Қавлаи таъолӣ : « أи ламтар أни аллоҳи изҷии сҳобо » алоиаҳ . . Изҷии саҳоби атфаи сами имтри ғиси ҷўдаҳи алии аўлёӣаҳи блтФаҳ ,у итўии бисоти алҳшмаҳи ани соҳоти қурбау изрби қбоби алҳибаҳи бмшоҳди кашфау иншри алайҳими азҳори инсаи сами итҷлии ?лаами бҳқоӣқи қудсау исқиҳми бедаи шароби ҳубау баъди мо мҳоҳми ани аўсоФҳми асҳоҳми лои баҳаму локини бнФсаҳ , Фолъбороти ани злки хирсу алошороти дунҳо тмс . Бар завқи ҷавонмардони тариқати саҳоби саҳоб атфасту борони борон бар ки блтФи худ бар асрори дӯстон май борад , аз турбати вафои райҳони сафо бар дамида , офтоби лутф азалӣ барон тофта , дар равзаи қудси гули инси бшкФидаҳ аз уфуқи таҷаллии боди шодии вазида , раҳеро аз дасти обу хок бар бӯда . Таъхиру дрнк аз пои лутфи бархестаи насими азалят аз ҷониби қурбати дамида .

قوله تعالی: «أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ یُزْجِی سَحاباً» الآیة.. یزجی سحاب عطفه ثمّ یمطر غیث جوده علی اولیائه بلطفه، و یطوی بساط الحشمة عن ساحات قربه و یضرب قباب الهیبة بمشاهد کشفه و ینشر علیهم ازهار انسه ثمّ یتجلّی لهم بحقائق قدسه و یسقیهم بیده شراب حبّه و بعد ما محاهم عن اوصافهم اصحاهم لا بهم و لکن بنفسه، فالعبارات عن ذلک خرس و الاشارات دونها طمس. بر ذوق جوانمردان طریقت سحاب سحاب عطف است و باران باران برّ که بلطف خود بر اسرار دوستان می‌بارد، از تربت وفا ریحان صفا بر دمیده، آفتاب لطف ازلی بران تافته، در روضه قدس گل انس بشکفیده از افق تجلّی باد شادی وزیده، رهی را از دست آب و خاک بر بوده. تأخیر و درنک از پای لطف برخاسته نسیم ازلیّت از جانب قربت دمیده.

Пер тариқат гуфт : илоҳии ту онӣ ки нури таҷаллӣ бар дилҳои дӯстон тобон кардӣ чашмаҳои меҳр дар сарҳои эшон равон кардӣ , ва он дилҳоро оинаи худу маҳал сафо кардӣ , ту дар ани пайдо ва ба пайдоеи худ дар ани ду гетӣ нопидо кардӣ , эй нури дидаи ошноёну сури дили дӯстону сарвари ҷони наздикони ҳамаи ту будӣ ва туе , на даврӣ то ҷӯянд , на ғоятӣ то пурсанад , на турои ҷузи бтўи ёўнд ,у аллоҳи луи лои аллоҳи мо аҳтдино , обӣу хокиро чаҳ Зуҳраи он буд ки ҳадис қадам кунад агар на анояту иродати қадим буд , агар на ӯ бикраму фазли худ ин муштии хокро бадаргоҳи қадами худ даъват кардӣу бисоти инбисот дар сарои ҳидоят баст кардӣу алои ин сияҳи гилӣми вуҷӯдро ва ин зарраи хоки нопокро кӣ Зуҳраи он будӣ ки қадам бар ҳошияи бисот мулӯк наҳодӣ сазоӣ хок онаст ки пайвастаи маншури аҷз худ мехонду парда бенавое худ мезанад ки :

پیر طریقت گفت: الهی تو آنی که نور تجلّی بر دلهای دوستان تابان کردی چشمه‌های مهر در سرّهای ایشان روان کردی، و آن دلها را آینه خود و محل صفا کردی، تو در ان پیدا و به پیدایی خود در ان دو گیتی ناپیدا کردی، ای نور دیده آشنایان و سور دل دوستان و سرور جان نزدیکان همه تو بودی و تویی، نه دوری تا جویند، نه غایتی تا پرسند، نه ترا جز بتو یاوند، و اللَّه لو لا اللَّه ما اهتدینا، آبی و خاکی را چه زهره آن بود که حدیث قدم کند اگر نه عنایت و ارادت قدیم بود، اگر نه او بکرم و فضل خود این مشتی خاک را بدرگاه قدم خود دعوت کردی و بساط انبساط در سرای هدایت بسط کردی و الّا این سیه گلیم وجود را و این ذرّه خاک ناپاک را کی زهره آن بودی که قدم بر حاشیه بساط ملوک نهادی سزای خاک آنست که پیوسته منشور عجز خود می‌خواند و پرده بی‌نوایی خود میزند که:

« иқлби аллоҳи аллилу алнҳор » қоли алўостӣ : мо холоваи аҳади қту лои воФқаҳу каллаами мстъмлўни бмшитаҳу қудратаи ании икўни алўФоқу алхлоФу ҳўи иқлби аллилу алнҳори бмои Фиҳмоу ҳўи қоими алии алошёءу болошёءи фии бқоӣҳоу Фноӣҳои лои иؤнсаҳи ваҷду лои иўҳшаҳи Фқд .

«یُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ» قال الواسطی: ما خالفه احد قطّ و لا وافقه و کلّهم مستعملون بمشیته و قدرته انّی یکون الوفاق و الخلاف و هو یقلب اللّیل و النّهار بما فیهما و هو قائم علی الاشیاء و بالاشیاء فی بقائها و فنائها لا یؤنسه وجد و لا یوحشه فقد.

Ҳар чаҳ уламо гуфтанд хабарӣаст ва ҳар чаҳ машойих гуфтанд асарӣасту ҳқиқаҳ алҳақ вроءи алхбру алоср , майдонӣ дар пеши халқи ниҳода ва Нидо карда ки эй аҳли олами қадам дар майдон наед ва дар ҳиҷоб май раведи ҳеҷ мдонид ки куҷо меравед , ва майдонед ки аз куҷои миоиид , аз даргоҳи илм мо бархезеду баборгоҳи ҳукми мо фурӯ ойед , камар бандед хизмати моро , назора кунед машйати моро , сохта бошед қудрати моро , ё афву мағфирати моро , ё қаҳру уқубати моро , қадараи алқдири тътли кули тадбир , касе ки сар ӯ маъдани роз буд ,у дил ӯ дар дар қабзаи ноз буд , ва бар пешонӣ ӯ нишони иқбол буд , ва дар дидаи яқинаши нури эътибори афъоли зии алҷлол буд , аз асрору румузи ин калимоти дарин оёт огоҳӣ дорад ,у воқиф бар ин аҳвол буд , ки раб алъзаҳ мегуяд : « إни фии злки лъбраҳи лأўлии алأбсор » ҷое дигар мегуяд : « إни фии злки лзкрии лмни кони ?лаи қалб » .

هر چه علماء گفتند خبری است و هر چه مشایخ گفتند اثری است و حقیقة الحقّ وراء الخبر و الاثر، میدانی در پیش خلق نهاده و ندا کرده که ای اهل عالم قدم در میدان نهید و در حجاب می‌روید هیچ مدانید که کجا میروید، و میدانید که از کجا میآیید، از درگاه علم ما برخیزید و ببارگاه حکم ما فرو آیید، کمر بندید خدمت ما را، نظاره کنید مشیّت ما را، ساخته باشید قدرت ما را، یا عفو و مغفرت ما را، یا قهر و عقوبت ما را، قدرة القدیر تعطّل کلّ تدبیر، کسی که سرّ او معدن راز بود، و دل او در در قبضه ناز بود، و بر پیشانی او نشان اقبال بود، و در دیده یقینش نور اعتبار افعال ذی الجلال بود، از اسرار و رموز این کلمات درین آیات آگاهی دارد، و واقف بر این احوال بود، که ربّ العزّه میگوید: «إِنَّ فِی ذلِکَ لَعِبْرَةً لِأُولِی الْأَبْصارِ» جایی دیگر میگوید: «إِنَّ فِی ذلِکَ لَذِکْری‌ لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ».

« въди аллоҳи аллазӣнаи омнўои мнкму ъмлўои алсолҳоти листхлФнҳми фии алأрз » фии алоиаҳи ишораи илои аъиммаи аллазӣнаи ҳам арқони алмлаҳу дъоӣми алислому алносҳўни лдини аллоҳ ва ҳам аснофи салоса : синфи ҳам алълмоءу алФқҳоءи алмрҷўъи илайҳами фии улӯми алшриъаҳи ман алъбодоту алмъомлот вағайриҳо қоӣмўни болҳқи фии тўҳидҳми бшўоҳди нФўсҳму ҳзўзҳми итсрФўни фии алосбоби болҳқи лкнҳми бнФўсҳму ҳзўзҳму муҳибаи днёҳми мҳҷўбўни ани ҳқоӣқи алтўҳид .

«وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ» فی الآیة اشارة الی ائمة الّذین هم ارکان الملّة و دعائم الاسلام و الناصحون لدین اللَّه و هم اصناف ثلاثة: صنف هم العلماء و الفقهاء المرجوع الیهم فی علوم الشّریعة من العبادات و المعاملات و غیرها قائمون بالحقّ فی توحیدهم بشواهد نفوسهم و حظوظهم یتصرّفون فی الاسباب بالحقّ لکنّهم بنفوسهم و حظوظهم و محبّة دنیاهم محجوبون عن حقائق التّوحید.

Ва синфи ҳам аҳли алмърФаҳу асҳоби алҳқоӣқ ва ҳам фии аддӣни кхўоси алмулуки мўсўФўни бхолси алородаҳу ҳасани алқсду сидқи алниаҳ , қоӣмўни болҳқи маъаи шоҳиди аҳўолҳму ародтҳми итсрФўни фии алосбоби кулҳо болҳқи лкнҳми брؤиаҳи аҳўолҳму ародтҳму шавоҳиди қсўдҳми мҳҷўбўни ани таҷреди алтўҳид . Ва синфи ҳам алмхсўсўни ман алмхсўсини болмърФаҳи қоӣмўни болҳқи ишоҳд алҳақ алии наҳҷи таҷреди алтўҳиду таҳқиқи алтФриди Фолдини маъмури бҳؤлоءи алии ахтлоФҳми илои явми алқёмаҳ . Бдонкаҳи хлФоءи замин ки раби алъзаҳи дарин оят боишон ишорат карда се гуруҳанд ҳар гуруҳеро дар тавҳиди мақомӣ маълумаст ва дар изҳори бандагии ҳаддии маҳдӯд , аввали уламо дайн исломанду Фқҳоءи шариъат , ҳофизони миллату носеҳони уммат , ҳади эшон дар изҳори бандагӣ то тамаъи маърифату хавфи уқубат бештар набошаду самараи тавҳиди эшон мқсўраст бар саломати ин ҷаҳону офияти он ҷаҳон , ислому имони эшон аз алтофу имдод ҳақаст локини бшўоӣби ағрозу шавоҳиди ҳзўзи нафас мамзуҷаст , фитрати эшон мағлуби авсофи башарияти ҳаёти эшон дар маърази русуму одат , ва дар олами убудийяти эшонро матарсмон аҳли лои илоҳи ало аллоҳ гӯйанд , боўсоФи башарият аз олами ҳақоиқ маҳҷӯб бошанд , бҳштённди локини ҳоли эшон чунонаст ки ҷунайд гуфт бо нурӣ ки ҳؤлоءи ҳшўи алҷнаҳу лҳои асҳоби ғайри ҳؤлоء , ҳшўи алҷнаҳи асроؤҳоу асҳоби алҷнаҳи амроؤҳо , аммо гуруҳи дигар ки эшонро хосгён мамлакат гӯйанд қавоми эшон бохалос тоъатасту сиҳҳати иродату сидқи аФтқору ният , аз шўоӣби ағрозу ҳзўз нафас давранд ва аз Фтўру троҷъи мҳрўс , локини дасти башарияти оинаи сифоти эшон бар дидаи эшон арза мекунад то қиёми хеши бомдоди ҳақ бар бисоти тавҳид май бенанди он дидан эшон дар ойинаи сафои авқоти хеш , эшонро бар бисот ҳастӣ медорад маъзӯранд локин аз олам нестӣ давранд , руяти сидқу мутолиаи шавоҳиди ихлоси садии кишти миёни эшону миёни олами нестӣ ,у мард то бъолм нестӣ нарасад ҳақоиқи тавҳид рӯй буи нанамояд . Гуруҳи сеюм хоси алхоснд бо қомат ҳақ қоиманд на бқёми хеш , ҳаёти эшон бФтўҳ таҷредаст на брўҳи тҷнид , аз ҳавлу қӯт хеш муҳарриранд ва аз иродату қасди хеши муҷаррад , дар доираи аъмол ва аҳвол нанамоянд ва дар асри тасарруфу ихтиёр наанд ,у маншури саодат ва шақоват нахонанд ва аз саропардаи ғайбашон берун наёранд ва дар ҷароиди маҳву исботашон сабт накунанд . Мисли эшон бо қаҳри рубубият мисли гӯйаст дар хами чавгони султон , гӯйанд он бояд ки дар хами чавгон султон бошем , он гуҳи хоҳ гӯй барост андозаду хоҳи бчп , он гуруҳи аввали мхлсоннди ҳама аз ӯ бенанд , гуруҳи дувуми ъорФоннд бова бенанд , гуруҳи сеюм мўҳдоннди ҳама ӯро бенанд , он ду гуруҳ дар шавоҳид хизматанд аз заҳмати тафриқа боз наруста , сеюмин гуруҳ дар айн суҳбатанд бнқтаҳи ҷамъи расида , ва як нафас дар суҳбат бӯдан ба аз ҳазор сол дар хизмати зистан . Аҳмади хзрўиаҳи саҷҷода Эй фиристод бар бӯи язиди бастомӣ ва аз ӯ баномаи дархост то барон намоз кунад бӯи язид дар ҷавоби номаи набшат ки : ҷамъати ибодаи алаввалину алохрину ҷълтҳои фии мхдаҳу амрати бўзъи алрأси алайҳои ликўни нўмии ҷўозои лҳо . Ва ҳам аз ин бобаст ҳикояти ҷунайду шблӣ ки броҳӣ мерафтанд , ҷунайд гуфтро шблӣ ки як соъат бо худо бош то ман бтў боз оем , ҷунайд бирафту шблӣ дар қирони хондани истод , ҷунайд боз омад бонгӣ бар вай зад ки туро гуфтам бхдоӣ машғӯл бош ? шблӣ гуфт ман чунон дониста будам ки чун қуръон хонам бова машғӯл бошам , ҷунайд гуфт ндонӣ ки ҳар ки бо худо буд дам натавонад зад ? шблӣ ончӣ гуфт аз тафарруқат гуфт ,у ҷунайди ҷавоб аз нуқта ҷамъ дод , ҳамчунин номаи Аҳмади хзрўиаҳ ки ба бӯи язиди набшат аз тафарруқати набшату бӯи язид аз нуқтаи ҷамъ ҷавоб кард , дар хабараст ки Мӯсои умрон чун хост ки бмноҷот ҳақ равад дар мҳлтҳоӣ банӣ Исроил тавоф мекард қиссаҳо истидъо мекард то дар ҳазрати иззат арза мекунаду бони баҳона бо ҳақ муноҷот мекунаду хитоби азалӣ май шунӯд ҳар чанд ки ғубори тафарруқати Мӯсои азизтар буд аз нуқтаи ҷамъи ҳамаи авлиёъу садиқон , аммо дар азоФти брсўли мо салавоти аллоҳи алайҳ дар айни тафарруқат буд то аз мҳлтҳои қиссаҳо дарюза мебоист кард то бидон баҳона бо ҳақи сухан бисёр кунаду расӯли мо салавоти аллоҳи алайҳ ки нуқтаи ҷамъи мурӣди садаи вай буд ӯро бостдъоءи қиссаҳо ҳоҷат набӯд балки иззати худ бо исмат ӯ мегуфт : « ва куллан нақси алейк ман أнбоءи алрсл » алоиаҳ .

و صنف هم اهل المعرفة و اصحاب الحقائق و هم فی الدّین کخواص الملوک موصوفون بخالص الارادة و حسن القصد و صدق النیّة، قائمون بالحقّ مع شاهد احوالهم و ارادتهم یتصرّفون فی الاسباب کلّها بالحقّ لکنّهم برؤیة احوالهم و ارادتهم و شواهد قصودهم محجوبون عن تجرید التوحید. و صنف هم المخصوصون من المخصوصین بالمعرفة قائمون بالحق یشاهد الحقّ علی نهج تجرید التوحید و تحقیق التفرید فالدّین معمور بهؤلاء علی اختلافهم الی یوم القیامة. بدانکه خلفاء زمین که ربّ العزه درین آیت بایشان اشارت کرده سه گروهند هر گروهی را در توحید مقامی معلوم است و در اظهار بندگی حدّی محدود، اول علماء دین اسلامند و فقهاء شریعت، حافظان ملّت و ناصحان امّت، حدّ ایشان در اظهار بندگی تا طمع معرفت و خوف عقوبت بیشتر نباشد و ثمره توحید ایشان مقصور است بر سلامت این جهان و عافیت آن جهان، اسلام و ایمان ایشان از الطاف و امداد حق است لکن بشوائب اغراض و شواهد حظوظ نفس ممزوج است، فطرت ایشان مغلوب اوصاف بشریّت حیات ایشان در معرض رسوم و عادت، و در عالم عبودیّت ایشان را مترسمان اهل لا اله الا اللَّه گویند، باوصاف بشریّت از عالم حقایق محجوب باشند، بهشتیانند لکن حال ایشان چنان است که جنید گفت با نوری که هؤلاء حشو الجنّة و لها اصحاب غیر هؤلاء، حشو الجنة اسراؤها و اصحاب الجنة امراؤها، امّا گروه دیگر که ایشان را خاصگیان مملکت گویند قوام ایشان باخلاص طاعت است و صحّت ارادت و صدق افتقار و نیّت، از شوائب اغراض و حظوظ نفس دورند و از فتور و تراجع محروس، لکن دست بشریت آینه صفات ایشان بر دیده ایشان عرضه میکند تا قیام خویش بامداد حقّ بر بساط توحید می‌بینند آن دیدن ایشان در آئینه صفا اوقات خویش، ایشان را بر بساط هستی میدارد معذورند لکن از عالم نیستی دورند، رؤیت صدق و مطالعه شواهد اخلاص سدّی کشت میان ایشان و میان عالم نیستی، و مرد تا بعالم نیستی نرسد حقایق توحید روی بوی ننماید. گروه سوّم خاص الخاصند با قامت حق قائمند نه بقیام خویش، حیات ایشان بفتوح تجرید است نه بروح تجنید، از حول و قوّت خویش محرّرند و از ارادت و قصد خویش مجرّد، در دایره اعمال و احوال ننمایند و در اسر تصرّف و اختیار نه‌اند، و منشور سعادت و شقاوت نخوانند و از سراپرده غیبشان بیرون نیارند و در جراید محو و اثباتشان ثبت نکنند. مثل ایشان با قهر ربوبیّت مثل گوی است در خم چوگان سلطان، گویند آن باید که در خم چوگان سلطان باشیم، آن گه خواه گوی براست اندازد و خواه بچپ، آن گروه اوّل مخلصانند همه از او بینند، گروه دوم عارفانند باو بینند، گروه سوّم موحّدانند همه او را بینند، آن دو گروه در شواهد خدمتند از زحمت تفرقه باز نرسته، سومین گروه در عین صحبتند بنقطه جمع رسیده، و یک نفس در صحبت بودن به از هزار سال در خدمت زیستن. احمد خضرویه سجاده‌ای فرستاد بر بو یزید بسطامی و از او بنامه درخواست تا بران نماز کند بو یزید در جواب نامه نبشت که: جمعت عبادة الاوّلین و الآخرین و جعلتها فی مخدّة و امرت بوضع الرأس علیها لیکون نومی جوازا لها. و هم از این باب است حکایت جنید و شبلی که براهی میرفتند، جنید گفت را شبلی که یک ساعت با خدا باش تا من بتو باز آیم، جنید برفت و شبلی در قران خواندن ایستاد، جنید باز آمد بانگی بر وی زد که ترا گفتم بخدای مشغول باش؟ شبلی گفت من چنان دانسته بودم که چون قرآن خوانم باو مشغول باشم، جنید گفت ندانی که هر که با خدا بود دم نتواند زد؟ شبلی آنچه گفت از تفرقت گفت، و جنید جواب از نقطه جمع داد، همچنین نامه احمد خضرویه که به بو یزید نبشت از تفرقت نبشت و بو یزید از نقطه جمع جواب کرد، در خبر است که موسی عمران چون خواست که بمناجات حق رود در محلتهای بنی اسرائیل طواف میکرد قصّه‌ها استدعا میکرد تا در حضرت عزّت عرضه میکند و بآن بهانه با حق مناجات میکند و خطاب ازلی می‌شنود هر چند که غبار تفرقت موسی عزیزتر بود از نقطه جمع همه اولیاء و صدّیقان، امّا در اضافت برسول ما صلوات اللَّه علیه در عین تفرقت بود تا از محلتها قصّه‌ها دریوزه می‌بایست کرد تا بدان بهانه با حق سخن بسیار کند و رسول ما صلوات اللَّه علیه که‌ نقطه جمع مرید سدة وی بود او را باستدعاء قصّه‌ها حاجت نبود بلکه عزت خود با عصمت او میگفت: «وَ کُلًّا نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ» الآیة.