّه من شرها

Ва рӯй анаи слии аллоҳи алайҳу ?алау силами қолу алриҳи мсҷни фии аларзи ассонӣаи Флмои ?ераади аллоҳи ани иҳлки ъодо . Қол яъне алхозн эй раб ! أи арсли алайҳими ман алриҳи қадари мнхри алсўр , Фқоли алҷбори ъзу ҷли азои ткФأи аларз ва ман алайҳо ,у локини арсли алайҳими ман алриҳи қадари хотам , Фҳии алтии қоли аллоҳи ъзу ҷли мо тзри ман шайъи ءи أтти алайҳи إлои ҷълтаҳи колрмим .

و روی انه صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم قال و الریح مسجّن فی الارض الثانیة فلمّا اراد اللَّه ان یهلک عادا. قال یعنی الخازن ای رب! أ ارسل علیهم من الریح قدر منخر الثور، فقال الجبار عز و جل اذا تکفأ الارض و من علیها، و لکن ارسل علیهم من الریح قدر خاتم، فهی التی قال اللَّه عز و جل ما تَذَرُ مِنْ شَیْ‌ءٍ أَتَتْ عَلَیْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ کَالرَّمِیمِ.

Ва амири алмؤмнин алӣ гуфт алайҳи ассалом бодҳо чаҳоранд шимолу ҷанубу сабоу дбўр , гуфтоу ҳади шимол аз ҳад қутбаст то бмғрби офтоб дар рӯзи астўоء , яъне он рӯз ки бо шаб яксон бошад ,у ҳади дбўри азин мағрибаст ки гуфтам то бмтлъи Суҳайл ,у ҳади ҷануб аз матлаъ Суҳайласт то бмшрқи астўоء ,у ҳади сабои азин машриқаст то бҳди қутб . Раби Алъоламин ҷли ҷалолаи нусрати Мустафо ъ дар боди сабои баст ,у ҳалоки од дар боди дбўр ,у талқеҳи ашҷору баракоти набот дар ҷануб ва дар шимол , қол алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами нусрати болсбоу аҳлкти оди болдбўр

و امیر المؤمنین علی گفت علیه السّلام بادها چهاراند شمال و جنوب و صبا و دبور، گفتا و حدّ شمال از حد قطب است تا بمغرب آفتاب در روز استواء، یعنی آن روز که با شب یکسان باشد، و حد دبور ازین مغرب است که گفتم تا بمطلع سهیل، و حد جنوب از مطلع سهیل است تا بمشرق استواء، و حدّ صبا ازین مشرق است تا بحد قطب. رب العالمین جل جلاله نصرت مصطفی ع در باد صبا بست، و هلاک عاد در باد دبور، و تلقیح اشجار و برکات نبات در جنوب و در شمال، قال النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم نصرت بالصبا و اهلکت عاد بالدبور

Ва қоли алъўоми бен ҳўшби тхрҷи алҷнўби ман алҷнаҳи Фтмри алии ҷаҳаннам . Фғмҳои минҳо ва баракотҳо ман алҷнаҳу тхрҷи алшмоли ман ҷаҳаннами Фтмри алии алҷнаҳи Фрўҳҳои ман алҷнаҳ ва шарҳо ман алнор .

و قال العوام بن حوشب تخرج الجنوب من الجنة فتمرّ علی جهنم. فغمّها منها و برکاتها من الجنة و تخرج الشمال من جهنم فتمرّ علی الجنة فروحها من الجنة و شرها من النار.

Ояти дигар меғаст бо бори гарон дар ҳўоءи латифи равон чунонк гуфту алсҳоби алмсхри байни алсмоءу алأрзи гуҳӣ аз дарё бархезад ин меғ ва об баргирад ,у гоҳ бар сиблати бухор аз кӯҳҳо падед ояд ,у гоҳ аз нафаси ҳаво падед ояд ,у қатраҳои борон дар он таъбия ,у бхтии мустақӣм , бар ҳар яке навишта , ва тақдир карда ки куҷо фурӯ ояд ,у кадоми ҳайвон ташнааст то аз он об хӯрд ,у кадоми набот хушкаст то тар шавад ,у кадоми мива бар сари дарахт хушк мешавад то об ба бех он расаду бботни вай дар шавад , аз роҳи урӯқ ки ҳар яке бборикӣ чун Мӯсоаст , то оби бон мива расед ватар ва тоза гардад . Ва бошад ки қатра аз он бдрё уфтаду раби алъзаҳ дар қаъри дарёи ҳайвонии офарӣда ки садаф пӯст вайаст , вайро илҳом диҳад то вақти борони бкнораҳ дарё ояд ,у пайваст аз ҳам боз кунад ва он қатраи борон дар дар вай уфтад . Пас пӯст фароҳам кунаду бқъри дарё боз шавад , ва он қатра дар дарун хеш медорад чунонк нутфа дар раҳм ва онро май пурвирд ва аз қӯти он ҷавҳари садаф ки бар сифати марворид офарӣдааст буи сироят мекунад , муддатии дароз то марворид шавад . ?пока худовандо ! ки аз Қатароти борон ки дар он меғ таъбияаст чандини неъмат бар халқи резаду чандини караму раҳмати намояд ! то бадоне ки ваии худованди қодир бар камоласт , ва бар бандагон бо фазл ва аФзоласт ! ва ба қоли ъкрмаҳи раҳмаи аллоҳ « мо анзли аллоҳи ъзу ҷли ман алсмоءи қатраи алои анбтти баҳои фии аларзи ъшбаҳ . Ва фии албҳри лؤлؤаҳ . Ва сҳи фии алхбр

آیت دیگر میغ است با بار گران در هواء لطیف روان چنانک گفت وَ السَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَیْنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ گهی از دریا برخیزد این میغ و آب برگیرد، و گاه بر سبیل بخار از کوه‌ها پدید آید، و گاه از نفس هوا پدید آید، و قطره‌های باران در آن تعبیه، و بخطی مستقیم، بر هر یکی نوشته، و تقدیر کرده که کجا فرو آید، و کدام حیوان تشنه است تا از آن آب خورد، و کدام نبات خشک است تا تر شود، و کدام میوه بر سر درخت خشک میشود تا آب به بیخ آن رسد و بباطن وی در شود، از راه عروق که هر یکی بباریکی چون موسی است، تا آب بآن میوه رسید و تر و تازه گردد. و باشد که قطره از آن بدریا افتد و رب العزة در قعر دریا حیوانی آفریده که صدف پوست ویست، وی را الهام دهد تا وقت باران بکناره دریا آید، و پیوست از هم باز کند و آن قطره باران در در وی افتد. پس پوست فراهم کند و بقعر دریا باز شود، و آن قطره در درون خویش میدارد چنانک نطفه در رحم و آن را می‌پرورد و از قوت آن جوهر صدف که بر صفت مروارید آفریده است بوی سرایت میکند، مدتی دراز تا مروارید شود. پاکا خداوندا! که از قطرات باران که در آن میغ تعبیه است چندین نعمت بر خلق ریزد و چندین کرم و رحمت نماید! تا بدانی که وی خداوند قادر بر کمال است، و بر بندگان با فضل و افضال است! و به قال عکرمة رحمه اللَّه «ما انزل اللَّه عز و جل من السماء قطرة الّا انبتت بها فی الارض عشبة. و فی البحر لؤلؤة. و صحّ فی الخبر

Ан алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силами қоли бинмои раҷули бФлоаҳи ази самъи ръдои фии саҳоб , Фсмъи фӣаи кломо , асқи ҳдиқаҳи фалони босмаҳ , Фҷоءи злки алсҳоби илои ҷираи ФоФрғи фӣҳо ман алмоء , сами ҷоءи илои зноби шрҷ . Фонтҳии илои шрҷаҳ , Фостўъби алмоء ,у машии алрҷли маъаи алсҳобаҳ ҳатто антҳии илои раҷули қоими фии ҳдиқаҳи исқиҳо . Фқол ё абди аллоҳи мо асмк ? қолу лами тсӣл ? қоли ании самъати фии саҳоби ҳозои моؤаҳи асқи ҳдиқаҳи фалони босмки Фмои тасаннӯъи фӣҳо азои срмтҳо ? қол аммо азои қиллати злки фонии أҷълҳои салосаи аслос , аҷъли слсои лӣу лоҳлӣ , ва арад слсои фӣҳо ,у аҷъли слсои фии алмсокину алсоӣлину ибни алсбил . » сами қоли таъолӣ : лоёти лқўм иъқлўн гуфт дар ончӣ намудем аз саноеъи ҳикмат ,у лтоӣФи неъмат ,у ъҷоӣби қудрат ,у шавоҳиди фитрати ншонҳост бар кирдигорӣу яктоеи худованд , ва далелҳо бар тавоноӣу доноӣ ӯ гуруҳеро ки хирад доранд ва ҳақ дарёбанд ва бо мавлои гроинду дил бо вай рост доранду назари ваии пеши чашм хеш доранд .

ان النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم قال بینما رجل بفلاة اذ سمع رعدا فی سحاب، فسمع فیه کلاما، اسق حدیقة فلان باسمه، فجاء ذلک السحاب الی جرّة فافرغ فیها من الماء، ثم جاء الی ذناب شرج. فانتهی الی شرجة، فاستوعب الماء، و مشی الرجل مع السحابة حتی انتهی الی رجل قائم فی حدیقة یسقیها. فقال یا عبد اللَّه ما اسمک؟ قال و لم تسئل؟ قال انی سمعت فی سحاب هذا ماؤه اسق حدیقة فلان باسمک فما تصنع فیها اذا صرمتها؟ قال امّا اذا قلت ذلک فانّی أجعلها ثلاثة اثلاث، اجعل ثلثا لی و لاهلی، و اردّ ثلثا فیها، و اجعل ثلثا فی المساکین و السائلین و ابن السبیل.» ثم قال تعالی: لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ گفت در آنچه نمودیم از صنایع حکمت، و لطائف نعمت، و عجائب قدرت، و شواهد فطرت نشانهاست بر کردگاری و یکتایی خداوند، و دلیلها بر توانایی و دانایی او گروهی را که خرد دارند و حق دریابند و با مولی گرایند و دل با وی راست دارند و نظر وی پیش چشم خویش دارند.