Қавлаи таъолӣ : « أи ламтар أни аллоҳи изҷии сҳобо » эй исўқи сҳобои илои ҳайси ирид , « сами иؤлФи байна » эй иҷмъи байни қатъи алсҳоби алмтФрқаҳи баъзҳо илои баъз , « сами иҷълаҳи ркомо » мтрокмои баъзаи фавқи баъз , иқоли ркмти алмтоъу ғайраи азои вазъати баъзаи фавқи баъз , « Фтрии алўдқ » эй алмтр ,у қили алўдқи албрқ ,у қили ҳўи алмсдр , тқўлу диқи алсҳоби идқу дқо , « ихрҷи ман хилола » эй васата ,у ҳўи ҷамъи алхлли колҷболи ҷамъи алҷбл , маънӣ онаст ки ё Муҳамад набинӣ аллоҳро ки меронад меғи оҳиста ва бо диранги он гуҳи пораи пора бо ҳам месозаду тибқи тибқи дарҳам май бандад , он гуҳ то бар то май афканд ,у тӯй бар тӯии брминҳд то об бартобад , ва он гуҳи маҷро дар маҷро рост мекунад то қатра роҳ ёбад , ва бар он маҷроҳо муваккилон бар гуморд то бефармон наборад .

قوله تعالی: «أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ یُزْجِی سَحاباً» ای یسوق سحابا الی حیث یرید، «ثُمَّ یُؤَلِّفُ بَیْنَهُ» ای یجمع بین قطع السحاب المتفرّقة بعضها الی بعض، «ثُمَّ یَجْعَلُهُ رُکاماً» متراکما بعضه فوق بعض، یقال رکمت المتاع و غیره اذا وضعت بعضه فوق بعض، «فَتَرَی الْوَدْقَ» ای المطر، و قیل الودق البرق، و قیل هو المصدر، تقول و دق السّحاب یدق و دقا، «یَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ» ای وسطه، و هو جمع الخلل کالجبال جمع الجبل، معنی آنست که یا محمّد نبینی اللَّه را که میراند میغ آهسته و با درنگ آن گه پاره پاره با هم میسازد و طبق طبق درهم می‌بندد، آن گه تا بر تا می‌افکند، و توی بر توی برمینهد تا آب برتابد، و آن گه مجرا در مجرا راست میکند تا قطره راه یابد، و بر آن مجراها موکلان بر گمارد تا بی فرمان نبارد.

Рӯй ани аллоҳи таъолии халқи алсҳоби алии ҳиӣаҳи алғрболи сами исби алмоءи алайҳи ман алсмоءи сабои сам инзл манеҳ қатраи қатраи ликўни ақрби илои алнФъу анФии ллзрр

روی انّ اللَّه تعالی خلق السّحاب علی هیئة الغربال ثم یصب الماء علیه من السّماء صبّا ثم ینزل منه قطرة قطرة لیکون اقرب الی النفع و انفی للضرر

, қавла : «у инзли ман алсмоء » ман ҳоҳнои лобтдоءи алғоиаҳи лони абтдоءи алонзоли ман алсмоء , « ман ҷибол » алҷболи бадали ман алсмоء , бадали албъзи ман алкул , ва « ман » ҳоҳнои аизои лобтдоءи алғоиаҳу алзмири фии фӣҳо иъўди илои алсмоء , « ман барад » ман ҳоҳнои либини ани алҷболи ман албрд ,у алмънии фии алсмоءи ҷиболи ман баради инҳдри минҳои албрди алии алсҳоби сами алии аларз , Фикўни алмФъўли мҳзўФо , эй инзли ман ҷиболи алсмоءи брдо , ҳосили ин қавл онаст ки дар осмони кӯҳ ҳоаст аз бараду раби алъзаҳ аз он кӯҳҳо барад фурӯ мефиристад бар меғ ва аз меғ бар замин , қавл дигар онаст ки муроди азин ҷиболи таксир ва таъзимаст на айни ҷибол , чунон ки касе гуяд ъанд фалони ҷиболи мол , ириди миқдори ҷиболи ман касрата ,у бойени қавл « ман ҷибол » ин « ман » слтаст яъне инзли ман алсмоءи ҷболои ман барад ,у қили албрди моءи ҷомиди халқаи аллоҳи фии алсҳоби сами инзл ,у қили исири фии алҳўоءи брдо ,у қоли ибни аббос : албрди алслҷ , « Фисиб ба » эй болбрд , « ман ишоء » яъне исиби бнФъаҳи ман ишоء ,у исрФи нафъаи ани ман ишоء ,у қили исиби бзрраҳи ман ишоءи Фиҳлки заръау мола ,у исрФи зарараи ани ман ишоءи Флои израҳ , « икоди сенаи барқа » алснои ъзўءи албрқу лмъонаҳ , « изҳби болأбсор » ман шудаи зўءу бриқаҳ , анмои қоли злки лони ман назари илои албрқи хиФи алайҳи зҳоби албср ,у қрأи абӯи ҷаъфари изҳби бзми алёءу касри алҳоءи ман азҳби алии ани албоءи зоидаи ллтўкиди комаи иқоли мададати сўбаҳу мададати бсўбаҳ .

، قوله: «وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ» من هاهنا لابتداء الغایة لانّ ابتداء الانزال من السّماء، «مِنْ جِبالٍ» الجبال بدل من السّماء، بدل البعض من الکلّ، و «من» هاهنا ایضا لابتداء الغایة و الضمیر فی فیها یعود الی السّماء، «مِنْ بَرَدٍ» من هاهنا لیبین انّ الجبال من البرد، و المعنی فی السّماء جبال من برد ینحدر منها البرد علی السحاب ثمّ علی الارض، فیکون المفعول محذوفا، ای ینزّل من جبال السّماء بردا، حاصل این قول آنست که در آسمان کوه‌ها است از برد و رب العزه از آن کوه‌ها برد فرو می‌فرستد بر میغ و از میغ بر زمین، قول دیگر آنست که مراد ازین جبال تکثیر و تعظیم است نه عین جبال، چنان که کسی گوید عند فلان جبال مال، یرید مقدار جبال من کثرته، و باین قول «مِنْ جِبالٍ» این «من» صلت است یعنی ینزّل من السماء جبالا من برد، و قیل البرد ماء جامد خلقه اللَّه فی السّحاب ثمّ ینزل، و قیل یصیر فی الهواء بردا، و قال ابن عباس: البرد الثلج، «فَیُصِیبُ بِهِ» ای بالبرد، «مَنْ یَشاءُ» یعنی یصیب بنفعه من یشاء، و یصرف نفعه عن من یشاء، و قیل یصیب بضرره من یشاء فیهلک زرعه و ماله، و یصرف ضرره عن من یشاء فلا یضرّه، «یَکادُ سَنا بَرْقِهِ» السنا عضوء البرق و لمعانه، «یَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ» من شدّة ضوء و بریقه، انّما قال ذلک لانّ من نظر الی البرق خیف علیه ذهاب البصر، و قرأ ابو جعفر یذهب بضم الیاء و کسر الهاء من اذهب علی انّ الباء زائدة للتوکید کما یقال مددت ثوبه و مددت بثوبه.

« иқлби аллоҳи аллилу алнҳор » исрФҳмои фии ахтлоФҳмоу тъоқбҳмои иأтии боллилу изҳби болнҳору иأтии болнҳору изҳби боллил

«یُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ» یصرفهما فی اختلافهما و تعاقبهما یأتی باللّیل و یذهب بالنهار و یأتی بالنهار و یذهب باللّیل‌

Рӯй абӯи ҳрираҳи қоли қол алнабӣ слии аллоҳи алайҳу силам : « иўзинии ибни одами исби алдҳру анои алдҳри бедии аламри ақлби аллилу алнҳор »

روی ابو هریرة قال قال النبی صلّی اللَّه علیه و سلّم: «یوذینی ابن آدم یسب الدّهر و انا الدهر بیدی الامر اقلب اللّیل و النّهار»

: қавла : « إни фии злк » эй фии злки алзии зикрати ман ҳзаҳи алошёء , « лъбраҳи лأўлии алأбсор » эй даллолаи лоҳли алъқўлу албсоӣри алии қадараи аллоҳу тавҳида .

: قوله: «إِنَّ فِی ذلِکَ» ای فی ذلک الّذی ذکرت من هذه الاشیاء، «لَعِبْرَةً لِأُولِی الْأَبْصارِ» ای دلالة لاهل العقول و البصائر علی قدرة اللَّه و توحیده.

«у аллоҳи халқи кули добаҳ » қрأи Ҳамзау алксоӣии холиқи кули добаҳи болозоФаҳ , « ман моء » эй ман нутфау ?ераад ба кули ҳайвони ишоҳди фии алднёу лои идхли фӣаи алмлоӣкаҳу алҷни лони лои ншоҳдҳм ,у қили ирид ба ҷамеъи алмхлўқот ,у асли ҷамеъи алхлқи ман алмоء ,у злки ани аллоҳи таъолии халқи моءи сами ҷаъли баъзаи риҳои Фхлқи минҳои алмлоӣкаҳу баъза норо Фхлқи минҳои алҷну баъзаи тино Фхлқ манеҳ одам ,у сأли абӯи ҳрираҳи расӯли аллоҳ ( с ) мами халқи аллоҳи алхлқ ? Фқоли алайҳи ассалом : « ман алмоءи Фмнҳми ман имшӣ »

«وَ اللَّهُ خَلَقَ کُلَّ دَابَّةٍ» قرأ حمزة و الکسائی خالق کل دابة بالاضافة، «مِنْ ماءٍ» ای من نطفة و اراد به کلّ حیوان یشاهد فی الدّنیا و لا یدخل فیه الملائکة و الجن لانّ لا نشاهدهم، و قیل یرید به جمیع المخلوقات، و اصل جمیع الخلق من الماء، و ذلک انّ اللَّه تعالی خلق ماء ثم جعل بعضه ریحا فخلق منها الملائکة و بعضه نارا فخلق منها الجن و بعضه طینا فخلق منه آدم، و سأل ابو هریرة رسول اللَّه (ص) مم خلق اللَّه الخلق؟ فقال علیه السلام: «من الماء فمنهم من یمشی»

Лмои аҷтмъи алъоқли маъаи ғайри алъоқли ҷаъли алғлбаҳи ллъоқл , Фқоли Фмнҳми блФзи ҷамъи алъқлоء , « ман имшии алии батна » колҳёту алҳитону алдидон , « ва манеҳам ман имшии алии раҷулин » колонсону алтир , « ва манеҳам ман имшии алии أрбъ » колбҳоӣму алсбоъ ,у лами изкри ман имшии алии аксари ман арбъ , мисли ҳашароти аларзи лонҳои фии алсўраҳи колтии тмшии алии алорбъ ,у қил « ихлқи аллоҳи мо ишоء » ирид ба мо имшии алии аксари ман арбъ ,у қили мо зоди раҷулаи алии алорбъи Фоътмодаҳи фии машйаи алии арбъи фии алҷҳоти алорбъ , « إни аллоҳи алии кули шайъи ء » ммои зикру байн , « қадир » қодири алии алкмол .

لما اجتمع العاقل مع غیر العاقل جعل الغلبة للعاقل، فقال فمنهم بلفظ جمع العقلاء، «مَنْ یَمْشِی عَلی‌ بَطْنِهِ» کالحیّات و الحیتان و الدیدان، «وَ مِنْهُمْ مَنْ یَمْشِی عَلی‌ رِجْلَیْنِ» کالانسان و الطّیر، «وَ مِنْهُمْ مَنْ یَمْشِی عَلی‌ أَرْبَعٍ» کالبهائم و السباع، و لم یذکر من یمشی علی اکثر من اربع، مثل حشرات الارض لانّها فی الصورة کالتی تمشی علی الاربع، و قیل «یَخْلُقُ اللَّهُ ما یَشاءُ» یرید به ما یمشی علی اکثر من اربع، و قیل ما زاد رجله علی الاربع فاعتماده فی مشیه علی اربع فی الجهات الاربع، «إِنَّ اللَّهَ عَلی‌ کُلِّ شَیْ‌ءٍ» ممّا ذکر و بیّن، «قَدِیرٌ» قادر علی الکمال.

« лақади أнзлнои оёти мубинот » эй аҳкомоу Фроӣз ,у қили ъломоту длоӣл , «у аллоҳи иҳдӣ » иршд , « ман ишоءи إлии сироти мустақӣм » илои дайни алислом ,у қили илои тариқи алҷнаҳ .

«لَقَدْ أَنْزَلْنا آیاتٍ مُبَیِّناتٍ» ای احکاما و فرائض، و قیل علامات و دلائل، «وَ اللَّهُ یَهْدِی» یرشد، «مَنْ یَشاءُ إِلی‌ صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ» الی دین الاسلام، و قیل الی طریق الجنّة.

«у иқўлўни омнои биллоҳу болрсўлу أтъно » яъне алмноФқини иқўлўнаҳ , « сами итўлӣ » иързи ани тоъаҳи аллоҳу расӯла , « Фриқ манеҳам ман баъди злк » эй ман баъди қўлҳм , « омно »у идъўои илои ғайри ҳукми аллоҳ , қоли аллоҳи ъзу ҷл : « ва мо أўлӣки болмؤмнин » қили нзлти ҳзаҳи алоиаҳи фии башари алмноФқи кони байнау байни яҳӯдии хсўмаҳи фии арзи Фқоли алиҳўдии нтҳокми илои Муҳамаду қоли алмноФқи нтҳокми илои каъби алошрФи ?фони мҳмдои иҳиФи ълнё , Фонзли аллоҳи ҳзаҳи алоиаҳу қол : «у إзои даъвои إлии аллоҳу расӯлаи лиҳкми бинҳм » ва алрасул бҳкми аллоҳ , « إзо Фриқ манеҳам мързўн » ани алҳкм ,у қили ани алоҷобаҳ .

«وَ یَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنا» یعنی المنافقین یقولونه، «ثُمَّ یَتَوَلَّی» یعرض عن طاعة اللَّه و رسوله، «فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِکَ» ای من بعد قولهم، «آمَنَّا» و یدعوا الی غیر حکم اللَّه، قال اللَّه عزّ و جل: «وَ ما أُولئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ» قیل نزلت هذه الآیة فی بشر المنافق کان بینه و بین یهودی خصومة فی ارض فقال الیهودی نتحاکم الی محمّد و قال المنافق نتحاکم الی کعب الاشرف فان محمّدا یحیف علنیا، فانزل اللَّه هذه الآیة و قال: «وَ إِذا دُعُوا إِلَی اللَّهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ» و الرسول بحکم اللَّه، «إِذا فَرِیقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ» عن الحکم، و قیل عن الاجابة.

«у إни икни ?лаам алҳақ » эй алқзоءи ?лаами лои алайҳим , « иأтўои إлиаҳи мзънин » тоӣъини мнқодин , алозъони алосроъи илои алтоъаҳ « أи фии қлўбҳми мараз » эй куфру нифоқ , « أми артобўо » шкўои баъди он омнўо , « أми ихоФўни أни иҳиФи аллоҳи алайҳиму расӯла » вазъати калима «ам » фии ҳзини алмўзъини бадали бал ,у ҳозои иأтии фии алқуръони фии ғайри мавзеу маънии алоиаҳ , анҳми кзлк . Ва ҷоءи блФзи алостФҳоми лонаашад фии алзму алтўбих . « бали أўлӣк » алзрби ани ани икўни расӯли аллоҳи иҳиФи алии аҳади фии ҳукма , « أўлӣки ҳам алзолмўн » алмноФқўни алкоФрўн ,у қили маъноаи лӣси ман ҷҳаҳ алрасул мо иртоб бау лкнҳми коФрўни золмўни лонФсҳми ҳайни амтнъўои ман алозъони лҳкми аллоҳу расӯла .

«وَ إِنْ یَکُنْ لَهُمُ الْحَقُّ» ای القضاء لهم لا علیهم، «یَأْتُوا إِلَیْهِ مُذْعِنِینَ» طائعین منقادین، الاذعان الاسراع الی الطاعة «أَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ» ای کفر و نفاق، «أَمِ ارْتابُوا» شکّوا بعد آن آمنوا، «أَمْ یَخافُونَ أَنْ یَحِیفَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ وَ رَسُولُهُ» وضعت کلمة «ام» فی هذین الموضعین بدل بل، و هذا یأتی فی القرآن فی غیر موضع و معنی الآیة، انّهم کذلک. و جاء بلفظ الاستفهام لانّه اشدّ فی الذّم و التوبیخ. «بَلْ أُولئِکَ» الضّرب عن ان یکون رسول اللَّه یحیف علی احد فی حکمه، «أُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ» المنافقون الکافرون، و قیل معناه لیس من جهة الرسول ما یرتاب به و لکنّهم کافرون ظالمون لانفسهم حین امتنعوا من الاذعان لحکم اللَّه و رسوله.

« إнмои кони қавли алмؤмнини إзои даъвои إлии аллоҳ » эй илои китоби аллоҳу расӯла , « лиҳкми бинҳм » эй лиҳкм алнабӣ бинҳми бҳкми аллоҳи алзии амр ба фии алқуръон , « أни иқўлўои смъно » қавл алнабӣ , «у أтъно » амра , ҳозои лӣси алии тариқи алхбри локинаи таълими адоби алшръ ,у алии маънии ани алмؤмнини кзои инбғии ани икўнўо ,у қавли мансӯби алии анаи хабари кону исмаи фии қавла : « أни иқўлўои смъноу أтъно » . «у أўлӣки ҳам алмФлҳўн » алФоӣзўни албоқўни фии алнъими алмқим .

«إِنَّما کانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِینَ إِذا دُعُوا إِلَی اللَّهِ» ای الی کتاب اللَّه و رسوله، «لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ» ای لیحکم النبی بینهم بحکم اللَّه الّذی امر به فی القرآن، «أَنْ یَقُولُوا سَمِعْنا» قول النبی، «وَ أَطَعْنا» امره، هذا لیس علی طریق الخبر لکنّه تعلیم اداب الشرع، و علی معنی انّ المؤمنین کذا ینبغی ان یکونوا، و قول منصوب علی انّه خبر کان و اسمه فی قوله: «أَنْ یَقُولُوا سَمِعْنا وَ أَطَعْنا». «وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» الفائزون الباقون فی النعیم المقیم.

« ва ман итъи аллоҳу расӯла » қоли ибни аббоси Фимои соءаҳу страҳ , «у яхаши аллоҳ » алии мо амали ман алзнўб , «у итқаҳ » Фимои баъд ,у қили алхшиаҳи хавфи маъаи эътиқоди азми алмхшӣ ,у алотқоءи алоҳтрози ман алъсёну алтқсири фии алмأмўр , « Фأўлӣки ҳам алФоӣзўн » болсўобу алноҷўни ман алъқоб , қрأи абӯи Амру абӯи бикр « итқаҳ » бксри алқоФу искони алҳоء ,у қрأи абӯи ҷаъфару ёқӯбу қолўни ани нофеъ «у итқаҳ » бксри алқоФу ихтилоси алҳоء ,у қрأи ҳФс «у итқаҳ » баскони алқоФу ихтилоси алҳоء ,у қрأи албоқўн «у итқҳӣ » бксри алқоФу ишбоъи алҳоء , сами рҷъи илои ҳадиси алмноФқини Фқол : «у أқсмўои биллоҳи ҷаҳди أимонҳм »

«وَ مَنْ یُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ» قال ابن عباس فیما ساءه و ستره، «وَ یَخْشَ اللَّهَ» علی ما عمل من الذنوب، «وَ یَتَّقْهِ» فیما بعد، و قیل الخشیة خوف مع اعتقاد عظم المخشی، و الاتقاء الاحتراز من العصیان و التقصیر فی المأمور، «فَأُولئِکَ هُمُ الْفائِزُونَ» بالثواب و الناجون من العقاب، قرأ ابو عمرو و ابو بکر «یتّقه» بکسر القاف و اسکان الهاء، و قرأ ابو جعفر و یعقوب و قالون عن نافع «و یتقه» بکسر القاف و اختلاس الهاء، و قرأ حفص «و یتقه» باسکان القاف و اختلاس الهاء، و قرأ الباقون «و یتقهی» بکسر القاف و اشباع الهاء، ثمّ رجع الی حدیث المنافقین فقال: «وَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَیْمانِهِمْ»

Ҷаҳди алимини ани иҳлФи биллоҳу лои ҳлФи фавқи алҳлФи биллоҳ яъне бзлўои фӣҳо мҷҳўди ҳам лӣни амрнои Муҳамади болхрўҷи илои алғзўи лғзўноу злки ани алмноФқини конўои иқўлўни лрсўли аллоҳи аинмо ткн накун мък , лӣни харҷати хрҷноу ани ақмти ақмноу ани амртнои болҷҳоди ҷоҳдно , Фқоли аллоҳи таъолӣ : « қул » ?лаам , « лои тқсмўо »

جهد الیمین ان یحلف باللّه و لا حلف فوق الحلف باللّه یعنی بذلوا فیها مجهود هم لئن امرنا محمّد بالخروج الی الغزو لغزونا و ذلک انّ المنافقین کانوا یقولون لرسول اللَّه اینما تکن نکن معک، لئن خرجت خرجنا و ان اقمت اقمنا و ان امرتنا بالجهاد جاهدنا، فقال اللَّه تعالی: «قُلْ» لهم، «لا تُقْسِمُوا»

Лои тҳлФўо , теми алкломи сами қол : « тоъаҳи маърӯфа »

لا تحلفوا، تمّ الکلام ثم قال: «طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ»

эй ҳзаҳи тоъаҳи маърӯфаи болқўли дуни алоътқод эй амри урфи мнкми анкми ткзбўни фӣау тқўлўни мо лои тФълўн , ҳозои маънии қавли муҷоҳид ,у қили маъноаи тоъаҳи байнаи холисаи афзалу амсли ман ямини боллсони лои иўоФқҳои алФъл ,у қоли мақотили бен сулаймон : лекини мнкми тоъаҳи маърӯфа , « إни аллоҳи хабири бмои тъмлўн »

ای هذه طاعة معروفة بالقول دون الاعتقاد ای امر عرف منکم انکم تکذبون فیه و تقولون ما لا تفعلون، هذا معنی قول مجاهد، و قیل معناه طاعة بینة خالصة افضل و امثل من یمین باللسان لا یوافقها الفعل، و قال مقاتل بن سلیمان: لیکن منکم طاعة معروفة، «إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِما تَعْمَلُونَ»

Олами бмои тзҳрўн ва мо тзмрўн , лои ихФии алайҳи шайъи ءи ман аъмолкм .

عالم بما تظهرون و ما تضمرون، لا یخفی علیه شی‌ء من اعمالکم.

« қул أтиъўои аллоҳу أтиъўо алрасул Фإни тўлўо » тързўои ани тоъата , « Фإнмои алайҳ » эй алӣ алрасул , « мо ҳамл » клФу амр ба ман таблиғи алрсолаҳу қади блғҳо , «у алайкуми мо ҳмлтм » ман алоҷобаҳу алтоъаҳ ,у қили анмои алайҳи мо ҳамлу алайкуми мо ҳмлтми мансӯхи боиаҳи алсиФ , «у إни ттиъўаҳ » Фимои иأмркму инҳокм , « тҳтдўо » ило алҳақу алршду алҷнаҳ , « ва мо алӣ алрасул إлои алблоғи улмубин » эй алтблиғи албин .

«قُلْ أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا» تعرضوا عن طاعته، «فَإِنَّما عَلَیْهِ» ای علی الرسول، «ما حُمِّلَ» کلّف و امر به من تبلیغ الرسالة و قد بلغها، «وَ عَلَیْکُمْ ما حُمِّلْتُمْ» من الاجابة و الطاعة، و قیل انّما علیه ما حمّل و علیکم ما حملتم منسوخ بآیة السیف، «وَ إِنْ تُطِیعُوهُ» فیما یأمرکم و ینهاکم، «تَهْتَدُوا» الی الحقّ و الرشد و الجنة، «وَ ما عَلَی الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِینُ» ای التبلیغ البیّن.

Рӯй ани ъалқама , бен воӣли алҳзрмии ани абӣаи қоли сأли слмаҳи бен язиди алҷъФии расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу силами Фқол ё набии аллоҳи аи раъйати ани ақоми ълинои амроءи сأлўнои ҳуққааму мнъўнои ҳқнои Фмои тأмрно , Фоързи анҳу , сами сأлаҳи Фоързи анҳу , сами қоли фии алсолсаҳ ӯ фии ассонӣаи Фҷдбаҳи алошъси бен Қайс , Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) : « асмъўоу атиъўои Фонмои алайҳими мо ҳмлўоу алайкуми мо ҳмлтм »

روی عن علقمة، بن وائل الحضرمی عن ابیه قال سأل سلمة بن یزید الجعفی رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و سلّم فقال یا نبیّ اللَّه ا رأیت ان اقام علینا امراء سألونا حقهم و منعونا حقنا فما تأمرنا، فاعرض عنه، ثم سأله فاعرض عنه، ثم قال فی الثالثة او فی الثانیة فجدبه الاشعث بن قیس، فقال رسول اللَّه (ص): «اسمعوا و اطیعوا فانّما علیهم ما حمّلوا و علیکم ما حمّلتم»

,у қоли абӯи Усмони алҳирӣ : ман амри алснаҳи алӣ нафса қўло ва феълан нутқи болҳкмаҳ , ва ман амри алҳўии алӣ нафса қўло ва феълан нутқи болбдъаҳ , лқўли аллоҳи ъзу ҷл : «у إни ттиъўаҳи тҳтдўо » .

، و قال ابو عثمان الحیری: من امر السّنّة علی نفسه قولا و فعلا نطق بالحکمة، و من امر الهوی علی نفسه قولا و فعلا نطق بالبدعة، لقول اللَّه عز و جل: «وَ إِنْ تُطِیعُوهُ تَهْتَدُوا».

« въди аллоҳи аллазӣнаи омнўои мнкму ъмлўои алсолҳоти листхлФнҳми фии алأрз » абӯ алъолӣа гуфт сабаби нузули ин ояти он буд ки расӯли худоу ёрон ӯ пеш аз ҳиҷрати рӯзгорӣ дар Макка ранҷур буданду ноомн аз душман , раби алъзаҳи эшонро бар азии куффор сабр мефармуду дастурӣ қаттол набӯду расӯл ( с ) пинҳону ошкоро бар дайни ислом даъват мекард ва бар азии кофарони сабр ҳаме кард то ӯро бҳҷрт фармуданд , чун бмдинаҳ ҳиҷрат кард муҳоҷирону мусулмонони ҳам чунон ноомн буданд аз душманону пайваста силаҳ доштандӣ охири яке аз муҳоҷирон гуфт : мо иأтии ълинои явми тأмни фӣау нзъи алслоҳ . Ва худ рӯзии моро набӯд ки эмин рӯем дар замини Макка ва силаҳҳо аз даст биниҳода , раби алъзаҳ дар шаъни эшон ин оят фиристод ва эшонро бнсрту амну тамкин ваъда дод Фқоли таъолӣ : « въди аллоҳи аллазӣнаи омнўои мнкм » , бойени қавл « мнкм » ишорат бмҳоҷронаст , « листхлФнҳми фии алأрз » ин арзи замин Маккааст , ва раво бошад ки оят бар умум ронанду муроди бойени арзи ҳама замин бошад дар диёри ислом ки раби алъзаҳи бисоти ислом дар он бгстронду дӯди ширку куфри ботили идбори хеши бараду мусулмононро анбӯҳӣ диҳад , чунон ки гуфт таъолӣу тақаддус : « лизҳраҳи алии аддӣни калла » ва ба қол алнабӣ ( с ) : « лои ибқии алии аларзи байти мдру ло ва бар алои адхлаҳи аллоҳи калимаи алисломи бъзи азиз ӯ зли залил , аммо ани иъзҳми аллоҳи Фиҷълҳми ман аҳлҳо , ва аммо ани излҳми Фидинўои лҳо . »

«وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ» ابو العالیه گفت سبب نزول این آیت آن بود که رسول خدا و یاران او پیش از هجرت روزگاری در مکه رنجور بودند و ناآمن از دشمن، رب العزه ایشان را بر اذی کفار صبر میفرمود و دستوری قتال نبود و رسول (ص) پنهان و آشکارا بر دین اسلام دعوت میکرد و بر اذی کافران صبر همی کرد تا او را بهجرت فرمودند، چون بمدینه هجرت کرد مهاجران و مسلمانان هم چنان ناآمن بودند از دشمنان و پیوسته سلاح داشتندی آخر یکی از مهاجران گفت: ما یأتی علینا یوم تأمن فیه و نضع السلاح. و خود روزی ما را نبود که ایمن رویم در زمین مکّه و سلاحها از دست بنهاده، ربّ العزه در شأن ایشان این آیت فرستاد و ایشان را بنصرت و امن و تمکین وعده داد فقال تعالی: «وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ»، باین قول «مِنْکُمْ» اشارت بمهاجران است، «لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ» این ارض زمین مکه است، و روا باشد که آیت بر عموم رانند و مراد باین ارض همه زمین باشد در دیار اسلام که رب العزه بساط اسلام در آن بگستراند و دود شرک و کفر باطل ادبار خویش برد و مسلمانان را انبوهی دهد، چنان که گفت تعالی و تقدس: «لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ» و به‌ قال النّبی (ص): «لا یبقی علی الارض بیت مدر و لا و بر الا ادخله اللَّه کلمة الاسلام بعز عزیز او ذل ذلیل، امّا ان یعزهم اللَّه فیجعلهم من اهلها، و امّا ان یذلهم فیدینوا لها.»

Қавла : « листхлФнҳми фии алأрз » адхли алломи лҷўоби алимини алмзмраҳу тақдири алқўли фӣа яъне въди аллоҳу қолу аллоҳи истхлФнҳми фии аларз , эй лиўрснҳми арзи алкФори ман алъарабу алъҷм , Фиҷълҳми мулӯкҳо ва сукконҳоу хлФоءи ҳам фӣҳо , « комаи астхлФи аллазӣнаи ман қиблаам » яъне банӣ Исроили ҳайси аҳлки алҷбобраҳи бмсру алшом ,у аўрсҳми арзҳму дёрҳм , қрأи абӯи бикри ани ъосм « комаи астхлФ » бзми алтоءу касри алломи алии мо лами исми фоила ,у албоқўни бФтҳи алтоءу алломи лқўлаҳ : « въди аллоҳ » Фқўлаҳ : « листхлФнҳм » , иъўди илайҳ , Фкзлк « комаи астхлФ »у алмънии истхлФнҳм , астхлоФои костхлоФаҳи аллазӣнаи ман қиблаам . «у лимкнни ?лаами динҳми алзии артзии ?лаам » қоли ибни аббос : иўсъи ?лаами фии алблод ҳатто имлкўҳоу изҳри динҳми алисломи алии соири алодён , «у либдлнҳм » қрأи ибни касӣру абӯи бикру ёқӯб «у либдлнҳм » болтхФиФи ман алإбдол ,у қрأи албоқўн «у либдлнҳм » болтшдиди ман алтбдил ,у ҳумои луғатон ,у қили алтбдили тағйири улҳоли маъаи бқоءи аласл ,у алإбдоли ҷаъли алшии ءи макони алшии ء , « ман баъди хўФҳми أмно » қавмӣ гуфтанд ин хавфу амн ҳар ду дар дунёст , ва ҷамоатӣ гуфтаанд ки хавф дар дунёсту амн дар қиёмат ,у фии злки мо рӯй ан алнабӣ слии аллоҳи алайҳу силами қол : « иқўли аллоҳи ъзу ҷли ании лои аҷмъи алии абдии хавфину лои амнин ани хоФнии фии алднёи омнтаҳи фии алохраҳу ани амннии фии алднёи ахФтаҳи фии алохраҳ » .

قوله: «لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ» ادخل اللام لجواب الیمین المضمرة و تقدیر القول فیه یعنی وعد اللَّه و قال و اللَّه یستخلفنهم فی الارض، ای لیورثنّهم ارض الکفار من العرب و العجم، فیجعلهم ملوکها و سکّانها و خلفاء هم فیها، «کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ» یعنی بنی اسرائیل حیث اهلک الجبابرة بمصر و الشام، و اورثهم ارضهم و دیارهم، قرأ ابو بکر عن عاصم «کما استخلف» بضم التّاء و کسر اللام علی ما لم یسم فاعله، و الباقون بفتح التّاء و اللام لقوله: «وَعَدَ اللَّهُ» فقوله: «لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ»، یعود الیه، فکذلک «کَمَا اسْتَخْلَفَ» و المعنی یستخلفنهم، استخلافا کاستخلافة الّذین من قبلهم. «وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضی‌ لَهُمْ» قال ابن عباس: یوسّع لهم فی البلاد حتی یملکوها و یظهر دینهم الاسلام علی سائر الادیان، «وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ» قرأ ابن کثیر و ابو بکر و یعقوب «و لیبدلنهم» بالتخفیف من الإبدال، و قرأ الباقون «وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ» بالتشدید من التبدیل، و هما لغتان، و قیل التبدیل تغییر الحال مع بقاء الاصل، و الإبدال جعل الشی‌ء مکان الشی‌ء، «مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً» قومی گفتند این خوف و امن هر دو در دنیاست، و جماعتی گفته‌اند که خوف در دنیاست و امن در قیامت، و فی ذلک ما روی عن النبیّ صلّی اللَّه علیه و سلّم قال: «یقول اللَّه عزّ و جل انّی لا اجمع علی عبدی خوفین و لا امنین ان خافنی فی الدّنیا آمنته فی الآخرة و ان امننی فی الدّنیا اخفته فی الآخرة».

« иъбдўннии лои ишркўн бешиӣо » ҳозои наъти ҳоли ирод ба алшрт , саёқи ин сухан бар сиблат шарт аст мегуяд эшонро пас аз бими амни диҳем то он гуҳ ки маро мепарастанд ва анбоз нагиранд ин ҳамчунонаст ки гуфта : « кантами хайри أмаҳи أхрҷти ллнос » сами шарти алии зикри наъти улҳоли Фқол : « тأмрўни болмърўФ » яъне мо дмтми тأмрўни болмърўФу тнҳўни ани алмнкр , раби Алъоламин ҷли ҷалолаи ин ваъда дод пас ваъда вафо карду дайни исломро бар ҳамаи дайнҳо ғалаба доду мусулмононро нусрат доду муъминону дӯстонро аз душманон омн кард ,у фии злки мо рӯй ъдии бен ҳотами қол : бино ано ъанд алнабӣ ( с ) إзи أтоаҳи раҷули Фшкои илайҳи алФоқаҳи сами атоаҳи охири Фшкои илайҳи қатъи алсбил , Фқол : ё ъдии ҳилли раъйати алҳираҳ ?

«یَعْبُدُونَنِی لا یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً» هذا نعت حال یراد به الشرط، سیاق این سخن بر سبیل شرط است میگوید ایشان را پس از بیم امن دهیم تا آن گه که مرا می‌پرستند و انباز نگیرند این همچنانست که گفته: «کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ» ثم شرط علی ذکر نعت الحال فقال: «تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ» یعنی ما دمتم تأمرون بالمعروف و تنهون عن المنکر، رب العالمین جل جلاله این وعده داد پس وعده وفا کرد و دین اسلام را بر همه دینها غلبه داد و مسلمانان را نصرت داد و مؤمنان و دوستان را از دشمنان آمن کرد، و فی ذلک ما روی عدی بن حاتم قال: بینا انا عند النّبی (ص) إذ أتاه رجل فشکا الیه الفاقة ثم اتاه آخر فشکا الیه قطع السبیل، فقال: یا عدی هل رأیت الحیرة؟

Қиллати лами арҳо , қоли ?фони толти бки ҳаёаи Флтрини алзъинаҳи тртҳли ман алҳираҳ ҳатто ттўФи болкъбаҳи лои тхоФи аҳдои алои ллаҳ ,у лӣни толти бки алҳёҳи лтФтҳни кнўзи касрӣ . Қиллати касрии бен ҳурмуз ? қол : касрии бен ҳурмуз ,у лӣни толти бки алҳёҳи лтрини алрҷли ихрҷи мли ءи каффаи ман зҳб ӯ Фзаҳи итлби ман иқблаҳ манеҳу лои иҷди аҳдо иқблаҳ манеҳу лилқини аллоҳи аҳдкми явми алқёмаҳу лӣси байнау байнаи тарҷумони итрҷми ?лаи Флиқўлн ?илам набаъс алики рсўлои Фблғк ?

قلت لم ارها، قال فان طالت بک حیاة فلترینّ الظّعینة ترتحل من الحیرة حتی تطوف بالکعبة لا تخاف احدا الا للَّه، و لئن طالت بک الحیاة لتفتحن کنوز کسری. قلت کسری بن هرمز؟ قال: کسری بن هرمز، و لئن طالت بک الحیاة لترین الرجل یخرج مل‌ء کفه من ذهب او فضّة یطلب من یقبله منه و لا یجد احدا یقبله منه و لیلقین اللَّه احدکم یوم القیامة و لیس بینه و بینه ترجمان یترجم له فلیقولن الم نبعث الیک رسولا فبلغک؟

Фиқўли балӣ , Фиқўли аи лами аътки молоу афзали алейк ? Фиқўли балӣ , Финзри ани яминаи Флои ирии алои ҷаҳаннаму инзри ани ясораи Флои ирии алои ҷаҳаннам » , қол : ъдии самъати расӯли аллоҳи иқўл : « атқўои алнору луи бшқи тмраҳи Фмни лами иҷди шқи тмраҳи Фбклмаҳи тайиба » , қол : ъдии Фрأити алзъинаҳи тртҳли ман алҳираҳ ҳатто ттўФи болкъбаҳи лои тхоФи алои аллоҳ ,у канти Фимни аФттҳи кнўзи касрии бен ҳурмузу лӣни толти бкми ҳаёаи лтрўни мо қол алнабӣ ихрҷи мли ءи каффа .

فیقول بلی، فیقول ا لم اعطک مالا و افضل علیک؟ فیقول بلی، فینظر عن یمینه فلا یری الّا جهنم و ینظر عن یساره فلا یری الّا جهنم»، قال: عدی سمعت رسول اللَّه یقول: «اتقوا النار و لو بشق تمرة فمن لم یجد شقّ تمرة فبکلمة طیبة»، قال: عدی فرأیت الظعینة ترتحل من الحیرة حتی تطوف بالکعبة لا تخاف الا اللَّه، و کنت فیمن افتتح کنوز کسری بن هرمز و لئن طالت بکم حیاة لترون ما قال النبیّ یخرج مل‌ء کفه.

Ва гуфтаанд дарин ояти далолат равшанаст бар хилофати садиқу имомати хлФоءи рошидин , лонаи болоҷмоъи лами итқдмҳми фии алФзилаҳи илои иўмнои аҳад ва ман бъдҳм , мухталифи Фиҳми Фоўлӣки мақтӯъи бомомтҳму сидқи въди аллоҳи Фиҳм ва ҳам алии аддӣни алмрзии ман қабл аллоҳи таъолӣу лақади омнўои баъди хўФҳму қомўои бсёсаҳи алмуслимӣну алзби ани ҳавзаи алисломи аҳсани қиём . Ва фии злки мо рӯй Саиди бен ҷмҳони ани сафинаи қоли самъат алнабӣ иқўл : « алхлоФаҳи баъдии слосўни санаи сами икўни малико »

و گفته‌اند درین آیت دلالت روشن است بر خلافت صدّیق و امامت خلفاء راشدین، لانه بالاجماع لم یتقدمهم فی الفضیلة الی یومنا احد و من بعدهم، مختلف فیهم فاولئک مقطوع بامامتهم و صدق وعد اللَّه فیهم و هم علی الدین المرضی من قبل اللَّه تعالی و لقد آمنوا بعد خوفهم و قاموا بسیاسة المسلمین و الذبّ عن حوزة الاسلام احسن قیام. و فی ذلک ما روی سعید بن جمهان عن سفینة قال سمعت النبیّ یقول: «الخلافة بعدی ثلاثون سنة ثم یکون ملکا»

Сами қоли сафинаи лсъид : амски хилофаи абии бикри суннатину хилофаи умри ъшроу хилофаи Усмони аснтии ъушрау хилофаи улёи сто .

ثم قال سفینة لسعید: امسک خلافة ابی بکر سنتین و خلافة عمر عشرا و خلافة عثمان اثنتی عشرة و خلافة علیا ستا.

Ва ани ҷобири бен абди аллоҳи қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « алхлоФаҳи баъдии фии умматии фии арбаъа : абии бикру умру Усмону алӣ »

و عن جابر بن عبد اللَّه قال قال رسول اللَّه (ص): «الخلافة بعدی فی امّتی فی اربعة: ابی بکر و عمر و عثمان و علیّ»

,у қоли бъзҳми хлФоءи аллоҳи ъзу ҷли фии аларзи салоса : одами фии қавла : « إнии ҷоъили фии алأрзи Халифа » . Ва Довӯди фии қавла : « ё Довӯди إнои ҷълноки Халифаи фии алأрз » ,у абӯи бикри фии қавла : « листхлФнҳми фии алأрз » . Қавла : « ва ман куфри баъди злк » ?ераад ба куфрони алнъмаҳу лами язди алкФри биллоҳи ъзу ҷл , « Фأўлӣки ҳам алФосқўн » алъосўни ллаҳ , қоли аҳли алтФсири аввали ман куфри бҳзаҳи алнъмаҳу ҷҳди ҳақҳо , аллазӣнаи қтлўои Усмони Флмои қтлўаҳи ғайри аллоҳи мо баҳаму адхли алайҳими алхўФ ҳатто сорўои иқттлўни баъди ани конўои ахўоно . Рӯй ҳамиди бен ҳилоли қоли қоли абди аллоҳи бен саломи фии Усмон : ани алмлоӣкаҳи лами тзли муҳӣтаи бмдинткми ҳзаҳи мнзи қадамҳо расӯли аллоҳ ( с ) ҳатто алиўми Фўи аллоҳи лӣни қтлтмўаҳи лизҳбни сами лои иъўдўн абадан , Фўи аллоҳи лои иқтлаҳ раҷул манеҳам алои лақии аллоҳи أҷзми лои яди ?лаи рони сайфаи лами изли мғмўдои ънкм ,у аллоҳи лӣни қтлтмўаҳи лислнаҳи аллоҳи ъзу ҷли алайкуми сами лои иғмдаҳи ънкм , аммо қол абадан ва аммо қоли илои явми алқёмаҳи Фмои қатли набии қти алои қатл ба сбъўни алФо ,у лои Халифаи алои қатл ба хумсау слосўни алФо ,у қил « ман куфри баъди злк » ирид ба мсилмаҳи бен ҳабибу аҳли алимомаҳу алмртдини ман ҳзаҳи аломаҳ ,у ани абии бен каъби ани расӯли аллоҳи қол : « башарати ҳзаҳи аломаҳи болсноءу алрФъаҳу алтмкини фии аддӣн , Фмн талаб манеҳам алднёи баъамали алохраҳи лами икни ?лаи фии алохраҳи насиб » .

، و قال بعضهم خلفاء اللَّه عز و جل فی الارض ثلاثة: آدم فی قوله: «إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً». و داود فی قوله: «یا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ»، و ابو بکر فی قوله: «لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ». قوله: «وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذلِکَ» اراد به کفران النعمة و لم یزد الکفر باللّه عز و جل، «فَأُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ» العاصون للَّه، قال اهل التفسیر اول من کفر بهذه النعمة و جحد حقّها، الّذین قتلوا عثمان فلما قتلوه غیّر اللَّه ما بهم و ادخل علیهم الخوف حتی صاروا یقتتلون بعد ان کانوا اخوانا. روی حمید بن هلال قال قال عبد اللَّه بن سلام فی عثمان: انّ الملائکة لم تزل محیطة بمدینتکم هذه منذ قدمها رسول اللَّه (ص) حتی الیوم فو اللَّه لئن قتلتموه لیذهبن ثم لا یعودون ابدا، فو اللَّه لا یقتله رجل منهم الّا لقی اللَّه أجذم لا ید له ران سیفه لم یزل مغمودا عنکم، و اللَّه لئن قتلتموه لیسلنّه اللَّه عز و جل علیکم ثم لا یغمده عنکم، امّا قال ابدا و امّا قال الی یوم القیامة فما قتل نبی قطّ الا قتل به سبعون الفا، و لا خلیفة الا قتل به خمسة و ثلاثون الفا، و قیل «مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذلِکَ» یرید به مسیلمة بن حبیب و اهل الیمامة و المرتدین من هذه الامّة، و عن ابیّ بن کعب عن رسول اللَّه قال: «بشرت هذه الامة بالسناء و الرفعة و التمکین فی الدّین، فمن طلب منهم الدّنیا بعمل الآخرة لم یکن له فی الآخرة نصیب».

Қавла : «у أқимўои алслоаҳ » яъне алмФрўзаҳ , «у отўои алзкоаҳ » алўоҷбаҳ , «у أтиъўо алрасул » боҷобтаҳи илои мо дъокми илайҳ , « лълкми трҳмўн » ?фонҳо ман мӯҷиботи алрҳмаҳ .

قوله: «وَ أَقِیمُوا الصَّلاةَ» یعنی المفروضة، «وَ آتُوا الزَّکاةَ» الواجبة، «وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ» باجابته الی ما دعاکم الیه، «لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ» فانها من موجبات الرحمة.

« лои тҳсбни аллазӣнаи кФрўо » қрأи ибни омиру Ҳамза « лои иҳсбн » болёء эй лои иҳсбни аллазӣнаи кФрўои анФсҳми мӯъҷизин , Фикўни алмФъўли алаввали мҳзўФоу икўни қавла : « мӯъҷизин » мФъўлои сонё ,у қрأи алохрўн « лои тҳсбн » болтоء , яъне лои тҳсбн ё Муҳамад , аллазӣнаи кФрўои мӯъҷизин .

«لا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا» قرأ ابن عامر و حمزة «لا یحسبنّ» بالیاء ای لا یحسبن الّذین کفروا انفسهم معجزین، فیکون المفعول الاوّل محذوفا و یکون قوله: «مُعْجِزِینَ» مفعولا ثانیا، و قرأ الآخرون «لا تَحْسَبَنَّ» بالتاء، یعنی لا تحسبنّ یا محمّد، الّذین کفروا معجزین.

« аллазӣнаи кФрўо » алии ҳзаҳи алқроءаҳи мафъӯли аввал ва « мӯъҷизин » мафъӯли сон ,у ибни омиру Ҳамзау ъосми иФтҳўни алсин ,у албоқўни иксрўнҳоу ҳумои луғатон . Қавла : « мӯъҷизин » эй Фоӣтин ,у қили собиқин , тқўли аъҷзаҳи ҷаълаи ъоҷзо ӯ ваҷдаи ъоҷзоу насабаи илои алъҷз . «у мأўоҳми алнор » эй мрҷъҳму мнқлбҳму ҳўи истинофи калом , «у лбӣси алмсир » эй лбӣси алмрҷъи алнор .

«الَّذِینَ کَفَرُوا» علی هذه القراءة مفعول اول و «مُعْجِزِینَ» مفعول ثان، و ابن عامر و حمزة و عاصم یفتحون السین، و الباقون یکسرونها و هما لغتان. قوله: «مُعْجِزِینَ» ای فائتین، و قیل سابقین، تقول اعجزه جعله عاجزا او وجده عاجزا و نسبه الی العجز. «وَ مَأْواهُمُ النَّارُ» ای مرجعهم و منقلبهم و هو استیناف کلام، «وَ لَبِئْسَ الْمَصِیرُ» ای لبئس المرجع النّار.

« ё أиҳои аллазӣнаи омнўои листأзнкми аллазӣнаи маликати أимонкм » қоли ибни аббос : ваҷҳи расӯли аллоҳ ( с ) ғломои ман алонсори иқоли ?лаи мдлҷи бен Амри илои умри бен улхитоби вақти алзҳираҳи лидъўо , Фрأии умри баҳолаи караи умри руятаи злки Фқол : ё расӯли аллоҳи вддти луи ани аллоҳи амрноу нҳонои фии ҳоли алостизон , Фонзли аллоҳи ъзу ҷли ҳзаҳи алоиаҳ ,у қоли мақотили нзлти фии асмоءи бинти муршиди кони лҳои ғуломи кабӣри Фдхли алайҳои фии вақти крҳтаҳи Фотти расӯли аллоҳи Фқолт : ани хдмноу ғлмоннои идхлўни ълинои фии ҳоли нкрҳҳо , Фонзли аллоҳи таъолӣ « ё أиҳои аллазӣнаи омнўои листأзнкми аллазӣнаи маликати أимонкм » , яъне алъбиду аломоءу анмои азиФи алмалик ило ?илед лони алъараби алаввалии итбоиъўни болоидӣу анмои хси болимини тхиирои ллклому астдрокои ллимин . «у аллазӣнаи лами иблғўои алҳлми мнкм » ман алоҳрор , лӣс алмрод манеҳам алотФоли аллазӣнаи лами изҳрўои алии авроти алнсоءи бали аллазӣнаи ърФўои амри алнсоءу локини лами иблғўо , « слоси марот » эй истأзнўои фии салосаи авқот , « ман қабл салоаи алФҷр » вақти мФорқаҳи алФрошу алқёми ман алнўм , «у ҳайни тзъўни сёбкми ман алзҳираҳ » вақти алқилўлаҳ , « ва ман баъди салоаи алъшоء » вақти алнўму алоўии илои алФрошу анмои хси ҳзаҳи алоўқоти лонҳои соъоти алхлўаҳу вазъи алсёбу алткшФ , Фомри алъбиду алсбёни болостизони фии ҳзаҳи алоўқоти Фомои ғайриҳам Фистознўни фии ҷамеъи алоўқот , « слоси аврот » қрأи Ҳамзау алксоӣӣу абӯи бикри слоси бнсби алсоءи бдлои ман қавла : « слоси марот »у қрأи алохрўни слоси болрФъи алии анаи хабари мбтдоءи мҳзўФу тақдираи ҳзаҳи алоўқоти алмзкўраҳи слоси авроти лакам , самяти ҳзаҳи алоўқоти авроти лони алонсони изъи фӣҳо сёбаҳи Фтбдўои урата ,у қили ҳзаҳи алоўқоти авқоти алтҷрду зуҳӯри алъўраҳ , Фсорти ман аврот алзмон фаҷрии муҷрии авроти алأбдон ,у қили ҳаии алии азмори алўқту тақдираи салосаи авқоти авроти ФҳзФи алмзоФу ақоми алмзоФи илайҳи мақома , Флзлки анси алслос , « лӣси алайкуму лои алайҳим » яъне алъбиду алхдму алсбён , « ҷиноҳ » фии алдхўли алайкуми бғири истизон , « бъдҳн » эй баъди ҳзаҳи алоўқоти алслосаҳ , « тўоФўни алайкуми бъзкми алии баъз » таъвилаи Фбъзкми баъди тлки алсоъоти тўоФўни алии баъзи ттбостўну ттлоқўну ттъошрўну лои тҳтшмўн ,у ҳзаҳи ишораи илои анаи такассури алҳоҷаҳи илайҳами Флўи шарти алостизони фии кули мараи лшқи злки алайҳим ,у сҳи фии алхбр : ани алҳраҳи листи бнҷсаҳи анмои ҳаии ман алтўоФини алайкуму алтўоФот , яъне анҳо тсҳбки азои хилват ва ман сҳбки фии хлўтку астхлии бки Фҳўи тавофи алейк шабаҳҳо болммолику хадами албит , аллазӣнаи итўФўни алии аҳлҳми ллхдмаҳ , ва манеҳ қавли иброҳӣми анмои алҳраҳи кбъзи аҳли албит ,у қоли ибни аббос : анмои ҳаии ман матоъи албит ,у қили шабаҳҳо бмни итўФи ллҳоҷаҳу алмсأлаҳи ириди ани алоҷри фии мувосотҳо колоҷри фии мўосоаҳи ман итўФи ллҳоҷаҳу алмсأлаҳ , « кзлк » эй кбёни алоҳкоми фии ҳзаҳи алоиаҳ , « ибини аллоҳи лаками алоёт » аламру алнҳӣ , «у аллоҳи алӣам » Фимои иأмр , « ҳаким » Фимои идбр . АхтлФи алълмоءи фии ҳукми ҳзаҳи алоиаҳ , Фқоли қавми ҳўи мансӯхи лои иъмл ба . Алиўми қили лобни аббос , Киевтарӣ фии ҳзаҳи алоиаҳи амрнои фӣҳо бмои амрноу лои иъмли баҳои аҳад ? Фқоли ибни аббос : анаи рафиқи ҳалими иҳби алстру лами икни ллқўми сутуру лои ҳиҷоби факони алхдму алўлоиди идхлўни Фрбмо ирўн манеҳам мо лои иҳбўн , Фомрўои болостизони фии тлки алъўроту қади басти аллоҳи алрзқу атхзи анноси алстўри Фрأии ани злки ағнии ани алостизон ,у зҳби қавми илои анҳо ғайри мансӯха , рӯй ани Мӯсои бен абии ъоӣшаҳи қоли сأлти аш-Шаабии ани ҳзаҳи алоиаҳ « листأзнкми аллазӣнаи маликати أимонкм » أи мансӯхаи ҳай ? қоли лоу аллоҳ мо насахт , қиллати ани анноси лои иъмлўни баҳо , қоли аллоҳи алмстъон ,у ани Саиди бен ҷбири фии ҳзаҳи алоиаҳи ани наса иқўлўн насахту аллоҳ мо насахт ва локинҳо ммои итҳоўн ба аннос .

«یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمانُکُمْ» قال ابن عباس: وجّه رسول اللَّه (ص) غلاما من الانصار یقال له مدلج بن عمرو الی عمر بن الخطاب وقت الظهیرة لیدعوا، فرأی عمر بحالة کره عمر رؤیته ذلک فقال: یا رسول اللَّه وددت لو انّ اللَّه امرنا و نهانا فی حال الاستیذان، فانزل اللَّه عز و جل هذه الآیة، و قال مقاتل نزلت فی اسماء بنت مرشد کان لها غلام کبیر فدخل علیها فی وقت کرهته فاتت رسول اللَّه فقالت: ان خدمنا و غلماننا یدخلون علینا فی حال نکرهها، فانزل اللَّه تعالی «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمانُکُمْ»، یعنی العبید و الاماء و انّما اضیف الملک الی الید لانّ العرب الاولی یتبایعون بالایدی و انما خصّ بالیمین تخییرا للکلام و استدراکا للیمین. «وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ» من الاحرار، لیس المراد منهم الاطفال الّذین لم یظهروا علی عورات النساء بل الّذین عرفوا امر النساء و لکن لم یبلغوا، «ثَلاثَ مَرَّاتٍ» ای یستأذنوا فی ثلاثة اوقات، «مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ» وقت مفارقة الفراش و القیام من النوم، «وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ» وقت القیلولة، «وَ مِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ» وقت النوم و الاوی الی الفراش و انّما خصّ هذه الاوقات لانها ساعات الخلوة و وضع الثیاب و التکشف، فامر العبید و الصبیان بالاستیذان فی هذه الاوقات فامّا غیرهم فیستاذنون فی جمیع الاوقات، «ثَلاثُ عَوْراتٍ» قرأ حمزة و الکسائی و ابو بکر ثلاث بنصب الثّاء بدلا من قوله: «ثَلاثَ مَرَّاتٍ» و قرأ الآخرون ثلاث بالرفع علی انّه خبر مبتداء محذوف و تقدیره هذه الاوقات المذکورة ثلاث عورات لکم، سمّیت هذه الاوقات عورات لانّ الانسان یضع فیها ثیابه فتبدوا عورته، و قیل هذه الاوقات اوقات التجرد و ظهور العورة، فصارت من عورات الزمان فجری مجری عورات الأبدان، و قیل هی علی اضمار الوقت و تقدیره ثلاثة اوقات عورات فحذف المضاف و اقام المضاف الیه مقامه، فلذلک انث الثلاث، «لَیْسَ عَلَیْکُمْ وَ لا عَلَیْهِمْ» یعنی العبید و الخدم و الصبیان، «جُناحٌ» فی الدخول علیکم بغیر استیذان، «بَعْدَهُنَّ» ای بعد هذه الاوقات الثلاثة، «طَوَّافُونَ عَلَیْکُمْ بَعْضُکُمْ عَلی‌ بَعْضٍ» تأویله فبعضکم بعد تلک الساعات طوّافون علی بعض تتباسطون و تتلاقون و تتعاشرون و لا تحتشمون، و هذه اشارة الی انه تکثر الحاجة الیهم فلو شرط الاستیذان فی کل مرّة لشق ذلک علیهم، و صحّ فی الخبر: ان الهرّة لیست بنجسة انّما هی من الطوافین علیکم و الطوافات، یعنی انّها تصحبک اذا خلوت و من صحبک فی خلوتک و استخلی بک فهو طوّاف علیک شبّهها بالممالیک و خدم البیت، الّذین یطوفون علی اهلهم للخدمة، و منه قول ابراهیم انّما الهرّة کبعض اهل البیت، و قال ابن عباس: انّما هی من متاع البیت، و قیل شبّهها بمن یطوف للحاجة و المسألة یرید ان الاجر فی مواساتها کالاجر فی مواساة من یطوف للحاجة و المسألة، «کَذلِکَ» ای کبیان الاحکام فی هذه الآیة، «یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمُ الْآیاتِ» الامر و النهی، «وَ اللَّهُ عَلِیمٌ» فیما یأمر، «حَکِیمٌ» فیما یدبّر. اختلف العلماء فی حکم هذه الآیة، فقال قوم هو منسوخ لا یعمل به. الیوم قیل لابن عباس، کیف تری فی هذه الآیة امرنا فیها بما امرنا و لا یعمل بها احد؟ فقال ابن عباس: انّه رفیق حلیم یحبّ الستر و لم یکن للقوم ستور و لا حجاب فکان الخدم و الولاید یدخلون فربّما یرون منهم ما لا یحبّون، فامروا بالاستیذان فی تلک العورات و قد بسط اللَّه الرزق و اتخذ الناس الستور فرأی انّ ذلک اغنی عن الاستیذان، و ذهب قوم الی انها غیر منسوخة، روی عن موسی بن ابی عائشة قال سألت الشعبی عن هذه الآیة «لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمانُکُمْ» أ منسوخة هی؟ قال لا و اللَّه ما نسخت، قلت انّ الناس لا یعملون بها، قال اللَّه المستعان، و عن سعید بن جبیر فی هذه الآیة انّ ناسا یقولون نسخت و اللَّه ما نسخت و لکنّها مما یتهاون به الناس.

Қавла : «у إзои блғи алأтФоли мнкми алҳлм » ириди алоҳрори аллазӣнаи блғўо ,у алҳлми рؤёи алболғ ва манеҳ саммии алблўғи ҳлмоу алмҳтлму улҳолами алболғ ,у улҳолами алноӣму алмтҳлми алзии ирии алрؤё ,у фии алхбр , ман тҳлми фии маномаи Флои ихбрнои бтлъби алшитон ба ,у маънии алоиаҳи азои блғи алотФоли ман аҳроркму ародўои алдхўли алайкуми Флистأзнўои фии ҷамеъи алоўқот , « комаи астأзни аллазӣнаи ман қиблаам » эй комаи астأзни аллазӣнаи блғўоу дхлўои ман қиблаам ,у қил яъне аллазӣнаи конўои маъаи иброҳӣму Мӯсоу исои алайҳими ассалом .

قوله: «وَ إِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْکُمُ الْحُلُمَ» یرید الاحرار الّذین بلغوا، و الحلم رؤیا البالغ و منه سمّی البلوغ حلما و المحتلم و الحالم البالغ، و الحالم النّائم و المتحلم الّذی یری الرؤیا، و فی الخبر، من تحلّم فی منامه فلا یخبرنا بتلعب الشیطان به‌، و معنی الآیة اذا بلغ الاطفال من احرارکم و ارادوا الدخول علیکم فلیستأذنوا فی جمیع الاوقات، «کَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ» ای کما استأذن الّذین بلغوا و دخلوا من قبلهم، و قیل یعنی الّذین کانوا مع ابراهیم و موسی و عیسی علیهم السّلام.

« кзлки ибини аллоҳи лаками оёта » длолотаҳу аҳкома , «у аллоҳи алӣами ҳаким » қоли Саиди бен алмсиби истأзни алрҷли алии ИМАи анмои анзлти ҳзаҳи алоиаҳи фии злку сӣли ҳзиФаҳи أи истأзни алрҷли алии волдиаҳ ? қоли нъм , ани лами тФъли раъйати мнҳмои мо ткраҳи қавла : «у алқўоъди ман алнсоء » яъне алъҷоӣзи аллотии қъдни алии алўлду алҳизи ман алкбри Флои илдну лои иҳзн , воҳдтҳои қоъди блоҳоءи лидли бҳзФи алҳоءи алии анаи қууди кибр , комаи қолўои амрأаҳи ҳомили лидли бҳзФи алҳоءи алии анаи ҳамли ҳабл ,у қолўои фии ғайри злки қоидаи фии байтҳоу ҳомилаи алии зуҳрҳо , қоли ибни қтибаҳ : самяти алмрأаҳи қоъдои азои кибрати лонҳои такассури алқъўд ,у қили ҳни алъҷоӣзи аллўотии азои роҳни алрҷоли астқзрўҳн , Фомои ман канти фӣҳо бақияи ман ҷамолу ҳаии маҳали алшҳўаҳи Флои тдхли фии ҳзаҳи алоиаҳ , « аллотии лои ирҷўни нкоҳо » эй лои итмъни фии ани ттзўҷни лкбрҳн , « Флиси ълиҳни ҷиноҳи أни изъни сёбҳн » ъанд алрҷолу ҳаии алҷлбобу алрдоءи алзии фавқи алсёбу алқноъи алзии фавқи алхмор , » Фомои алхмори лои иҷўзи вазъа ,у қили алсёб ,у фии ҳзаҳи алоиаҳи ҳаии алмлоҳФу алостъФоФи ҳоҳнои алосттори болмлоҳФ , « ғайри мтбрҷоти бзинаҳ » эй ғайри мбдёти бзинаҳу алтбрҷи изҳори маҳосинҳо алтии инбғии ани тсрҳо , колшъру алзроъу алнҳру алсоқ эй лои иқсдни бўзъҳои ани изҳрни зинтҳн ,у қили алтбрҷи ҳоҳноу фии қавла : «у лои тбрҷни тбрҷи алҷоҳлиаҳи алأўлӣ » алхурӯҷи ман албити зоҳираи алзинаҳ . «у أни истъФФни хайри лҳн » эй алтлбси хайри лҳои ман алткшФ , «у аллоҳи самиъ » лмои иқол , « алӣам » бмои иқсду инўӣ « лӣси алии алأъмии ҳараҷ » уламо тафсир мухталифанд дар сабаби нузули ин оят , ибн аббос гуфт : чун ин оят фурӯ омад ки : «у лои тأклўои أмўолкми бинкми болботл » мусулмонон тҳрҷ намуданд аз мўоклти нобӣноу ланг ва бемор гуфтанд моро наҳй карданд аз хӯрдани моли бботлу беҳинаи амвол таомаст ки дар пеш ниҳанд ва хуранд ва эшон ъоҷзоннд ва зуъафоанд ва дар хӯрдани муқовимат асҳо натавонанд ва бар эшон ҳайф раваду зиқ ва он гуҳ хӯрдани мол бботл бошад , азин сабаб тҳрҷ карданд то раби алъзаҳи ин оят фиристод ва эшонро рухсат дод дар мўоклти эшон ,у бойени таъвил « алӣ » бмънӣ « фӣ »аст эй лӣси алайкуми фии мўоклаҳи алоъмӣу алоърҷу алмризи ҳараҷ , Саиди бен ҷбир гуфту заҳҳок : заъифон тҳрҷ менамуданд аз мўоклти асҳо аз бими он ки эшонро кроҳит ояд хӯрдан бо мо ва эшонро аз он ранҷ буд , ва маънӣ онаст ки барин заъифон ҳараҷ нест ки хуранд аз хонаҳои эшон ки ном бардаанд дарин оят . Муҷоҳид гуфт асҳоби расӯл ( с ) бар якдигари меҳрбон ва мушфиқ буданд , вақт буд ки азин заъифони яке дар хона эшон шудӣ баталаб таом ва дар хонаи эшон таом набӯдӣу рад кардан эшон бетаом рӯй набӯд ҳамеи бархестанду бахонаҳои хеш ва пайванд мерафтанд ва эшонро бо худ мебурданд таом хӯрданро , заъифони дасти бони таом наме бурданд ва тҳрҷ менамуданд яъне ки на молики таоми моро хонду сар таом оварад то раби алъзаҳи эшонро дарин оят рухсат дод .

«کَذلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ آیاتِهِ» دلالاته و احکامه، «وَ اللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ» قال سعید بن المسیب یستأذن الرّجل علی امّه انما انزلت هذه الآیة فی ذلک و سئل حذیفة أ یستأذن الرّجل علی والدیه؟ قال نعم، ان لم تفعل رأیت منهما ما تکره قوله: «وَ الْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ» یعنی العجائز اللاتی قعدن علی الولد و الحیض من الکبر فلا یلدن و لا یحضن، واحدتها قاعد بلاهاء لیدل بحذف الهاء علی انّه قعود کبر، کما قالوا امرأة حامل لیدلّ بحذف الهاء علی انه حمل حبل، و قالوا فی غیر ذلک قاعدة فی بیتها و حاملة علی ظهرها، قال ابن قتیبة: سمّیت المرأة قاعدا اذا کبرت لانّها تکثر القعود، و قیل هنّ العجائز اللواتی اذا رآهن الرّجال استقذروهنّ، فامّا من کانت فیها بقیة من جمال و هی محل الشهوة فلا تدخل فی هذه الآیة، «اللَّاتِی لا یَرْجُونَ نِکاحاً» ای لا یطمعن فی ان تتزوجن لکبرهن، «فَلَیْسَ عَلَیْهِنَّ جُناحٌ أَنْ یَضَعْنَ ثِیابَهُنَّ» عند الرجال و هی الجلباب و الرداء الّذی فوق الثیاب و القناع الّذی فوق الخمار،» فاما الخمار لا یجوز وضعه، و قیل الثیاب، و فی هذه الآیة هی الملاحف و الاستعفاف هاهنا الاستتار بالملاحف، «غَیْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِینَةٍ» ای غیر مبدیات بزینة و التبرج اظهار محاسنها الّتی ینبغی ان تسرها، کالشعر و الذراع و النحر و السّاق ای لا یقصدن بوضعها ان یظهرن زینتهن، و قیل التبرج هاهنا و فی قوله: «وَ لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِیَّةِ الْأُولی‌» الخروج من البیت ظاهرة الزّینة. «وَ أَنْ یَسْتَعْفِفْنَ خَیْرٌ لَهُنَّ» ای التلبس خیر لها من التکشف، «وَ اللَّهُ سَمِیعٌ» لما یقال، «عَلِیمٌ» بما یقصد و ینوی «لَیْسَ عَلَی الْأَعْمی‌ حَرَجٌ» علماء تفسیر مختلفند در سبب نزول این آیت، ابن عباس گفت: چون این آیت فرو آمد که: «وَ لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ» مسلمانان تحرّج نمودند از مواکلت نابینا و لنگ و بیمار گفتند ما را نهی کردند از خوردن مال بباطل و بهینه اموال طعام است که در پیش نهند و خورند و ایشان عاجزانند و ضعفااند و در خوردن مقاومت اصحا نتوانند و بر ایشان حیف رود و ضیق و آن گه خوردن مال بباطل باشد، ازین سبب تحرج کردند تا رب العزّة این آیت فرستاد و ایشان را رخصت داد در مواکلت ایشان، و باین تأویل «علی» بمعنی «فی» است ای لیس علیکم فی مواکلة الاعمی و الاعرج و المریض حرج، سعید بن جبیر گفت و ضحاک: ضعیفان تحرج مینمودند از مواکلت اصحّا از بیم آن که ایشان را کراهیت آید خوردن با ما و ایشان را از آن رنج بود، و معنی آنست که برین ضعیفان حرج نیست که خورند از خانه‌های ایشان که نام برده‌اند درین آیت. مجاهد گفت اصحاب رسول (ص) بر یکدیگر مهربان و مشفق بودند، وقت بود که ازین ضعیفان یکی در خانه ایشان شدی بطلب طعام و در خانه ایشان طعام نبودی و رد کردن ایشان بی طعام روی نبود همی برخاستند و بخانه‌های خویش و پیوند میرفتند و ایشان را با خود میبردند طعام خوردن را، ضعیفان دست بآن طعام نمی‌بردند و تحرج می‌نمودند یعنی که نه مالک طعام ما را خواند و سر طعام آورد تا رب العزه ایشان را درین آیت رخصت داد.

Саид мсиб гуфт . Ҷамоатии саҳоба бо расӯли худои бғзои рафтанду калиди ганҷинаҳо бойени заъифон ва хуишон супурданд ва хӯрдани таоми эшонро мубоҳ карданд эшон худ тҳрҷ намуданд ва нахурданд яъне ки эшон ғоибанд ва дар ғайбати эшон таом эшон нахӯрем то раби алъзаҳи эшонро бойени оят рухсат дод . Ҳасан гуфт : маънӣ оят онаст ки бар нобӣноу лангу бемор ҳараҷ нест чун тахаллуф кунад аз ҷиҳод , эшонро тахаллуф аз ҷиҳоди ин оят рухсатаст ,у бқўли ҳасани сухани ӣнҷо тамом шуд ки : «у лои алии алмризи ҳараҷ » пас бар истиноф гуфт : «у лои алии أнФскм » эй ҳараҷи фии ани тأклўои ман биўткми илои охири алоиаҳ . Қавмӣ гуфтанд «у лои алии أнФскм » то охири оя мансӯхаст , дар ибтидо дар хонаҳои якдигар беҳиҷоб мерафтанду таом ки меёфтанд михўрднди пас чун оя омад ки : « лои тдхлўои биўтои ғайри биўткм ҳатто тстأнсўо » ва « лои тдхлўои буют алнабӣ إлои أни иؤзни лаками إлии таом » ин мансӯхи гашт ,у бештарини уламо бар онанд ки ӣнҷо насх несту маънӣ онаст ки :у лои алии анФскми ани тأклўои ман биўткм , эй лои ҳараҷи алайкуми ани тأклўои ман амволи ъёлкму азўоҷкм ,у байти алмрأаҳи кбити алзўҷ ,у қил « ман биўткм » эй буюти аўлодкм , ҷаъли буюти аўлодҳми биўтҳми лони валади алрҷли ман касабау молаи камола ,у фии алҳдис : « анату молики лои бик » « أўи буюти обоӣкми أўи буюти أмҳоткм » қрأи Ҳамзаи вҳдаҳи амҳоткми бксри алолФу алмими ҷмиъо . Ва қрأи алксоӣии амҳоткми бксри алолФу фатҳи алмим ,у қрأи албоқўни бзми алолФу фатҳи алмим . « أўи буюти إхўонкми أўи буюти أхўоткми أўи буюти أъмомкми أўи буюти ъмоткми أўи буюти أхўолкми أўи буюти холоткми أўи мо млктми мФотҳаҳ »

سعید مسیب گفت. جماعتی صحابه با رسول خدا بغزا رفتند و کلید گنجینه‌ها باین ضعیفان و خویشان سپردند و خوردن طعام ایشان را مباح کردند ایشان خود تحرج نمودند و نخوردند یعنی که ایشان غایبند و در غیبت ایشان طعام ایشان نخوریم تا رب العزة ایشان را باین آیت رخصت داد. حسن گفت: معنی آیت آنست که بر نابینا و لنگ و بیمار حرج نیست چون تخلف کند از جهاد، ایشان را تخلف از جهاد این آیت رخصت است، و بقول حسن سخن اینجا تمام شد که: «وَ لا عَلَی الْمَرِیضِ حَرَجٌ» پس بر استیناف گفت: «وَ لا عَلی‌ أَنْفُسِکُمْ» ای حرج فی ان تأکلوا من بیوتکم الی آخر الآیة. قومی گفتند «وَ لا عَلی‌ أَنْفُسِکُمْ» تا آخر آیه منسوخ است، در ابتدا در خانه‌های یکدیگر بی‌حجاب میرفتند و طعام که مییافتند میخوردند پس چون آیه آمد که: «لا تَدْخُلُوا بُیُوتاً غَیْرَ بُیُوتِکُمْ حَتَّی تَسْتَأْنِسُوا» و «لا تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلَّا أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ إِلی‌ طَعامٍ» این منسوخ گشت، و بیشترین علما بر آنند که اینجا نسخ نیست و معنی آن است که: و لا علی انفسکم ان تأکلوا من بیوتکم، ای لا حرج علیکم ان تأکلوا من اموال عیالکم و ازواجکم، و بیت المرأة کبیت الزّوج، و قیل «مِنْ بُیُوتِکُمْ» ای بیوت اولادکم، جعل بیوت اولادهم بیوتهم لانّ ولد الرّجل من کسبه و ماله کماله، و فی الحدیث: «انت و مالک لا بیک» «أَوْ بُیُوتِ آبائِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أُمَّهاتِکُمْ» قرأ حمزة وحده امّهاتکم بکسر الالف و المیم جمیعا. و قرأ الکسائی امّهاتکم بکسر الالف و فتح المیم، و قرأ الباقون بضمّ الالف و فتح المیم. «أَوْ بُیُوتِ إِخْوانِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أَخَواتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أَعْمامِکُمْ أَوْ بُیُوتِ عَمَّاتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أَخْوالِکُمْ أَوْ بُیُوتِ خالاتِکُمْ أَوْ ما مَلَکْتُمْ مَفاتِحَهُ»

эй буюти мо млктми мФотҳаҳ . Қоли ибни аббос : ании бзлки вакили алрҷлу қимаи фии зиътаҳ ӯ мошитаҳи лои бأси алайҳи ани иأкли ман самари зиътаҳу ишрби ман лбни мошитаҳу лои иҳмлу лои идхр . Ва қоли алзҳок : яъне ман буюти ъбидкму ммоликкму злки ани алсиди имлки манзили абда ,у алмФотҳи алхзоӣни лқўлаҳ : «у ъндаҳи мФотҳи алғиб » . Қоли ъкрмаҳ : азои малики алрҷли алмФтоҳи Фҳўи хозини Флои бأси ани итъми алшии ءи алисир . Ва қоли Ассадӣ : алрҷли иўлии таомаи ғайраи иқўми алайҳи Флои бأси ан иأкл манеҳ . Ва қили ҳў вале алитими ?лаи ани итноўли ман молаи мо қоли аллоҳ : « ва ман кони Фқирои Флиأкли болмърўФу мФотҳаҳи беда » . « أўи сдиқкм » алсдиқи ҳўи алзии сдқки фии маваддата ,у қили ҳўи алзии иўоФқки фии зоҳирау ботина . Қоли ибни аббос : алсдиқи Акбари ман алўолдини алотарӣ ани аҳли алнори лами истғисўои болобоءу аломҳоти бали қолўои Фмои лнои ман шоФъину лои садиқи ҳмим . Фрхси аллоҳи ?лаи ани иأкли ман байтаи бғири изна ,у қили ҳўи азои дъоки илои валимаи Фҳсб .

ای بیوت ما ملکتم مفاتحه. قال ابن عباس: عنی بذلک وکیل الرّجل و قیّمه فی ضیعته او ماشیته لا بأس علیه ان یأکل من ثمر ضیعته و یشرب من لبن ماشیته و لا یحمل و لا یدّخر. و قال الضحاک: یعنی من بیوت عبیدکم و ممالیککم و ذلک ان السیّد یملک منزل عبده، و المفاتح الخزائن لقوله: «وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَیْبِ». قال عکرمة: اذا ملک الرّجل المفتاح فهو خازن فلا بأس ان یطعم الشی‌ء الیسیر. و قال السدی: الرجل یولی طعامه غیره یقوم علیه فلا بأس ان یأکل منه. و قیل هو ولی الیتیم له ان یتناول من ماله ما قال اللَّه: «وَ مَنْ کانَ فَقِیراً فَلْیَأْکُلْ بِالْمَعْرُوفِ و مفاتحه بیده». «أَوْ صَدِیقِکُمْ» الصدیق هو الّذی صدقک فی مودّته، و قیل هو الّذی یوافقک فی ظاهره و باطنه. قال ابن عباس: الصدیق اکبر من الوالدین الا تری انّ اهل النّار لم یستغیثوا بالآباء و الامّهات بل قالوا فما لنا من شافعین و لا صدیق حمیم. فرخص اللَّه له ان یأکل من بیته بغیر اذنه، و قیل هو اذا دعاک الی ولیمة فحسب.

Ва кони алҳсну қтодаҳи бирёни духули алрҷли байти сидиқау алтҳрми бтъомаҳи ман ғайр истизон манеҳ фии алокли бҳзаҳи алоиаҳ ,у дахли абди аллоҳи бен Идрӣси алии алоъмши мнсрФои ман амлоку фӣ кама скри Фодхли алоъмши ядаи фӣ камау ахзи ман алшкру қрأ « أўи сдиқкм » ибн аббос гуфт ин дар шаъни ҳориси бен Амр фурӯ омад ки бо расӯли худо ( с ) бғзо шуду молики бен зайдро Халифа кард бар аҳли хеш , чун боз омад ӯро назор ва заъиф дид , гуфт чаҳ расед туро ки чунин заъиф гаштае ? гуфт : лами икни ъндии шайъи ءу тҳрҷти ани акли ман тъомки бғири азнки Фонзли аллоҳи таъолӣ « أўи сдиқкм » маънӣ онаст ки бар мусулмонон танагӣ нест ва бзҳӣ нест ки дарин хонаҳо раванд ки номи эшон дарин ояти бурданд ва аз таом эшон хуранд агар чаҳ эшон ҳозир набошанд бшрти онкӣ аз он таоми чизе бар нагиранд ки бо худ беруни оранд ва на аз он зодии созанд , ин рухсатӣаст ки аллоҳи ниҳоди миёни бандагону Лутфӣ ки бФзл худ кард бо эшон то аз дноӣти ахлоқу танагии назар давр бошанду бхсоли ҳамидаи ороста .

و کان الحسن و قتادة بریان دخول الرّجل بیت صدیقه و التحرم بطعامه من غیر استیذان منه فی الاکل بهذه الآیة، و دخل عبد اللَّه بن ادریس علی الاعمش منصرفا من املاک و فی کمّه سکر فادخل الاعمش یده فی کمّه و اخذ من الشکر و قرأ «أَوْ صَدِیقِکُمْ» ابن عباس گفت این در شأن حارث بن عمرو فرو آمد که با رسول خدا (ص) بغزا شد و مالک بن زید را خلیفه کرد بر اهل خویش، چون باز آمد او را نزار و ضعیف دید، گفت چه رسید ترا که چنین ضعیف گشته‌ای؟ گفت: لم یکن عندی شی‌ء و تحرجت ان اکل من طعامک بغیر اذنک فانزل اللَّه تعالی «أَوْ صَدِیقِکُمْ» معنی آنست که بر مسلمانان تنگی نیست و بزهی نیست که درین خانه‌ها روند که نام ایشان درین آیت بردند و از طعام ایشان خورند اگر چه ایشان حاضر نباشند بشرط آنکه از آن طعام چیزی بر نگیرند که با خود بیرون آرند و نه از آن زادی سازند، این رخصتی است که اللَّه نهاد میان بندگان و لطفی که بفضل خود کرد با ایشان تا از دنائت اخلاق و تنگی نظر دور باشند و بخصال حمیده آراسته.

« лӣси алайкуми ҷиноҳи أни тأклўои ҷмиъои أўи أштото » , қавмӣ буданд аз араби бнўи Лайси бен бикр аз банӣ кунона одат доштанд ки танҳо нхўрдндӣ бемеҳмон , кас буд аз эшон ки бомдод то шабонгоҳи мунтазир меҳмон нишастӣ ё касе ки бо вай таом хӯрдӣ пас агар дар шабонгоҳи ҳечкас нёФтндии таоми хўрдндӣ , ин ояти эшонро рухсат омад ки агар хоҳед бо ҳам таом хуред хоҳед пароканда . Ъкрмаҳ гуфт дар шани қавмӣ аз ансор фурӯ омад ки чун боишон меҳмон раседӣ таоми нмихўрнди магар бо меҳмон ,у қавмии дигари таом бо ҳам нмихўрднд аз бими онкии яке бештар хӯрд ва яке камтар ва бар баъзе аз эшон иҷҳоф равад , раби алъзаҳи эшонро бойени оят рухсат дод ки ҳар ду ҳолати эшонро мубоҳаст ва дар он ҳараҷ на , агар хоҳанд танҳо хуранд ва агар хоҳанд бҷмъ , Аштоти ҷамъи шат эй мутафарриқин ,у штии ҷамъи штит , тқўли шати алшии ءи штоу штото ,у шатони исми алФъл банӣ алии алФтҳ ,у қили насби алии алмсдру ҳакии фӣаи алксри аизо .

«لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْکُلُوا جَمِیعاً أَوْ أَشْتاتاً»، قومی بودند از عرب بنو لیث بن بکر از بنی کنانه عادت داشتند که تنها نخوردندی بی‌مهمان، کس بود از ایشان که بامداد تا شبانگاه منتظر مهمان نشستی یا کسی که با وی طعام خوردی پس اگر در شبانگاه هیچکس نیافتندی طعام خوردندی، این آیت ایشان را رخصت آمد که اگر خواهید با هم طعام خورید خواهید پراکنده. عکرمه گفت در شان قومی از انصار فرو آمد که چون بایشان مهمان رسیدی طعام نمیخورند مگر با مهمان، و قومی دیگر طعام با هم نمیخوردند از بیم آنکه یکی بیشتر خورد و یکی کمتر و بر بعضی از ایشان اجحاف رود، رب العزه ایشان را باین آیت رخصت داد که هر دو حالت ایشان را مباح است و در آن حرج نه، اگر خواهند تنها خورند و اگر خواهند بجمع، اشتات جمع شت ای متفرقین، و شتّی جمع شتیت، تقول شت الشی‌ء شتا و شتاتا، و شتّان اسم الفعل بنی علی الفتح، و قیل نصب علی المصدر و حکی فیه الکسر ایضا.

« Фإзои дхлтми биўтои Фслмўои алии أнФскм » яъне алии аҳоликму аўлодкм , мегуяд чун дар хонаҳои хеши равед бар касони хешу аёлу авлоди хеш салом кунед ,у фии злки мо рӯй инси қоли аўсонии расӯли аллоҳ ( с ) Фқол : « ё инси асбғи алўзўءи язди фии ъмрк ,у силами алии ман лақяти ман умматии такассури ҳснотку азои дахлати битки Фслми алии аҳли битки иксри хайри битк ,у слии алслоаҳи алзҳии ?фонҳо салоаи алоўобин ,у арҳми алсғиру вқри алкбири ткни ман руфақоеи явми алқёмаҳ » .

«فَإِذا دَخَلْتُمْ بُیُوتاً فَسَلِّمُوا عَلی‌ أَنْفُسِکُمْ» یعنی علی اهالیکم و اولادکم، میگوید چون در خانه‌های خویش روید بر کسان خویش و عیال و اولاد خویش سلام کنید، و فی ذلک ما روی انس قال اوصانی رسول اللَّه (ص) فقال: «یا انس اسبغ الوضوء یزد فی عمرک، و سلّم علی من لقیت من امّتی تکثر حسناتک و اذا دخلت بیتک فسلّم علی اهل بیتک یکثر خیر بیتک، و صلی الصّلاة الضحی فانّها صلاة الاوّابین، و ارحم الصغیر و وقر الکبیر تکن من رفقایی یوم القیامة».

Ва қили азои дхлтми биўтои холӣаи лои аҳади фӣаи Фслмўои алии анФскм эй қўлўои ассаломи ълиноу алии ибоди аллоҳи алсолҳин , зикраи қтодаҳу қол : ҳдснои ани алмлоӣкаҳтарад алайҳ ,у қоли ибни аббос : ҳўи алмсҷди ази дхлтаҳи Фқли ассаломи ълиноу алии ибоди аллоҳи алсолҳин . Ва фии рўоиаҳи ахрии ани ибни аббоси қол : ани лами икни фии албити аҳади Флиқли ассаломи ълинои ман рбноу алии ибоди аллоҳи алсолҳин , ассаломи алии аҳли албиту раҳмаи аллоҳ .

و قیل اذا دخلتم بیوتا خالیة لا احد فیه فسلّموا علی انفسکم ای قولوا السّلام علینا و علی عباد اللَّه الصالحین، ذکره قتادة و قال: حدثنا انّ الملائکة ترد علیه، و قال ابن عباس: هو المسجد اذ دخلته فقل السّلام علینا و علی عباد اللَّه الصالحین. و فی روایة اخری عن ابن عباس قال: ان لم یکن فی البیت احد فلیقل السّلام علینا من ربّنا و علی عباد اللَّه الصالحین، السلام علی اهل البیت و رحمة اللَّه.

Рӯй ҷобири қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « азои дхлтми биўткми Фслмўои алии аҳлҳоу азои таъми аҳдкми тъомои Флизкри исми аллоҳи ?фони алшитони азои силами аҳдкми лами идхли байтау азои зикри исми аллоҳи алии таомаи Фқоли лои мбити лакаму лои ъшоءу ани лами ислми ҳайни идхли байтау лами изкри исми аллоҳи алии таомаи қоли адрктми алъшоءу алмбит .

روی جابر قال قال رسول اللَّه (ص): «اذا دخلتم بیوتکم فسلّموا علی اهلها و اذا طعم احدکم طعاما فلیذکر اسم اللَّه فانّ الشیطان اذا سلّم احدکم لم یدخل بیته و اذا ذکر اسم اللَّه علی طعامه فقال لا مبیت لکم و لا عشاء و ان لم یسلم حین یدخل بیته و لم یذکر اسم اللَّه علی طعامه قال ادرکتم العشاء و المبیت.

Ва қил « Фإзои дхлтми биўтои Фслмўои алии أнФскм » яъне алии ман фӣҳо ман алмؤмнин . « алмؤмнўни каллаами кнФси воҳида » ҳозои кқўлаҳ : «у лои тқтлўои أнФскм » .

و قیل «فَإِذا دَخَلْتُمْ بُیُوتاً فَسَلِّمُوا عَلی‌ أَنْفُسِکُمْ» یعنی علی من فیها من المؤمنین. «المؤمنون کلّهم کنفس واحدة» هذا کقوله: «وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ».

Ва ани ибни масъӯди қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ассаломи исми ман асмоءи аллоҳи таъолии ФоФшўаҳи бинкми ?фони алрҷли алмслми азои мари болқўми Фслми алайҳими Фрдўои алайҳи кони ?лаи алайҳими фазлу дараҷаи бзкраҳи аёҳми болсломи ?фони лами ирдўои алайҳи ман ҳў хайр манеҳаму атиб » .

و عن ابن مسعود قال قال رسول اللَّه (ص): «السّلام اسم من اسماء اللَّه تعالی فافشوه بینکم فان الرجل المسلم اذا مرّ بالقوم فسلّم علیهم فردّوا علیه کان له علیهم فضل و درجة بذکره ایّاهم بالسلام فان لم یردّوا علیه من هو خیر منهم و اطیب».

Ва ани абии ҳрираҳи қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « азои вақфи аҳдкми алии алмҷлси Флислми ?фони бдои ?лаи ани иқъди Флиқъд ,у азои қоми Флислми ?фони алаввалии листи боҳақи ман алохраҳ » .

و عن ابی هریرة قال قال رسول اللَّه (ص): «اذا وقف احدکم علی المجلس فلیسلم فان بدا له ان یقعد فلیقعد، و اذا قام فلیسلم فان الاولی لیست باحق من الآخرة».

Ва қили ассалому омини фии алдъоءу алсФи фии алслоаҳи ткрмаҳи ҳзаҳи аломаҳ .

و قیل السلام و آمین فی الدعاء و الصف فی الصّلاة تکرمة هذه الامّة.

Ва маънии ассалом эй лаками ассаломаи манӣ ,у қили ассаломи исми ман асмоءи аллоҳи ъзу ҷлу алмънии аллоҳи Ҳафизи алайкум .

و معنی السلام ای لکم السلامة منّی، و قیل السلام اسم من اسماء اللَّه عز و جل و المعنی اللَّه حفیظ علیکم.

« тҳиаҳ ман ъанд аллоҳ » насби алии алмсдр эй тҳиўни анФскми бмои тҳиаҳ , « муборакаи тайиба » муборакаи болоҷри тайибаи болмғФраҳ . « кзлки ибини аллоҳи лаками алоёт » яъне азои ?ераади аллоҳи фарзи шайъи ءи алайкуми байнаи ҳозои албён , « лълкми тъқлўн » лакии тъқлўоу тФҳмўо ,у қили лткўнўои ъқлоءи солеҳин .

«تَحِیَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ» نصب علی المصدر ای تحیون انفسکم بما تحیّة، «مُبارَکَةً طَیِّبَةً» مبارکة بالاجر طیبة بالمغفرة. «کَذلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمُ الْآیاتِ» یعنی اذا اراد اللَّه فرض شی‌ء علیکم بیّنة هذا البیان، «لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ» لکی تعقلوا و تفهموا، و قیل لتکونوا عقلاء صالحین.

Қавла : « إнмои алмؤмнўни аллазӣнаи омнўои биллоҳу расӯла » эй алмؤмни ман омни биллоҳу расӯлау атоъи расӯлаи фии ҷалили аламру дақиқа , «у إзои конўои маъааи алии أмри ҷомеъ » колҳҷаҳу алъидину кули иҷтимои фӣа ,у қили ҳўи алҷҳод ,у қили маҷлиси тшоўру тадбири ҳарб , « лами изҳбўо » яъне лами тхрҷўои анҳу , « ҳатто истأзнўаҳ » эй истأзнўои расӯли аллоҳи тъзимои қоли алмФсрўни кони расӯли аллоҳи азои съди алмнбри явми алҷмъаҳу ?ераади алрҷли ани ихрҷи ман алмсҷди лҳоҷаҳ ӯ узри лами ихрҷ ҳатто тқўми бҳёли расӯли аллоҳи бҳиси ироаҳи ФиърФи анаи анмои қоми истأзн , Фиأзни лмн шоء манеҳам , қоли муҷоҳид :у изни аломоми явми алҷмъаҳи ани ишири беда ,у қили ҳозои азои лами икни сабаби имнъаҳи ман алмқоми ?фони ҳдси сабаби имнъаҳи ман алмқоми бони икўнўои фии алмсҷд , Фтҳиз манеҳам амрأаҳ ӯ иҷнби раҷул ӯ арзи ?лаи марази Флои иҳтоҷи илои алостизон : муфассирон гуфтанд сабаби нузули ин ояти он буд ки рӯзи хандақи расӯли худоу ёварон дар ҳафри хандақ муҷтамаъ буданд ва он кории ҷомеъ буд , баъзе мунофиқон бе фармони расӯл ( с ) ва бе изни вай берун шуданд раби Алъоламин ин оят фиристод гуфт муъминон эшонанд ки мутӣъи худо ва расӯланд баҳамаи кор ва дар ҳамаи ҳол ва чун дар корӣ ҷомеъ бошанд бе дастурии расӯл ( с ) аз он боз нигараданд он гуҳ гуфт : « إни аллазӣнаи истأзнўнки أўлӣки аллазӣнаи иؤмнўни биллоҳу расӯла » аслӣ азимаст дар усӯли таъзими суннату бузургдошти ону мтобъти он .

قوله: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ» ای المؤمن من آمن باللّه و رسوله و اطاع رسوله فی جلیل الامر و دقیقه، «وَ إِذا کانُوا مَعَهُ عَلی‌ أَمْرٍ جامِعٍ» کالحجّة و العیدین و کلّ اجتماع فیه، و قیل هو الجهاد، و قیل مجلس تشاور و تدبیر حرب، «لَمْ یَذْهَبُوا» یعنی لم تخرجوا عنه، «حَتَّی یَسْتَأْذِنُوهُ» ای یستأذنوا رسول اللَّه تعظیما قال المفسرون کان رسول اللَّه اذا صعد المنبر یوم الجمعة و اراد الرّجل ان یخرج من المسجد لحاجة او عذر لم یخرج حتی تقوم بحیال رسول اللَّه بحیث یراه فیعرف انّه انّما قام یستأذن، فیأذن لمن شاء منهم، قال مجاهد: و اذن الامام یوم الجمعة ان یشیر بیده، و قیل هذا اذا لم یکن سبب یمنعه من المقام فان حدث سبب یمنعه من المقام بان یکونوا فی المسجد، فتحیض منهم امرأة او یجنب رجل او عرض له مرض فلا یحتاج الی الاستیذان: مفسران گفتند سبب نزول این آیت آن بود که روز خندق رسول خدا و یاوران در حفر خندق مجتمع بودند و آن کاری جامع بود، بعضی منافقان بی‌فرمان رسول (ص) و بی‌اذن وی بیرون شدند رب العالمین این آیت فرستاد گفت مؤمنان ایشانند که مطیع خدا و رسولند بهمه کار و در همه حال و چون در کاری جامع باشند بی‌دستوری رسول (ص) از آن باز نگردند آن گه گفت: «إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ أُولئِکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ» اصلی عظیم است در اصول تعظیم سنّت و بزرگداشت آن و متابعت آن.

« Фإзои астأзнўки лбъзи шأнҳми Фأзни лмн шӣт манеҳам » эй лмни илмати ани ?лаи узро , ин умр хитобаст ки бо расӯли худо буд дар ғзоаҳи табуки дастурии хост то боз гардад бо аҳли хеши расӯли худо ӯро гуфт : антлқи Фўи аллоҳи мо анати бмноФқу лои мари тоб .

«فَإِذَا اسْتَأْذَنُوکَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ» ای لمن علمت انّ له عذرا، این عمر خطّاب است که با رسول خدا بود در غزاة تبوک دستوری خواست تا باز گردد با اهل خویش رسول خدا او را گفت: انطلق فو اللَّه ما انت بمنافق و لا مر تاب.

«у астғФри ?лаами аллоҳ » эй лмни изнати ?лаи лизўли анҳуам болостғФори мломаҳи алонсроФ , қоли қтодаҳи ҳозои носихаи лқўлаҳи таъолӣ : « лами أзнти ?лаам » .

«وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ» ای لمن اذنت له لیزول عنهم بالاستغفار ملامة الانصراف، قال قتادة هذا ناسخة لقوله تعالی: «لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ».

« лои тҷълўои дъоء алрасул бинкми кдъоءи бъзкм баъзан » қоли ибни аббоси маъноаи аҳзрўои дъоء алрасул алайкуми азои асхттмўаҳи ?фони дъоءаҳи мӯҷиби лӣси кдъоءи ғайра , мегуяд таъаррузи схт расӯл макунед ва ӯро бахшам меоваред ва аз дъоءи вай бар худ битарсед , агар ӯро бахшам оред дъоءи вай чун дъоء дигарон мапиндоред , ва ҳақиқат донед ки дъоءи вай мӯҷибаст ва дар ҳол иҷобат ояд ва чун тирии сӯй нишона шавад . Муҷоҳид гуфт маънӣ онаст ки : лои тдъўаҳи босмаҳи комаи идъўои бъзкм баъзан , расӯлро баном хеш махонед ки гўӣид ё Муҳамад ё абои алқосм , локини баноми таъзим ва тбҷил хонед ки ё набии аллоҳ ё расӯли аллоҳ , Фотимаи Заҳро ӯро мегуфт ё расӯли аллоҳ , эй падар , дигарон фарзандону занону хуишон ҳамчунин мегуфтанд ё расӯли аллоҳ ,у қили маъноаи азои дъокми ломри Фъҷлўои алоҷобаҳу бодрўои илайҳи кқўлаҳ : « астҷибўои ллаҳу ллрсўли إзои дъокм » . Сами рҷъи илои ҳадиси алмноФқини Фқол : « қади иълми аллоҳи аллазӣнаи итсллўни мнкми лўозо » алтслли хурӯҷи хФёи мтлтФо ,у аллўоз , алосттори болшии ء , иқоли лози болшии ءи илўз ба лёзоу лоўзи илоўзи млоўзаҳу лўозо , қоли алазҳарии маънии аллўоз , алхлоФ , эй ихолФўни хлоФо , клбӣ гуфт расӯли худо ( с ) бурузи одина хутба кардӣ ва дар хутбаи айб мунофиқон гуфтӣ , эшон чун он шунидандӣ аз росту чап назар кардандӣ то худ ҳечкас аз муъминони эшонро мебинад ё на , чун касе эшонро надидӣ пӯшида аз масҷиди бгўшаҳ эй берун шудандӣ , раби Алъоламин аз рӯй таҳдид ва ваъид гуфт : « қади иълми аллоҳи аллазӣнаи итсллўни мнкми лўозо » медонад аллоҳи эшонро ки пинҳон дар пӯшидагӣ берун мешаванду фардои ҷзоء эшон диҳад .

«لا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَیْنَکُمْ کَدُعاءِ بَعْضِکُمْ بَعْضاً» قال ابن عباس معناه احذروا دعاء الرّسول علیکم اذا اسخطتموه فانّ دعاءه موجب لیس کدعاء غیره، میگوید تعرض سخط رسول مکنید و او را بخشم میآورید و از دعاء وی بر خود بترسید، اگر او را بخشم آرید دعاء وی چون دعاء دیگران مپندارید، و حقیقت دانید که دعاء وی موجب است و در حال اجابت آید و چون تیری سوی نشانه شود. مجاهد گفت معنی آنست که: لا تدعوه باسمه کما یدعوا بعضکم بعضا، رسول را بنام خویش مخوانید که گوئید یا محمّد یا ابا القاسم، لکن بنام تعظیم و تبجیل خوانید که یا نبیّ اللَّه یا رسول اللَّه، فاطمه زهرا او را میگفت یا رسول اللَّه، ای پدر، دیگران فرزندان و زنان و خویشان همچنین میگفتند یا رسول اللَّه، و قیل معناه اذا دعاکم لامر فعجلوا الاجابة و بادروا الیه کقوله: «اسْتَجِیبُوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاکُمْ». ثم رجع الی حدیث المنافقین فقال: «قَدْ یَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِینَ یَتَسَلَّلُونَ مِنْکُمْ لِواذاً» التّسلل خروج خفیا متلطفا، و اللّواذ، الاستتار بالشی‌ء، یقال لاذ بالشی‌ء یلوذ به لیاذا و لاوذ یلاوذ ملاوذة و لواذا، قال الازهری معنی اللواذ، الخلاف، ای یخالفون خلافا، کلبی گفت رسول خدا (ص) بروز آدینه خطبه کردی و در خطبه عیب منافقان گفتی، ایشان چون آن شنیدندی از راست و چپ نظر کردندی تا خود هیچکس از مؤمنان ایشان را می‌بیند یا نه، چون کسی ایشان را ندیدی پوشیده از مسجد بگوشه‌ای بیرون شدندی، رب العالمین از روی تهدید و وعید گفت: «قَدْ یَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِینَ یَتَسَلَّلُونَ مِنْکُمْ لِواذاً» میداند اللَّه ایشان را که پنهان در پوشیدگی بیرون میشوند و فردا جزاء ایشان دهد.

« Флиҳзри аллазӣнаи ихолФўни ани أмраҳ » эй ихолФўни амра «у ан » зиёда ,у қили маъноаи иързўни ани амра ,у қили баъди амра , кқўлаҳ : « أтъмҳми ман ҷўъ » эй баъди ҷўъ ,у алҳоءи иъўди илои аллоҳу қили ило алнабӣ ,у аламри ҳўи ман амри алднё ,у қили ман амри алохраҳ , « أни тсибҳми фитна » эй куфри баъди имон ,у қили балӣаи тзҳри мо фии қлўбҳми ман алнФоқ ,у қили султони ҷоӣри ислти алайҳим ,у қили алФтнаҳи ллъўому алблоءи ллхўосу қили алФтнаҳи махӯзи баҳоу алблоءи мъФўи анҳуу мсоби алайҳ , « أўи исибҳми азоби أлим » ъқўбаҳи шадидаи фии алохраҳ .

«فَلْیَحْذَرِ الَّذِینَ یُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ» ای یخالفون امره «و عن» زیادة، و قیل معناه یعرضون عن امره، و قیل بعد امره، کقوله: «أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ» ای بعد جوع، و الهاء یعود الی اللَّه و قیل الی النبیّ، و الامر هو من امر الدّنیا، و قیل من امر الآخرة، «أَنْ تُصِیبَهُمْ فِتْنَةٌ» ای کفر بعد ایمان، و قیل بلیّة تظهر ما فی قلوبهم من النفاق، و قیل سلطان جائر یسلّط علیهم، و قیل الفتنة للعوام و البلاء للخواصّ و قیل الفتنة مأخوذ بها و البلاء معفوّ عنه و مثاب علیه، «أَوْ یُصِیبَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ» عقوبة شدیدة فی الآخرة.

Сами азм нафса Фқол : « أлои إни ллаҳи мо фии алсмоўоту алأрз » маликоу ъбидо ,у қили даллолаи алии вуҷӯдау тавҳидау камоли қудрата , « қади иълми мо أнтми алайҳ » ман алхиру алшру алоямону алнФоқи Фоҳзрўои мухолифата , «у явми ирҷъўни إлиаҳ » яъне явми албъс , қрأи ёқӯби вҳдаҳи ирҷъўни бФтҳи алёءу касри алҷим ,у қрأи албоқўни ирҷъўни бзми алёءу фатҳи алҷим , « Финбӣҳми бмои ъмлўо » эй иҷзиҳми боъмолҳму иъоқбҳми алайҳо , «у аллоҳи бакули шайъи ءи алӣам » лои ихФии алайҳи хоФиаҳи Фиҳмо , рӯй алоъмши ани шқиқи бен слмаҳи қол : шаҳдати ибни аббоси фии алмўсми Фқрأи сӯраи алнўри алии алмнбру Фсрҳои Флўи самъати алрўми лأслмт .

ثم عظّم نفسه فقال: «أَلا إِنَّ لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» ملکا و عبیدا، و قیل دلالة علی وجوده و توحیده و کمال قدرته، «قَدْ یَعْلَمُ ما أَنْتُمْ عَلَیْهِ» من الخیر و الشر و الایمان و النفاق فاحذروا مخالفته، «وَ یَوْمَ یُرْجَعُونَ إِلَیْهِ» یعنی یوم البعث، قرأ یعقوب وحده یرجعون بفتح الیاء و کسر الجیم، و قرأ الباقون یرجعون بضم الیاء و فتح الجیم، «فَیُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا» ای یجزیهم باعمالهم و یعاقبهم علیها، «وَ اللَّهُ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلِیمٌ» لا یخفی علیه خافیة فیهما، روی الاعمش عن شقیق بن سلمة قال: شهدت ابن عباس فی الموسم فقرأ سورة النّور علی المنبر و فسّرها فلو سمعت الرّوم لأسلمت.