Ва луи أни أҳли алкитоби омнўо яъне бмҳмд ( с ) ,у атқўои алиҳўдиаҳу алнсрониаҳ , мегуяд : агар ҷуҳудону тарсоёни имони оўрдндӣ ,у рисолати вайро тасдиқ кардандӣ , ва аз ҷуҳудӣу тарсоеи бпрҳизидндӣ , мо он ҷуҳудӣу тарсоеи бстрдимӣ ,у босаломи бпўшидимӣ , чунон ки гӯйии худ ҳаргизи ҷуҳуду тарсо набӯдаанд . Ва маънии такфир ҳаминаст яъне сиӣот бҳснот бапушанд ва чунон ингоранд ки худ сиӣот накарданд . Аз ӣнҷо гуфт Мустафо ( с ) : « алтоӣби ман алзнби кмни лои занби ?ла , » .

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْکِتابِ آمَنُوا یعنی بمحمد (ص)، وَ اتَّقَوْا الیهودیة و النصرانیة، میگوید: اگر جهودان و ترسایان ایمان آوردندی، و رسالت وی را تصدیق کردندی، و از جهودی و ترسایی بپرهیزیدندی، ما آن جهودی و ترسایی بستردیمی، و باسلام بپوشیدیمی، چنان که گویی خود هرگز جهود و ترسا نبوده‌اند. و معنی تکفیر همین است یعنی سیّئات بحسنات بپوشند و چنان انگارند که خود سیّئات نکردند. از اینجا گفت مصطفی (ص): «التّائب من الذنب کمن لا ذنب له،».

Он гуҳ гуфт :у лأдхлноҳми ҷиноти алнъими бони такфир қаноат накунем ки вайро бҷноти алнъими дрорим . Ҷиноти алнъими як биҳиштаст аз биҳиштҳои ҳафтгона , ки раби алъзаҳ барои муъминони офарӣда .

آن گه گفت: وَ لَأَدْخَلْناهُمْ جَنَّاتِ النَّعِیمِ بآن تکفیر قناعت نکنیم که وی را بجنات النعیم درآریم. جنّات النعیم یک بهشت است از بهشتهای هفتگانه، که رب العزة برای مؤمنان آفریده.

Ривоят кунанд аз ибни аббос ки гуфт : « халқи аллоҳи алҷанони явми халқҳо фазлии баъзҳо алии баъз ,у ҳаии сабъи ҷинон : дори алҷлолу дори ассалому ҷинаи адан ,у ҳаии қасабаи алҷнаҳу ҳаии мушаррафаи алии алҷанони кулҳо ,у ҷинаи алмأўӣу ҷинаи алхлду ҷинаи алФрдўсу ҷиноти алнъим . Аммо дори алҷлоли халқҳо аллоҳи ман алнўри кулҳо мадоинҳо ва қусӯрҳо ва буютҳо ва абвобҳоу ҷамеъи аснофи мо фӣҳо ман алсмори алмтдлиаҳу алонҳори алмтрдаҳу алошҷори алнозраҳу алрёҳини алъбқаҳу алонвори алзоҳраҳу алозўоҷи алмтҳраҳ . Ва халқи дори ассаломи ман алёқўти алоҳмри кулҳо азўоҷҳо ва хадамҳоу онитҳоу ашрбтҳо ва қусӯрҳо ва хайёмҳоу ҷамеъи мо фӣҳо . Ва халқи ҷинаи адани ман забарҷади кулҳо алии ҳзаҳи алсФаҳ . Ва халқи ҷинаи алмأўии ман алзҳби алоҳмри бҷмиъи мо фӣҳо алии ҳзаҳи алсФаҳ . Ва халқи ҷинаи алхлди ман алФзаҳи албизоءи бҷмиъи мо фӣҳо . Ва халқи ҷинаи алФрдўси ман аллؤлؤи бҷмиъи мо фӣҳо . Ва халқи ҷиноти алнъими ман алзмрди бҷмиъи мо фӣҳо . Ва алҷанони кулҳо моӣаҳи дараҷа , мо байни алдрҷтини масираи хумси моӣаҳи ом » .

روایت کنند از ابن عباس که گفت: «خلق اللَّه الجنان یوم خلقها فضلی بعضها علی بعض، و هی سبع جنان: دار الجلال و دار السّلام و جنّة عدن، و هی قصبة الجنّة و هی مشرفة علی الجنان کلها، و جنة المأوی و جنة الخلد و جنة الفردوس و جنّات النعیم. امّا دار الجلال خلقها اللَّه من النور کلها مدائنها و قصورها و بیوتها و ابوابها و جمیع اصناف ما فیها من الثّمار المتدلّیة و الانهار المطردة و الاشجار النّاضرة و الرّیاحین العبقة و الانوار الزّاهرة و الازواج المطهّرة. و خلق دار السلام من الیاقوت الاحمر کلها ازواجها و خدمها و آنیتها و اشربتها و قصورها و خیامها و جمیع ما فیها. و خلق جنة عدن من زبرجد کلها علی هذه الصفة. و خلق جنة المأوی من الذهب الاحمر بجمیع ما فیها علی هذه الصفة. و خلق جنة الخلد من الفضة البیضاء بجمیع ما فیها. و خلق جنّة الفردوس من اللؤلؤ بجمیع ما فیها. و خلق جنات النعیم من الزمرّد بجمیع ما فیها. و الجنان کلّها مائة درجة، ما بین الدرجتین مسیرة خمس مائة عام».

Раби алъзаҳи ҷли ҷалолаи ин биҳиштҳоро аз баҳри муъминони офарӣдау сохтау пардохта , ва дар баъзе ахбор овардаанд ки бдўоздаҳи моҳи бёФрид , ва агар хостии бики турфаи алъайни бёФридӣ ,у брўоитии рӯзи панҷшанбеи офарид ,у брўоитии рӯзи одина . Ва дуруст онаст ки ин биҳиштҳо болои ҳафт осмонанд , онҷо ки арш Маҷидаст дар ҳавои охират ,у расӯли худои шаби миъроҷ дар он шуда ва баъзе ғурфаҳо ва қасрҳо дида ва нишон дода .

رب العزة جلّ جلاله این بهشتها را از بهر مؤمنان آفریده و ساخته و پرداخته، و در بعضی اخبار آورده‌اند که بدوازده ماه بیافرید، و اگر خواستی بیک طرفة العین بیافریدی، و بروایتی روز پنجشنبه آفرید، و بروایتی روز آدینه. و درست آنست که این بهشتها بالای هفت آسمان‌اند، آنجا که عرش مجید است در هوای آخرت، و رسول خدا شب معراج در آن شده و بعضی غرفه‌ها و قصرها دیده و نشان داده.

Ва луи أнҳми أқомўои алтўроаҳу алإнҷили ин ояти ҷавоби он танагӣ рӯзӣаст бар эшон ,у ҷавоби он ҳол ки эшонро дар он қаҳт будӣ . Мегуяд : агар аҳли тавроти тавротро ,у аҳли Инҷили Инҷилро ,у аҳли қуръони қуръонро бпоӣ дорандӣу баҳақи кирдори он брсидндӣ , лأклўои ман Фўқҳм яъне ман баракоти алсмоءу ҳўи алмтр , ва ман таҳти أрҷлҳми втӣўаҳи ман амри алднё эй мо аҷҷали ?лаам . Раби Алъоламин ҷли ҷалола дар ин ояти имону тақвоу тоъати аллоҳ бар вифқи китобу суннати сабаби фарохии рӯзӣ ва тавонгарӣ кард ,у назираи қавла :у луи أни أҳли алқрии омнўоу атқўои лФтҳнои алайҳими баракоти ман алсмоءу алأрз ,у қавла : астғФрўои рбкми إнаҳи кони ғФоро . Ирсли алсмоءи алайкуми мдророи алоиаҳ . Сами астснии тоӣФаҳ , Фқол : манеҳам яъне ман аҳли алкитоб , أмаҳи муқтасидае ҷимоъаи муъминаи одилаи фии алқўлу алъамал . Ва алоқтсоди ҳўи алоътдоли фии алқўлу алъамали ман ғайри ғулуву лои тақсир ,у аслаи алқсд .

وَ لَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَ الْإِنْجِیلَ این آیت جواب آن تنگی روزی است بر ایشان، و جواب آن حال که ایشان را در آن قحط بودی. میگوید: اگر اهل تورات تورات را، و اهل انجیل انجیل را، و اهل قرآن قرآن را بپای دارندی و بحق کردار آن برسیدندی، لَأَکَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ یعنی من برکات السّماء و هو المطر، وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وطئوه من امر الدنیا ای ما عجّل لهم. رب العالمین جل جلاله در این آیت ایمان و تقوی و طاعت اللَّه بر وفق کتاب و سنّت سبب فراخی روزی و توانگری کرد، و نظیره قوله: وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُری‌ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ، و قوله: اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کانَ غَفَّاراً. یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکُمْ مِدْراراً الایة. ثمّ استثنی طائفة، فقال: مِنْهُمْ یعنی من اهل الکتاب، أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ ای جماعة مؤمنة عادلة فی القول و العمل. و الاقتصاد هو الاعتدال فی القول و العمل من غیر غلوّ و لا تقصیر، و اصله القصد.

Ва касӣр манеҳам соءи мо иъмлўн эй бӣси мо иъмлўни ммни лами ислм .

وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ ساءَ ما یَعْمَلُونَ ای بئس ما یعملون ممّن لم یسلم.

Гуфтаанд ки : ин уммати муқтасидаи чиҳил ва ҳашт кас бӯдаанд : наҷҷошӣу асҳоби вай , бҳироءи роҳибу асҳоби вай , салмони форсӣу асҳоби вай , абди аллоҳи салому асҳоби вайу рҳтӣ аз шом . Эшонанд ки раби Алъоламин бар эшон навохт худ ниҳодау сутӯда ,у бъдлу ростӣ сифат карда . Ва он қавми дигар ки мусулмони набуданд ,у ббди кирдории эшонро ёд кард ва гуфт : соءи мо иъмлўни каъби ашраф буду каъби асиду молики бен азиФу абӯи ёсиру ҳеи бен ахтбу аҳли рӯм .

گفته‌اند که: این امّت مقتصده چهل و هشت کس بوده‌اند: نجاشی و اصحاب وی، بحیراء راهب و اصحاب وی، سلمان فارسی و اصحاب وی، عبد اللَّه سلام و اصحاب وی و رهطی از شام. ایشان‌اند که رب العالمین بر ایشان نواخت خود نهاده و ستوده، و بعدل و راستی صفت کرده. و آن قوم دیگر که مسلمان نبودند، و ببد کرداری ایشان را یاد کرد و گفت: ساءَ ما یَعْمَلُونَ کعب اشرف بود و کعب اسید و مالک بن اضیف و ابو یاسر و حیی بن اخطب و اهل روم.

ё أиҳо алрасул блғи мо أнзли إлики ман рбк муфассирон гуфтанд ки расӯли худо аз ғоилаи мушрикону ҷуҳудон эмин набӯд , ва аз кард баду макр эшон меандешеду бойени сабаби айби дайни эшону сб батону таън кардан дар эшон мҷоҳраҳи нмикрд , ва низ ояти омада буд :у лои тсбўои аллазӣнаи идъўни ман дуни аллоҳи Фисбўои аллоҳи ъдўои бғири илм , ва ин пеши фатҳи Маккау басти ислом буд , пас чун фатҳи Маккаи баромад ,у исломи қавии гашт ,у мусулмонони анбӯҳи гаштанд , раби Алъоламин ҷл ҷалола бифармуд то изҳори таблиғ рисолат кунад ,у маъоӣиб батон ҳеҷ бознгирд , ва аз кофарон натарсад , гуфт : ё أиҳо алрасул блғи мо أнзли إлики ман рбк эй азҳари таблиға , лқўлаҳи таъолӣ : Фосдъи бмои тؤмр .

یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ مفسّران گفتند که رسول خدا از غائله مشرکان و جهودان ایمن نبود، و از کرد بد و مکر ایشان می‌اندیشید و باین سبب عیب دین ایشان و سبّ بتان و طعن کردن در ایشان مجاهره نمیکرد، و نیز آیت آمده بود: وَ لا تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَیَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَیْرِ عِلْمٍ، و این پیش فتح مکّه و بسط اسلام بود، پس چون فتح مکّه برآمد، و اسلام قوی گشت، و مسلمانان انبوه گشتند، رب العالمین جلّ جلاله بفرمود تا اظهار تبلیغ رسالت کند، و معایب بتان هیچ بازنگیرد، و از کافران نترسد، گفت: یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ ای اظهر تبلیغه، لقوله تعالی: فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ.

Пас расӯл ( с ) гуфт : « ё раби Киеви аснъу أнои воҳид , ахоФи ани иҷтмъўои алӣ » ! Фأнзли аллоҳи таъолӣ :у إни лами тФъли Фмои блғти рисолатау аллоҳи иъсмки ман аннос .

پس رسول (ص) گفت: «یا ربّ کیف اصنع و أنا واحد، اخاف ان یجتمعوا علیّ»! فأنزل اللَّه تعالی: وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ.

Дар ин сухан навъе таҳдидаст , мегуяд : муроқибат эшон бикун , ва аз ончии бтў фурӯ фиристодем ҳеҷ чизи бозмгири норасонида , ки агар баъзе нарасонӣ ҳамчунонаст ки ҳеҷ нарасонидӣ , шайхи Табарсӣ дар тафсири маҷмаъи албёни зайли ҳамин оя гуяд : баннои брўоёти машҳурӣ ки аз абии ҷаъфару абии абди аллоҳи ъалиҳумо ассаломи нақл шудааст худованди бҳзрти Муҳамад ( с ) амр кард ки ҳазрати алӣ ( ъ )ро бўлоит насб кунад ва бамурдам эъломи намояд , вале расӯл худо метарсид ки мардум ӯро бҷонби дорӣ аз писари амӯии худ муттаҳам кунанд ва бтънаҳ бархезанд , пас худованди оя ё أиҳо алрасул блғ . . . Ро буи ваҳй кард ва ӯро боъломи вилоят тшҷиъ намӯд ,у ҳазрати рӯзи ғадири хами дасти алӣ ( ъ )ро гирифт ва гуфт : « ман канти мавлоаи Фҳзои алии мавлоаи аллоҳами воли ман волоау оди ман ъодоаҳ » .

در این سخن نوعی تهدید است، میگوید: مراقبت ایشان بکن، و از آنچه بتو فرو فرستادیم هیچ چیز بازمگیر نارسانیده، که اگر بعضی نرسانی همچنانست که هیچ نرسانیدی، شیخ طبرسی در تفسیر مجمع البیان ذیل همین آیه گوید: بنا بروایات مشهوری که از ابی جعفر و ابی عبد اللَّه علیهما السلام نقل شده است خداوند بحضرت محمد (ص) امر کرد که حضرت علی (ع) را بولایت نصب کند و بمردم اعلام نماید، ولی رسول خدا میترسید که مردم او را بجانب داری از پسر عموی خود متهم کنند و بطعنه برخیزند، پس خداوند آیه یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ... را بوی وحی کرد و او را باعلام ولایت تشجیع نمود، و حضرت روز غدیر خم دست علی (ع) را گرفت و گفت: «من کنت مولاه فهذا علی مولاه اللهم وال من والاه و عاد من عاداه».

Кқўлаҳи таъолӣ : нؤмни ббъз ва накуфр ббъз . Ахбри ани куфри ҳам болбъзи мҳбти ллоимони болбъз . Дар ин ояти ибтоли мазҳаб гуруҳеаст ки гуфтанд : расӯли худо дар баъзе ваҳй китмон кард аз ҷиҳати тақӣат , ва Оиша гуфт : ман ҳдски ани мҳмдо ( с ) ктми шиӣои ман алўҳии Фқди кизб ,у аллоҳи ъзу ҷли иқўл : ё أиҳо алрасул блғи мо أнзли إлики ман рбку إни лами тФъли Фмои блғти рисолатаи азоли ъзу ҷли алтўҳми ан алнабӣ ( с ) ктми шиӣои ман алўҳии ллтқиаҳ .

کقوله تعالی: نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَکْفُرُ بِبَعْضٍ. اخبر انّ کفر هم بالبعض محبط للایمان بالبعض. در این آیت ابطال مذهب گروهی است که گفتند: رسول خدا در بعضی وحی کتمان کرد از جهت تقیت، و عایشه گفت: من حدّثک ان محمدا (ص) کتم شیئا من الوحی فقد کذب، و اللَّه عز و جل یقول: یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ ازال عز و جل التوهّم ان النبی (ص) کتم شیئا من الوحی للتقیة.

Қавмӣ гуфтанд : ин оят дар маънии ҷиҳоду қаттол мушрикон омад ки расӯли худо дар баъзе авқоти ҳс бар ҷиҳод камтар мекард , бсбби онкии гуруҳеи мунофиқон дар он кроҳит менамуданд , ва Касалоне мекарданд , раби алъзаҳ дар қисса эшон гуфт : Фإзои أнзлти сӯраи маҳкамау зикри фӣҳо алқтоли алоиаҳ . Пас чун расӯли аллоҳ дар ҳси ҷиҳод сустӣ намӯд худои таъолӣ оят фиристод ки : блғи мо أнзли إлики ман рбк яъне фии амри алҷҳод ,у إни лами тФъли Фмои блғти рисолата . Қавмӣ гуфтанд ин дар қиссаи тхиири занони Мустафо фурӯ омад ки чун оят тхиир омад расӯли худо бар занони арзаи нмикрд аз бими онкии эшон дунё ихтиёр кунанд ва ндонанд . Пас раби Алъоламин оят фиристод ки : блғи мо أнзли إлики ман рбки фии тхиирҳн ,у қил : нзлти фии амри зайнаби бинти ҷҳш ва никоҳҳо ,у қил : нзлти фии қиссаи алиҳўд , эй : блғи мо أнзли إлики ман рбки ман алрҷму алқсос ,у қил : нзлти фии алии бен абии толиб эй : блғи мо أнзли إлики ман рбки фии фазли алии бен абии толиб .

قومی گفتند: این آیت در معنی جهاد و قتال مشرکان آمد که رسول خدا در بعضی اوقات حثّ بر جهاد کمتر میکرد، بسبب آنکه گروهی منافقان در آن کراهیت مینمودند، و کسلانی میکردند، رب العزة در قصه ایشان گفت: فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتالُ الایة. پس چون رسول اللَّه در حثّ جهاد سستی نمود خدای تعالی آیت فرستاد که: بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ یعنی فی امر الجهاد، وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ. قومی گفتند این در قصه تخییر زنان مصطفی فرو آمد که چون آیت تخییر آمد رسول خدا بر زنان عرضه نمیکرد از بیم آنکه ایشان دنیا اختیار کنند و ندانند. پس رب العالمین آیت فرستاد که: بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ فی تخییرهن، و قیل: نزلت فی امر زینب بنت جحش و نکاحها، و قیل: نزلت فی قصة الیهود، ای: بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ من الرجم و القصاص، و قیل: نزلت فی علی بن ابی طالب ای: بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ فی فضل علی بن ابی طالب.

Чун ин оят фурӯ омад броء ъозб мегуяд ки аз ҳаҷаи алўдоъ боз гашта будем . Расӯли худоу ёрон дар музиъӣ фурӯ омаданд ки онро ғадир хам мегуфтанд . Онҷои бзири дарахт фурӯ омаданд , ва расӯл бифармуд то Нидо карданд ки : алслоаҳи ҷомеъа ,у расӯли худои дасти алӣ ( ъ ) гирифт , ва гуфт : « аи лсти аввалии болмؤмнини ман анФсҳм ? » Фқолўо : балӣ ё расӯли аллоҳ .

چون این آیت فرو آمد براء عازب میگوید که از حجّة الوداع باز گشته بودیم. رسول خدا و یاران در موضعی فرو آمدند که آن را غدیر خم میگفتند. آنجا بزیر درخت فرو آمدند، و رسول بفرمود تا ندا کردند که: الصلاة جامعة، و رسول خدا دست علی (ع) گرفت، و گفت: «ا لست اولی بالمؤمنین من انفسهم؟» فقالوا: بلی یا رسول اللَّه.

Қол : « аласти аввалии бакули муъмини ман нафса ? » қолўо : балӣ . Қол : « ҳозои мавлои ман анои мавлоа .

قال: «الست اولی بکلّ مؤمن من نفسه؟» قالوا: بلی. قال: «هذا مولی من انا مولاه.

Аллоҳами воли ман волоа ,у оди ман ъодоаҳ » . Қол : Флқиаҳи умри Фқоли ҳниӣои лак ё ибни абии толиби асбҳту амсити мавлои кули муъмину муъмина .

اللّهمّ وال من والاه، و عاد من عاداه». قال: فلقیه عمر فقال هنیئا لک یا ابن ابی طالب اصبحت و امسیت مولی کل مؤمن و مؤمنة.

Нофеъу ибни омиру ъосми брўоити абӯи бикр « рисолота » блФз ҷамъ хонанд . Боқии қро « рисолата » хонанд блФзи воҳид .

نافع و ابن عامر و عاصم بروایت ابو بکر «رسالاته» بلفظ جمع خوانند. باقی قرّا «رسالته» خوانند بلفظ واحد.

Ва аллоҳи иъсмки ман анноси инс молик гуфт : расӯли худоро рӯзгорӣ посбонӣ мекарданд , гуфто ва аз ъоӣшаҳ шунидам ки : шабӣ бо расӯл будам ,у расӯлро хоб намегирифт , гуфтам ё расӯли аллоҳи мо шأнк ? чаҳ расед туро ки намехусбӣ ? гуфт : « алои раҷули солеҳи иҳрснии аллилаҳ » ?

وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ انس مالک گفت: رسول خدا را روزگاری پاسبانی میکردند، گفتا و از عائشه شنیدم که: شبی با رسول بودم، و رسول را خواب نمی‌گرفت، گفتم یا رسول اللَّه ما شأنک؟ چه رسید ترا که نمی‌خسبی؟ گفت: «الا رجل صالح یحرسنی اللیلة»؟

Мардӣ солеҳ набошад ки имшаби маро посбонӣ кунад ?

مردی صالح نباشد که امشب مرا پاسبانی کند؟

Гуфто дар он сухан будем ки овоз силаҳ шунидем . Расӯл гуфт : « ман ҳозо » ?

گفتا در آن سخن بودیم که آواز سلاح شنیدیم. رسول گفت: «من هذا»؟

Кистанд ӣнон ки силаҳ доранд ? ҷавоб доданд ки мооими саъди бен абии вқосу ҳзиФаҳ , омадаем то туро посбонӣ кунем . Пас расӯл худо бихуфт чунон ки ғтит вай мешунидем , гуфто : ва дар он ҳоли ин оят фурӯ омад :у аллоҳи иъсмки ман аннос . Расӯли худо дар он хайма буд аз адими сохта , сари бадар фаро кард , ва гуфт : « ансрФўои аиҳо аннос ! Фқди ъсмнии аллоҳ , Флои аболии ман нсрнӣ ва ман хзлнӣ » .

کیستند اینان که سلاح دارند؟ جواب دادند که ماایم سعد بن ابی وقاص و حذیفه، آمده‌ایم تا ترا پاسبانی کنیم. پس رسول خدا بخفت چنان که غطیط وی می‌شنیدیم، گفتا: و در آن حال این آیت فرو آمد: وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ. رسول خدا در آن خیمه بود از ادیم ساخته، سر بدر فرا کرد، و گفت: «انصرفوا ایها الناس! فقد عصمنی اللَّه، فلا ابالی من نصرنی و من خذلنی».

Ва ривоят кунанд аз абӯи ҳрираҳ ки гуфт : расӯли худои ббъзии ғзоҳои бмнзлӣ фурӯ омад дар сояи дарахтӣ ,у шамшер ки дошт аз шохи он дарахти бёўихт . Аъробеи ҷилф фаро расед . Расӯлро холӣ дид ,у шамшер аз дарахти овехта . Шамшери бардошту қасди расӯл худо кард ,у расӯли хуфта . Чун фарои наздик вай шуд расӯл аз хоб даромад . Аъробӣ гуфт : ман имнъки манӣ ? он кист ки ин соъати туро ҳимоят кунаду маро аз ту боз дорад ?

و روایت کنند از ابو هریره که گفت: رسول خدا ببعضی غزاها بمنزلی فرو آمد در سایه درختی، و شمشیر که داشت از شاخ آن درخت بیاویخت. اعرابیی جلف فرا رسید. رسول را خالی دید، و شمشیر از درخت آویخته. شمشیر برداشت و قصد رسول خدا کرد، و رسول خفته. چون فرا نزدیک وی شد رسول از خواب درآمد. اعرابی گفت: من یمنعک منّی؟ آن کیست که این ساعت ترا حمایت کند و مرا از تو باز دارد؟

Расӯл гуфт : худои маро аз ту нигаҳ дорад . Дасти аъробӣ ногоҳ билраза афтод ,у шамшер аз дасти ваии биФтод ,у сари хеш бар он дарахт ҳаме зад то димоғи ваии ҳама берун афтод ,у ҳалоки гашт . Раби Алъоламин бар вифқи он оят фиристод ки :у аллоҳи иъсмки ман аннос .

رسول گفت: خدا مرا از تو نگه دارد. دست اعرابی ناگاه بلرزه افتاد، و شمشیر از دست‌ وی بیفتاد، و سر خویش بر آن درخت همی زد تا دماغ وی همه بیرون افتاد، و هلاک گشت. رب العالمین بر وفق آن آیت فرستاد که: وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ.

Агар касе гуяд ки кофарони расӯли худоро май рнҷониднди пайваста , ки дандони рубоӣаи вай май шикастанд ,у пешонии вай маҷрӯҳ мекарданд , ва ин мунофӣ исматаст .

اگر کسی گوید که کافران رسول خدا را می‌رنجانیدند پیوسته، که دندان رباعیه وی می‌شکستند، و پیشانی وی مجروح میکردند، و این منافی عصمت است.

Ҷавоб онаст ки ин ҳамаи пеш аз он бӯда ки ин оят омад . Раби алъзаҳи хост ки бдоити кори Мустафо бо ранҷу балоу азии душман буд , чунон ки дигари пайғомбаронро бӯда ,у Мустафо дар он сабр кунад , чунон ки эшон кардаанд , пас аз онкии ин оят омад :у аллоҳи иъсмки ман анноси аллоҳ ӯро маъсӯм дошт аз душманон ,у каромату шарафи вай пайдо кард ,у касро аз эшон бар вай даст набӯд , ва ҳеҷ азӣ аз эшон буи нарасед . إни аллоҳи лои иҳдии алқўми алкоФрин эй лои иҳдиҳми алршд ва ҳам коФрўн ,у қили лои иҷълҳми мҳтдину қади кутуби алайҳими анҳми коФрўн .

جواب آنست که این همه پیش از آن بوده که این آیت آمد. رب العزة خواست که بدایت کار مصطفی با رنج و بلا و اذی دشمن بود، چنان که دیگر پیغامبران را بوده، و مصطفی در آن صبر کند، چنان که ایشان کرده‌اند، پس از آنکه این آیت آمد: وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ اللَّه او را معصوم داشت از دشمنان، و کرامت و شرف وی پیدا کرد، و کس را از ایشان بر وی دست نبود، و هیچ اذی از ایشان بوی نرسید. إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ ای لا یهدیهم الرشد و هم کافرون، و قیل لا یجعلهم مهتدین و قد کتب علیهم انّهم کافرون.

Қул ё أҳли алкитоби лстми алии шайъи ء ҳатто тқимўои алтўроаҳ ва алإнҷил гуфтаанд ки : дар қуръони ҳеҷ оят нест саъбтар аз инки мегуяд : шумо бар ҳеҷ чиз нестед аз кори дайн , ва ҳеҷ бадаст надоред , то он гуҳ ки амал кунед дар ончӣ дар тавротаст шумо ки аҳли тавроти яд , ва амал кунед дар ончӣ дар Инҷиласт шумо ки аҳл Инҷилед , ва амал кунед дар ончӣ дар қуръонаст шумо ки аҳл қуръонед . Ва лизидн ксиро манеҳам яъне куффори ҳам , мо أнзли إлики ман рбки тғёноу кФро , иқўл : азои лами иؤмнўои зодаами кФрҳми бмои анзли алики ман рбки тғёнои илои тғёнҳм ,у кФрои илои кФрҳм . Флои тأси алии алқўми алкоФрини ин на наҳйаст аз ҳузн , ки ин дар қудрати одамӣ худ наёяд , лекини таслияти Мустафо ва наҳй аз таъаррузи ҳузн .

قُلْ یا أَهْلَ الْکِتابِ لَسْتُمْ عَلی‌ شَیْ‌ءٍ حَتَّی تُقِیمُوا التَّوْراةَ وَ الْإِنْجِیلَ گفته‌اند که: در قرآن هیچ آیت نیست صعب‌تر از اینکه میگوید: شما بر هیچ چیز نیستید از کار دین، و هیچ بدست ندارید، تا آن گه که عمل کنید در آنچه در تورات است شما که اهل تورات‌ید، و عمل کنید در آنچه در انجیل است شما که اهل انجیل‌اید، و عمل کنید در آنچه در قرآنست شما که اهل قرآن‌اید. وَ لَیَزِیدَنَّ کَثِیراً مِنْهُمْ یعنی کفار هم، ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ طُغْیاناً وَ کُفْراً، یقول: اذا لم یؤمنوا زادهم کفرهم بما انزل الیک من ربک طغیانا الی طغیانهم، و کفرا الی کفرهم. فَلا تَأْسَ عَلَی الْقَوْمِ الْکافِرِینَ این نه نهی است از حزن، که این در قدرت آدمی خود نیاید، لیکن تسلیت مصطفی و نهی از تعرض حزن.

إни аллазӣнаи омнўоу аллазӣнаи ҳодўоу алсобӣўну алнсории сабақи тафсира .

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هادُوا وَ الصَّابِئُونَ وَ النَّصاری‌ سبق تفسیره.

Ман омни биллоҳу алиўми алохру амали солҳои омни алиҳўди ман яҳӯдията ,у алнсронии ман нсронитаҳу алсобии ман собӣитаҳ ,у алмноФқ ман нафоқа , Фомнўои болбъси ман баъди аламут , Флои хавфи алайҳими ҳайни ихоФи аҳли алнор ,у лои ҳам иҳзнўни ҳайни иҳзни аҳли алнор .

مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صالِحاً آمن الیهود من یهودیته، و النصرانی من نصرانیته و الصابئ من صابئیته، و المنافق من نفاقه، فآمنوا بالبعث من بعد الموت، فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ حین یخاف اهل النار، وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ حین یحزن اهل النار.

Агар касе гуяд : чаҳ фарқаст миёни феълу амал ? ҷавоб онаст ки ин феъли эҳдос чизеаст ва дар вуҷӯд овардан пас аз онкӣ набӯд , ва амал онаст ки дар он чизи ҳодисӣ фаро дид орад ки бон мутағаййир гардад . Агар касе гуяд : Флои хавфи алайҳиму лои ҳам иҳзнўн чун мутасаввир буду аҳўоли растохези ночор боишон гузар кунад ? ҷавоб онаст ки ҳар чанд ҳавли қиёмат боишон гузарад аммо ориз буд на поянда , ки оқибати он наҷоту Наими абад буд ,у азинҷост ки гуфт : « лои иҳзнҳми алФзъи алأкбр » фазаъи Акбари азоб қтиътаст ?

اگر کسی گوید: چه فرق است میان فعل و عمل؟ جواب آنست که این فعل احداث چیزی است و در وجود آوردن پس از آنکه نبود، و عمل آنست که در آن چیز حادثی فرا دید آرد که بآن متغیر گردد. اگر کسی گوید: فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ چون متصور بود و اهوال رستاخیز ناچار بایشان گذر کند؟ جواب آنست که هر چند هول قیامت بایشان گذرد امّا عارض بود نه پاینده، که عاقبت آن نجات و نعیم ابد بود، و ازینجاست که گفت: «لا یَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَکْبَرُ» فزع اکبر عذاب قطیعت است؟

Ҳузни доим , ва эшонро он набӯд .

حزن دائم، و ایشان را آن نبود.

Лақади أхзнои мисоқ банӣ إсроӣили кули набии баъсаи аллоҳи илои қавми Фомнўои Фзлки ахзи мисоқҳм ,у أрслнои إлиҳми рсло яъне илои алиҳўд , клмои ҷоءҳми расӯли бмои лои тҳўии аҳўоءҳми алтии ҳам алайҳои Фриқои кзбўо мисли исоу Муҳамади ъалиҳумо ассалом ,у Фриқои иқтлўн мисли закариёу яҳё : такзиб , ҷуҳудону тарсоён ҳар ду карданд ,у қатли ҷузи феъл ҷуҳудон набӯд . Ибн кисон гуфт : пайғомбарони мурсали ду гуруҳ буданд : гуруҳеи асҳоби кутубу шароеъ , чун Нӯҳу иброҳӣму Довӯду сулаймону исоу Муҳамад , ҳаргизи ҳеҷ бегонаро бар қатлу أсри эшон даст набӯд ,у гуруҳи дигар на асҳоби кутуб ва шароеъ буданд , балки амри маърӯф ва наҳй мункир карданд . Душманонро бар қатли эшон даст буд ҳамчун яҳёу закариёу амсоли эшон , ки дар аҳди эшон бики рӯзи ҳафтод пайғомбар кушта шуданд бадасти ҷуҳудон , ва дар хабараст ки « сами иқўми сӯқи бқлҳми ман охири алнҳор » .

لَقَدْ أَخَذْنا مِیثاقَ بَنِی إِسْرائِیلَ کلّ نبی بعثه اللَّه الی قوم فآمنوا فذلک اخذ میثاقهم، وَ أَرْسَلْنا إِلَیْهِمْ رُسُلًا یعنی الی الیهود، کُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوی‌ اهواءهم التی هم علیها فَرِیقاً کَذَّبُوا مثل عیسی و محمّد علیهما السلام، وَ فَرِیقاً یَقْتُلُونَ مثل زکریا و یحیی: تکذیب، جهودان و ترسایان هر دو کردند، و قتل جز فعل جهودان نبود. ابن کیسان گفت: پیغامبران مرسل دو گروه بودند: گروهی اصحاب کتب و شرایع، چون نوح و ابراهیم و داود و سلیمان و عیسی و محمّد، هرگز هیچ بیگانه را بر قتل و أسر ایشان دست نبود، و گروه دیگر نه اصحاب کتب و شرایع بودند، بلکه امر معروف و نهی منکر کردند. دشمنان را بر قتل ایشان دست بود همچون یحیی و زکریا و امثال ایشان، که در عهد ایشان بیک روز هفتاد پیغامبر کشته شدند بدست جهودان، و در خبر است که «ثم یقوم سوق بقلهم من آخر النّهار».

Ва ҳсбўои أлои ткўни фитнаи қрأи аҳли албсраҳу Ҳамзау алксоӣӣ : « алои ткўн » бзми алнўн , алии маънии анаи лои ткўни фитна . АлФтнаҳи алобтлоءу алохтбор , иқўл : знўои ани лои ибтлўоу лои иъзбҳми аллоҳ . Ҷуҳудони пас марги Мӯсо ( ъ ) дар замонии мттоўл ки пайғомбарӣ дигар наёмада буд чунон донистанд ва пиндоштанд ки эшонро фурӯ гузоштанд , ва ба пайғомбарии дигари эшонро бнхўоҳнд озмуд то устувор гиранд ё на . Пас аллоҳи таъолии исоро боишон фиристод . Қавмии бъисии боз кофар шуданд ,у кӯру кари гаштанд , яъне бончаҳ шуниданд амал накарданд то ҳам чунон буд ки нашуниданд ва надиданд чун кӯрону карон . Пас чун исоро босмони бурданд , тоби аллоҳи алайҳим эй арсли илайҳами мҳмдо ( с ) иълмҳми ани аллоҳи қади тоби алайҳими ани омнўоу сдқўо . Мустафоро пас аз он боишон фиристоданд , ва эшонро хабар дод ки агар имон оред ва тасдиқ кунед аллоҳи шуморо тўбт доду бози пазируфт . Эшон ҳам тасдиқ накарданд ,у фаровонӣ аз эшон кофар шуданд ,у бози кӯр ва кар шуданд , ъмўоу смўои ази кФрўои бъисӣ , сами ъмўоу смўои ази кФрўои бмҳмд ( с ) ,у аллоҳи басири бмои иъмлўни фии тъомиҳму тсоммҳм .

وَ حَسِبُوا أَلَّا تَکُونَ فِتْنَةٌ قرأ اهل البصرة و حمزة و الکسائی: «الا تکون» بضم النون، علی معنی انه لا تکون فتنة. الفتنة الابتلاء و الاختبار، یقول: ظنّوا ان لا یبتلوا و لا یعذبهم اللَّه. جهودان پس مرگ موسی (ع) در زمانی متطاول که پیغامبری دیگر نیامده بود چنان دانستند و پنداشتند که ایشان را فرو گذاشتند، و به پیغامبری دیگر ایشان را بنخواهند آزمود تا استوار گیرند یا نه. پس اللَّه تعالی عیسی را بایشان فرستاد. قومی بعیسی باز کافر شدند، و کور و کر گشتند، یعنی بآنچه شنیدند عمل نکردند تا هم چنان بود که نشنیدند و ندیدند چون کوران و کران. پس چون عیسی را بآسمان بردند، تابَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ ای ارسل الیهم محمدا (ص) یعلّمهم ان اللَّه قد تاب علیهم ان آمنوا و صدّقوا. مصطفی را پس از آن بایشان فرستادند، و ایشان را خبر داد که اگر ایمان آرید و تصدیق کنید اللَّه شما را توبت داد و باز پذیرفت. ایشان هم تصدیق نکردند، و فراوانی از ایشان کافر شدند، و باز کور و کر شدند، عَمُوا وَ صَمُّوا اذ کفروا بعیسی، ثُمَّ عَمُوا وَ صَمُّوا اذ کفروا بمحمّد (ص)، وَ اللَّهُ بَصِیرٌ بِما یَعْمَلُونَ فی تعامیهم و تصاممهم.