Қавла :у إнаҳи лтнзили раби Алъоламин , ин оят ҳар чанд бар ақаби қасас анбиёаст аммо бқсс таъаллуқ надорад ки бмФттҳи сурат таъаллуқ дорад онҷо ки гуфт : ва мо иأтиҳми ман зикри ман арраҳмони муҳаддиси إлои конўои анҳу маъразин , Фзлки аззикри алзии аързи алкоФрўни анҳу танзили раби Алъоламин . ё Муҳамади ин қуръон ки кофарон аз пазируфтан он рӯй гардониданд гуфтанд ки асотири алаввалин , на чунонаст ки эшон гуфтанд , бҷлоли иззати моу бъзмту кбрёءи мо ки ин қуръони калом моаст , сифату илм моаст фиристода аз наздики мо .

قوله: وَ إِنَّهُ لَتَنْزِیلُ رَبِّ الْعالَمِینَ، این آیت هر چند بر عقب قصص انبیا است اما بقصص تعلّق ندارد که بمفتتح سورت تعلّق دارد آنجا که گفت: وَ ما یَأْتِیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنَ الرَّحْمنِ مُحْدَثٍ إِلَّا کانُوا عَنْهُ مُعْرِضِینَ، فذلک الذّکر الّذی اعرض الکافرون عنه تنزیل ربّ العالمین. یا محمد این قرآن که کافران از پذیرفتن آن روی گردانیدند گفتند که اساطیر الاوّلین، نه چنانست که ایشان گفتند، بجلال عزّت ما و بعظمت و کبریاء ما که این قرآن کلام ما است، صفت و علم ما است فرستاده از نزدیک ما.

Муфассирон гуфтанд дар зимни ин оят қисмаст , раби Алъоламин бъзту ҷалоли худ савганд ёд мекунад ки ин қуръон аз наздик манасту калом манаст . ё Муҳамад ман донам ки он кофари мулҳиди марои бсўгнд бовар надорад ва он муъмини муваҳҳид бесавганд бовар дорад . Савганд меёд кунам таъкӣду таъӣду тамҳидроу таърифу ташрифро , то дӯст май шунӯд ва менозад , душман май шунӯду бадал май гудозад . ё Сайид ғам махӯру хештанро маранҷон он ки ин содоти арабу куффори Қурайш аз ту эъроз мекунанду бктоби мо имон менаёранд ки мо ҳазорон ҳазор дӯст дорем дар пардаи ғайбат . Ҷонҳои эшон бъшқ ту мепарварем , кас бошад ки пас панҷсад сол дар вуҷӯд ояд . Ишқи ту роҳати ҷон ӯ буд дӯстии ту асли имон ӯ буд .

مفسّران گفتند در ضمن این آیت قسم است، ربّ العالمین بعزت و جلال خود سوگند یاد می‌کند که این قرآن از نزدیک من است و کلام من است. یا محمد من دانم که آن کافر ملحد مرا بسوگند باور ندارد و آن مؤمن موحّد بی‌سوگند باور دارد. سوگند می‌یاد کنم تأکید و تأیید و تمهید را و تعریف و تشریف را، تا دوست می‌شنود و می‌نازد، دشمن می‌شنود و بدل می‌گدازد. یا سیّد غم مخور و خویشتن را مرنجان آن که این سادات عرب و کفّار قریش از تو اعراض میکنند و بکتاب ما ایمان می‌نیارند که ما هزاران هزار دوست داریم در پرده غیبت. جانهای ایشان بعشق تو می‌پروریم، کس باشد که پس پانصد سال در وجود آید. عشق تو راحت جان او بود دوستی تو اصل ایمان او بود.

Ва إнаҳи лтнзили раби Алъоламин танзили бноء маболиғатасту таксир : яъне қуръон ки аз осмон фурӯд омад на бики бор фурӯд омад , бдФъоту карот фурӯд омад дар муддати бист ва се сол : наҷми наҷм , сурати сурат , ояти оят . Чунон ки лоиқи ҳол буду буии ҳоҷат буд . ё Муҳамади раҳматӣ буд аз худованди ҷли ҷалола бар туу уммати ту ки ин қуръон на чунон фиристод ки тӯрӣа фиристод ббнии Исроил , ки бики бори бики дафъат фурӯ фиристод , лои ҷурми ҳавсила банӣ Исроили заъиф буд бар натофт ва эҳтимол накард . Ҳавсилаи заъифи бори гарон чун бартобад ? Тифли ширхораи луқмаи расида аз куҷо эҳтимол кунад . Чун ҳавсилаи эшон брнтоФти қадари он бндонстнду ҳақиқати он бншнохтнду ройгон аз даст бидоданд ки бики ман ҷӯи бФрўхтнд . Раби Алъоламин ҳикоят азишон боз кард ки : иأхзўни арзи ҳозои алأднии лиштрўо ба смнои қлило : чун навбати бойен уммат расед эшонро китобӣ дод ҳаҷми он кӯтоҳи фазли он азим , шарафи он бузург , фурӯ фиристод бмдтӣу рӯзгории дароз , сурати сурати ояти оят , ликўни асбти фии фуоди расӯли аллоҳ ( с )у умматау ақри фии қлўбҳму аҳкми фии сдўрҳм . Қоли аллоҳи таъолии лнсбт ба Фؤодк ва он гуҳи таъзими қуръону ташрифи ин умматро на ҳамаи қуръони бики нсқ фурӯ фиристод , балки аҳкоми он баъзе ом ва баъзе хос , баъзе бнзмӣ зоҳир фиристод ва баъзе бнсии қотеъ , баъзе муҷмали баъзе муфассир , баъзе мутлақи баъзе муқайяд , баъзе муҳками баъзе муташобиҳ . Агар ҳамаи муташобиҳ будӣ касро дар олам бар илми танзили вуқуф , набӯдӣ вари ҳамаи зоҳир будӣ касро ртбт таълим набӯдӣ агар ҳамаи муташобиҳ будӣ хос бо ом дар нодонӣ баробар шудӣ вари ҳамаи зоҳир будӣ ому хос дар донои мутасовӣ будӣу роҳи тақсими тафзил бар халқ баста шудӣ ,у хосро бо оми баробар кардани муқтазӣ раҳмат несту омро бо хоси мутасовии доштан дар ҳикмат раво нест балки муқтазии раҳмат ва ҳикмат онаст ки ҳар касеро бар вифқи мазоқи вай шарбатӣ диҳанд ва бар вифқи ҳасани саъии ваии роҳи вайро баталаб муяссар кунанд .

وَ إِنَّهُ لَتَنْزِیلُ رَبِّ الْعالَمِینَ تنزیل بناء مبالغت است و تکثیر: یعنی قرآن که از آسمان فرود آمد نه بیک بار فرود آمد، بدفعات و کرّات فرود آمد در مدّت بیست و سه سال: نجم نجم، سورت سورت، آیت آیت. چنان که لایق حال بود و بوی حاجت بود. یا محمد رحمتی بود از خداوند جلّ جلاله بر تو و امّت تو که این قرآن نه چنان فرستاد که توریة فرستاد ببنی اسرائیل، که بیک بار بیک دفعت فرو فرستاد، لا جرم حوصله بنی اسرائیل ضعیف بود بر نتافت و احتمال نکرد. حوصله ضعیف بار گران چون برتابد؟ طفل شیرخواره لقمه رسیده از کجا احتمال کند. چون حوصله ایشان برنتافت قدر آن بندانستند و حقیقت آن بنشناختند و رایگان از دست بدادند که بیک من جو بفروختند. ربّ العالمین حکایت ازیشان باز کرد که: یَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنی‌ لِیَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِیلًا: چون نوبت باین امّت رسید ایشان را کتابی داد حجم آن کوتاه فضل آن عظیم، شرف آن بزرگ، فرو فرستاد بمدّتی و روزگاری دراز، سورت سورت آیت آیت، لِیَکُونَ اثبت فی فؤاد رسول اللَّه (ص) و امّته و اقرّ فی قلوبهم و احکم فی صدورهم. قال اللَّه تعالی لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ و آن گه تعظیم قرآن و تشریف این امّت را نه همه قرآن بیک نسق فرو فرستاد، بلکه احکام آن بعضی عام و بعضی خاصّ، بعضی بنظمی ظاهر فرستاد و بعضی بنصّی قاطع، بعضی مجمل بعضی مفسّر، بعضی مطلق بعضی مقیّد، بعضی محکم بعضی متشابه. اگر همه متشابه بودی کس را در عالم بر علم تنزیل وقوف، نبودی ور همه ظاهر بودی کس را رتبت تعلیم نبودی اگر همه متشابه بودی خاص با عام در نادانی برابر شدی ور همه ظاهر بودی عامّ و خاصّ در دانایی متساوی بودی و راه تقسیم تفضیل بر خلق بسته شدی، و خاصّ را با عامّ برابر کردن مقتضی رحمت نیست و عام را با خاص متساوی داشتن در حکمت روا نیست بلکه مقتضی رحمت و حکمت آنست که هر کسی را بر وفق مذاق وی شربتی دهند و بر وفق حسن سعی وی راه وی را بطلب میسّر کنند.

Назул ба алрўҳи алأмин яъне Ҷабраили алии қлбк яъне қалби алмустафо , лонаи кони фии алмшоҳдаҳу алўҳӣ азо назул ба назул бқлбаҳи авлои лшдаҳи тътшаҳи илои алўҳӣу лостғроқаҳ ба , сами ансрФи ман қалбаи илои фаҳмау самъау ҳозои таназзули ман алълўи илои алсФлу ҳўи рутбаи алхўос , Фомои алъўоми Фонҳми исмъўни авлои Финзли алўҳии алии смъҳми авлои сами алии Фҳмҳми сами алии қлбҳму ҳозои трқи ман алсФли илои алълў ,у ҳўи шаъни алмридину аҳли алслўки Фштони мо ҳумо ? назул ба алрўҳи алأмини алии қлбк , Ҷабраил , пайки ҳазрат , бурид раҳмати пайғоми расони ҳақи ҷли ҷалола чун пайғоми гзордии гуҳи гуҳ басӯрат малик будӣ ,у гуҳи гуҳ басӯрат башар , агар ваҳйу пайғоми баёни аҳкоми шаръ будӣу зикри ҳалолу ҳаром басӯрат башар омадӣ , оят оварадӣ ки : ҳўи алзии أнзли алейк алкитоби أу лами икФҳми أнои أнзлнои алейк алкитоб ,у зикри қалб дар миён набӯдӣ , боз чун ваҳии поки ҳадиси муҳаббату ишқ будӣ , асрору румузи орифон будӣ , зикри дили длором будӣ , Ҷабраил басӯрат малик омадӣ рӯҳонӣу латиф то бадали расӯл ( с ) пайвастӣу итилоъи ағёр дар он набӯдӣ . Ҳақи таъолӣ чунин гуфт : назул ба алрўҳи алأмини алии қлбки сами азои анқтъи зоки кони иқўли ФинФсми анӣу қади въитаҳ . Бидон ки дилро ҳолҳост ва мақомҳо : аввал мукошифааст , пас он мшоҳдт , пас он мъоинт , пас он истилои қурб бар дил , пас он истеҳлок дар қурб .

نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ یعنی جبرئیل عَلی‌ قَلْبِکَ یعنی قلب المصطفی، لانّه کان فی المشاهدة و الوحی اذا نزل به نزل بقلبه اوّلا لشدّة تعطشه الی الوحی و لاستغراقه به، ثمّ انصرف من قلبه الی فهمه و سمعه و هذا تنزّل من العلو الی السفّل و هو رتبة الخواصّ، فامّا العوام فانّهم یسمعون اوّلا فینزل الوحی علی سمعهم اوّلا ثمّ علی فهمهم ثمّ علی قلبهم و هذا ترقّ من السّفل الی العلو، و هو شأن المریدین و اهل السّلوک فشتان ما هما؟ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ عَلی‌ قَلْبِکَ، جبرئیل، پیک حضرت، برید رحمت پیغام رسان حقّ جل جلاله چون پیغام گزاردی گه گه بصورت ملک بودی، و گه گه بصورت بشر، اگر وحی و پیغام بیان احکام شرع بودی و ذکر حلال و حرام بصورت بشر آمدی، آیت آوردی که: هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ أَ وَ لَمْ یَکْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ، و ذکر قلب در میان نبودی، باز چون وحی پاک حدیث محبّت و عشق بودی، اسرار و رموز عارفان بودی، ذکر دل دلارام بودی، جبرئیل بصورت ملک آمدی روحانی و لطیف تا بدل رسول (ص) پیوستی و اطّلاع اغیار در آن نبودی. حق تعالی چنین گفت: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ عَلی‌ قَلْبِکَ ثمّ اذا انقطع ذاک کان یقول فینفصم عنّی و قد وعیته. بدان که دل را حالهاست و مقامها: اوّل مکاشفه است، پس آن مشاهدت، پس آن معاینت، پس آن استیلای قرب بر دل، پس آن استهلاک در قرب.

То дар мукошифаасту мшоҳдти Ҷабраил дар миён гунҷад , аммо чун бмъоинт расаду истилои қурб , Ҷабраилу ғайр ӯ дар нагунҷад . Азинҷо гуфт Мустафо ( с ) : « лии маъаи аллоҳи вақти лои исънии фӣаи малики муқаррабу лои набии мурсал » .

تا در مکاشفه است و مشاهدت جبرئیل در میان گنجد، امّا چون بمعاینت رسد و استیلای قرب، جبرئیل و غیر او در نگنجد. ازینجا گفت مصطفی (ص): «لی مع اللَّه وقت لا یسعنی فیه ملک مقرب و لا نبیّ مرسل».

Ва أнзри ъширтки алأқрбин ё Муҳамад чун бар сари кӯии ваъид ва таҳдид бошӣу халқро инзор кунӣ нахусти хуишону наздикони худро бим намой ва эшонро гӯй : агар дар дайни шуморо бо мо мувофиқат набӯд қаробату насаби ман шуморо суд надорад . Кори имон ва маърифат дорад на қаробату лаҳмат . Писари Нӯҳ чун бо падар дар дайн мувофиқ набӯд набуввати вай бакор наомад .

وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ یا محمد چون بر سر کوی وعید و تهدید باشی و خلق را انذار کنی نخست خویشان و نزدیکان خود را بیم نمای و ایشان را گوی: اگر در دین شما را با ما موافقت نبود قرابت و نسب من شما را سود ندارد. کار ایمان و معرفت دارد نه قرابت و لحمت. پسر نوح چون با پدر در دین موافق نبود نبوّت وی بکار نیامد.

Падари иброҳӣм чун бо иброҳӣм дар дайн мувофиқ набӯд Абути вай бакор наомад . Хуишону қаробати расӯл ( с ) чун бъдоўти расӯли миён дар бастанду забони таън ва аз карданд оят омад ки : Фإни ъсўки Фқли إнии барии ءи ммои тъмлўн . ё Муҳамад ! агар эшон бар ту исёни оранд ва аз пазируфтани ҳақ сар мекашанд ту низ дил дар эшон мабанд ва бигӯ : безорам аз гуфт ва кард шумо . ё Муҳамади ниҳоди эшон на аз он тинатаст ки нақши нигини ту пазирад . Он парвонаи кӯтоҳи дидае ки гирди он шамъи шаби афрӯзи хештан сӯз мегардад ? аз висоли нур ӯ ғурури сарвар дар сар карда , май пиндорад ки дар корӣаст , аз хатари хеши он гуҳ огоҳ шавад ки заррае аз шаророти шуъоъ шамъ биниҳод ӯ роҳ ёбад . Он бегонагон ва аз ҳақи бозмондагони он гуҳ дар кори хеши бенанд ки ин хабар баришон аён гардад ки : Фиأтиҳми бғтаҳ ва ҳам лои ишърўни Фиқўлўои ҳилли нҳни мнзрўн . Ин хитоб бо Мустафо дар ҳақи ашқиё ва бегонагонаст , аммо хитоб бо вай дар ҳақи авлиё ва дӯстон инаст ки :у ахФзи ҷноҳки лмни атбъки ман алмؤмнин , эй Муҳамади пари раҳмату рأФти бгстрон ва ин даравишон ки бар паии ту рости рафтанду ҷону дили хеши бмҳру дӯстии ту ба парварданад эшонро вопноаҳи хеши гир . Ва лои тъди ъиноки анҳуаму чашм азишон бмгрдон , ки ман ки худовандам дар дил эшон менагарм . Ани маразати Фъдҳму ани ҳрмўки Фоътҳму ани злмўки Фтҷоўзи анҳуаму ани қсрўои фии ҳақии ФоъФи анҳуаму ашФъи ?лааму астғФри ?лаам .

پدر ابراهیم چون با ابراهیم در دین موافق نبود ابوّت وی بکار نیامد. خویشان و قرابت رسول (ص) چون بعداوت رسول میان در بستند و زبان طعن و از کردند آیت آمد که: فَإِنْ عَصَوْکَ فَقُلْ إِنِّی بَرِی‌ءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ. یا محمد! اگر ایشان بر تو عصیان آرند و از پذیرفتن حق سر میکشند تو نیز دل در ایشان مبند و بگو: بیزارم از گفت و کرد شما. یا محمد نهاد ایشان نه از آن طینت است که نقش نگین تو پذیرد. آن پروانه کوتاه دیده‌ای که گرد آن شمع شب افروز خویشتن سوز میگردد؟ از وصال نور او غرور سرور در سر کرده، می‌پندارد که در کاری است، از خطر خویش آن گه آگاه شود که ذرّه‌ای از شرارات شعاع شمع بنهاد او راه یابد. آن بیگانگان و از حق بازماندگان آن گه در کار خویش بینند که این خبر بریشان عیان گردد که: فَیَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ فَیَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ. این خطاب با مصطفی در حقّ اشقیا و بیگانگان است، امّا خطاب با وی در حقّ اولیا و دوستان اینست که: وَ اخْفِضْ جَناحَکَ لِمَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ، ای محمد پرّ رحمت و رأفت بگستران و این درویشان که بر پی تو راست رفتند و جان و دل خویش بمهر و دوستی تو به پروردند ایشان را واپناه خویش گیر. وَ لا تَعْدُ عَیْناکَ عَنْهُمْ و چشم ازیشان بمگردان، که من که خداوندم در دل ایشان می‌نگرم. ان مرضت فعدهم و ان حرّموک فاعطهم و ان ظلموک فتجاوز عنهم و ان قصّروا فی حقّی فاعف عنهم و اشفع لهم و استغفر لهم.

Ва таваккули алии алъзизи арраҳим . Анқтъи алиноу аътсми банноу тавассули баннои алино , ё Муҳамад ! эй дар ятем ! мо туро аз қаъри баҳри қудрат берун оварадем ва бар ҷаҳонён ҷилва кардем то ҳамаи олам аз ҷамоли вуҷӯди ту рангӣ гирад , ҳамаро аз баҳри ту офаридаму туро аз баҳри худ офаридам , пушти бмои бозкну якборагии хештанро бмо сипор ! эй Муҳамади одам ҳануз миён навохту сиёсат буд ки мо рақами лутф бар дил ту кашидему зи дасти карами турои шароби ризои чшонидим . Миёни хешу миёни ту парда бардоштем ,у хештанро бо ҷон ту намудем .

وَ تَوَکَّلْ عَلَی الْعَزِیزِ الرَّحِیمِ. انقطع الینا و اعتصم بنا و توسّل بنا الینا، یا محمد! ای درّ یتیم! ما ترا از قعر بحر قدرت بیرون آوردیم و بر جهانیان جلوه کردیم تا همه عالم از جمال وجود تو رنگی گیرد، همه را از بهر تو آفریدم و ترا از بهر خود آفریدم، پشت بما بازکن و یکبارگی خویشتن را بما سپار! ای محمد آدم هنوز میان نواخت و سیاست بود که ما رقم لطف بر دل تو کشیدیم و ز دست کرم ترا شراب رضا چشانیدیم. میان خویش و میان تو پرده برداشتیم، و خویشتن را با جان تو نمودیم.

Алзии ироки ҳайни тқўми мо дидаи вар дӯстон хешем бар давоми эшон , як тараф аз мо маҳҷӯб набошанд ва агар ҳеҷ маҳҷӯб шаванд зинда намонанд .

الَّذِی یَراکَ حِینَ تَقُومُ‌ ما دیده‌ور دوستان خویشیم بر دوام ایشان، یک طرف از ما محجوب نباشند و اگر هیچ محجوب شوند زنده نمانند.

эй ҷавони мардон чунин донед ки тани бхдмт ӯ зиндаи дили баназар ӯ зиндау ҷони бмҳр ӯ зинда , тан ки на бхдмт ӯ зинда бтоласт , дил ки на баназар ӯ зинда мурдораст , ҷон ки на бмҳр ӯ зиндаи бмрг гирифтораст .

ای جوان مردان چنین دانید که تن بخدمت او زنده دل بنظر او زنده و جان بمهر او زنده، تن که نه بخدمت او زنده بطّال است، دل که نه بنظر او زنده مردار است، جان که نه بمهر او زنده بمرگ گرفتار است.

Алзии ироки ҳайни тқўму тқлбки фии алсоҷдин

الَّذِی یَراکَ حِینَ تَقُومُ وَ تَقَلُّبَکَ فِی السَّاجِدِینَ‌

Ақттъаҳи бҳзаҳи алоиаҳи ани шуҳуди алхлқ , ?фони ман илми анаи бмшҳди ман алҳақ доъии дқоӣқи ҳолотау хФоёи аҳволаи маъа алҳақу иҳўни алайҳи мъоноти мисоқи алъбодоти бохбораҳи брؤитаҳи Флои машқаи лмни илми анаи бмрأии ман мавлоа . Ва фии алхбр : « аъбди аллоҳи конки туроа , ?фони лами ткни туроаи ?фонаи ирик » .

اقتطعه بهذه الآیة عن شهود الخلق، فانّ من علم انّه بمشهد من الحق داعی دقائق حالاته و خفایا احواله مع الحقّ و یهون علیه معانات میثاق العبادات باخباره برؤیته فلا مشقة لمن علم انّه بمرأی من مولاه. و فی الخبر: «اعبد اللَّه کانک تراه، فان لم تکن تراه فانّه یریک».