Ин сӯраи арраҳмони ҳазор ва шашсад ва сӣ ва шаш ҳарфаст ва сесад ва панҷоҳ ва як клмт ва ҳафтод ва ҳашт оят . Ҷумла бимика фурӯд омад ва онро ?маккей шимуранд магари як оят : исӣлаҳи ман фии алсмоўоту алأрз .

این سورة الرحمن هزار و ششصد و سی و شش حرف است و سیصد و پنجاه و یک‌ کلمت و هفتاد و هشت آیت. جمله بمکه فرود آمد و آن را مکی شمرند مگر یک آیت: یَسْئَلُهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ.

Ин як ояти бқўли ибни аббосу қтодаҳ маданӣасту боқии сӯраи ?маккей .

این یک آیت بقول ابن عباس و قتاده مدنی است و باقی سورة مکی.

Мақотил гуфт сӯраи ҳама дар Мадина фурӯд омаду қавли аввали дуруст тарасту аллоҳи аълам .

مقاتل گفت سورة همه در مدینه فرود آمد و قول اول درست‌تر است و اللَّه اعلم.

Ва дар ин сӯраи ҳеҷ носих ва мансӯх нест ва дар хабараст ки ин сӯраи арӯс қиронаст . Ва злки мо

و در این سورة هیچ ناسخ و منسوخ نیست و در خبر است که این سورة عروس قران است. و ذلک ما

Рӯй алии бен алҳусайн ( ъ ) ани абӣа , ани алӣ ( ъ ) қоли самъат алнабӣ ( с ) иқўл : лкли шайъи ءи арӯсу арӯси алқуръони сӯраи арраҳмон .

روی علی بن الحسین (ع) عن ابیه، عن علی (ع) قال سمعت النبی (ص) یقول: لکل شی‌ء عروس و عروس القرآن سورة الرحمن.

Ва ани абии бен каъби қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) ман қрأи сӯраи арраҳмони раҳми аллоҳи заъфау адии шукри мо анъми аллоҳи алайҳ .

و عن ابی بن کعب قال قال رسول اللَّه (ص) من قرأ سورة الرحمن رحم اللَّه ضعفه و ادّی شکر ما انعم اللَّه علیه.

Ва гуфтаанд аввали чизе аз қуръон ки дар Макка бар Қурайши ошкорои хонданди баъзе оёт аз аввали ин сӯра буд . Ривоят карданд аз абди аллоҳи бен масъӯди гуфтои саҳобаи расӯл муҷтамаъ шуданд гуфтанд Қурайш то ин ғоят аз қуръон ҳеҷ нашуниданд дар миён мо кист ки эшонро қуръон шинаванд ошкоро .

و گفته‌اند اول چیزی از قرآن که در مکه بر قریش آشکارا خواندند بعضی آیات از اول این سورة بود. روایت کردند از عبد اللَّه بن مسعود گفتا صحابه رسول مجتمع شدند گفتند قریش تا این غایت از قرآن هیچ نشنیدند در میان ما کیست که ایشان را قرآن شنواند آشکارا.

Абди аллоҳ масъӯд гуфт он кас ман бошам ки қуръони ошкоро бар эшон хонд агар чаҳ аз он ранҷ ва газанд ояд . Пас биёмад ва дар анҷумани Қурайши бистоду абтдоءи сӯраи арраҳмон дар гирифту лухтӣ аз он оёт бархонад . Қурайш чун он бишуниданд аз сари ғайзу адоват ӯро захмҳо карданду рнҷониднд .

عبد اللَّه مسعود گفت آن کس من باشم که قرآن آشکارا بر ایشان خواند اگر چه از آن رنج و گزند آید. پس بیامد و در انجمن قریش بیستاد و ابتداء سورة الرحمن در گرفت و لختی از آن آیات برخواند. قریش چون آن بشنیدند از سر غیظ و عداوت او را زخمها کردند و رنجانیدند.

Пас чун баъзе хонда буд ӯро фаро гузоштанду бнздики асҳоби бозгашти Фқолўо : ҳозои алзии хшинои алейк ё ибни масъӯд .

پس چون بعضی خوانده بود او را فرا گذاشتند و بنزدیک اصحاب بازگشت فقالوا : هذا الذی خشینا علیک یا ابن مسعود.

Аммо сабаби нузули ин сӯраи он буд ки Қурайши номи рҳмн кам шунида буданд , чун оят фурӯ омад ки :у إзои қили ?лаами асҷдўои ллрҳмн чун эшонро гӯйанд ки рҳмнро суҷуд бурид , эшон гӯйанд ва мо арраҳмони ин рҳмн кист ва чист .

اما سبب نزول این سورة آن بود که قریش نام رحمن کم شنیده بودند، چون آیت فرو آمد که: وَ إِذا قِیلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ چون ایشان را گویند که رحمن را سجود برید، ایشان گویند وَ مَا الرَّحْمنُ این رحمن کیست و چیست.

Раби Алъоламин бҷўоб эшон фармуд : арраҳмони илми алқуръон эй арраҳмони алзии куфр ба аҳли Маккаи ҳўи алзӣ , илми алқуръон .

رب العالمین بجواب ایشان فرمود: الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ ای الرحمن الذی کفر به اهل مکه هو الذی، عَلَّمَ الْقُرْآنَ.

Арраҳмони исми ман асмоءи аллоҳи лои иқоли лғираҳу лои исттиъи анноси ани интҳлўаҳу маъноаи муболиғаи алвасфи болрҳмаҳ ,у ҳўи алзии вусъи кули шайъи ءи раҳмаи ҳؤлоءу ҳؤлоءу фии баъзи алдъоء , рҳмни алднёу раҳими алохраҳи лона ъам алрзқи фии алднёу хси алмؤмнини болъФўи фии алохраҳ .

الرَّحْمنُ اسم من اسماء اللَّه لا یقال لغیره و لا یستطیع الناس ان ینتحلوه و معناه مبالغة الوصف بالرحمة، و هو الذی وسع کل شی‌ء رحمة هؤلاء و هؤلاء و فی بعض الدعاء، رحمن الدنیا و رحیم الآخرة لانه عمّ الرزق فی الدنیا و خصّ المؤمنین بالعفو فی الآخرة.

Илми алқуръони ҳозои ради алии ман қол : анмои иълмаҳи башару ани ҳозои алои ахтлоқ . эй арраҳмони илми мҳмдои алқуръони лиълмаҳи умматау қили маънии илми алқуръон эй мкнҳми ман тааллумаи бони анзлаҳи ърбёу исраҳи лони иҳФзу изкр . Ва алтълими табйини мо исири алмрء ба ъолмоу алоъломи эҷоди мо ба исири ъолмо .

عَلَّمَ الْقُرْآنَ هذا رد علی من قال: انما یعلمه بشر و ان هذا الا اختلاق.ای الرحمن علّم محمدا القرآن لیعلّمه امته و قیل معنی عَلَّمَ الْقُرْآنَ ای مکّنهم من تعلّمه بان انزله عربیا و یسّره لان یحفظ و یذکر. و التعلیم تبیین ما یصیر المرء به عالما و الاعلام ایجاد ما به یصیر عالما.

Халқи алإнсони илмаи албён , қоли ибни аббосу қтодаҳи маъноаи халқи одам ( ъ )у илмаи асмоءи кули шайъи ءу илмаи аллғот , кулҳо кони одам ( ъ ) итклми бсбъи моӣаҳи алифи лғаҳи афзалҳо Алъарабия . Ва қили алонсони исми алҷнсу ?ераад ба ҷамеъи аннос .

خَلَقَ الْإِنْسانَ عَلَّمَهُ الْبَیانَ، قال ابن عباس و قتادة معناه خلق آدم (ع) و علّمه اسماء کل شی‌ء و علّمه اللغات، کلها کان آدم (ع) یتکلم بسبع مائة الف لغة افضلها العربیة. و قیل الانسان اسم الجنس و اراد به جمیع الناس.

Илмаи албён , яъне алнтқу алкитобау улхати болълму алФҳму алои Фҳом ҳатто урфи мо иқўл ва мо иқоли ?ла .

عَلَّمَهُ الْبَیانَ، یعنی النطق و الکتابة و الخط بالعلم و الفهم و الا فهام حتی عرف ما یقول و ما یقال له.

Ва қили илми кули қавми лсонҳми алзии итклмўн ба . Ҳозои қавли абии алъолӣау ибни зайду алҳсн .

و قیل علّم کل قوم لسانهم الذی یتکلمون به. هذا قول ابی العالیة و ابن زید و الحسن.

Ва қоли ибни кисони халқи алإнсон яъне мҳмдо ( с ) , илмаи албён яъне алнтқу алкитоба , яъне алқуръони фӣаи баёни мо кон ва мо икўни лонаи кони инбии ани алаввалину алохрину ани явми аддӣн .

و قال ابن کیسان خَلَقَ الْإِنْسانَ یعنی محمدا (ص)، عَلَّمَهُ الْبَیانَ یعنی النطق و الکتابة، یعنی القرآن فیه بیان ما کان و ما یکون لانه کان ینبئ عن الاولین و الآخرین و عن یوم الدین.

Алшмсу алқмри бҳсбони алҳсбони қади икўни мсдро мисли алғФрону алкФрону алрҷҳону алнқсон , тқўли ҳасби иҳсби ҳсобоу ҳсбоно ,у қади икўни ҷамъи алҳсоби кшҳобу шҳбону алмънии алшмсу алқмри иҷрёни баҳисобу манозили Фолшмси тқтъи буруҷи алсмоءи фии слосмоӣаҳу хумса ва сетин иўмо ,у алқмри иқтъҳои фии смониаҳ ва ъушрин иўмоу қили зоби кули воҳиди мнҳмои баҳисоби Фолшмси сътҳои сетаи олоФу арбъмоӣаҳи фарсахи фии мислҳоу саъаи алқмри алифи фарсахи фии алифи фарсаху аллоҳи аълам .

الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبانٍ الحسبان قد یکون مصدرا مثل الغفران و الکفران و الرجحان و النقصان، تقول حسب یحسب حسابا و حسبانا، و قد یکون جمع الحساب کشهاب و شهبان و المعنی الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ یجریان بحساب و منازل فالشمس تقطع بروج السماء فی ثلاثمائة و خمسة و ستین یوما، و القمر یقطعها فی ثمانیة و عشرین یوما و قیل ذاب کل واحد منهما بحساب فالشمس سعتها ستة آلاف و اربعمائة فرسخ فی مثلها و سعة القمر الف فرسخ فی الف فرسخ و اللَّه اعلم.

Ва қили лҳои аҷалу ҳисоби коҷоли анноси Фозои ҷоءи аҷлҳмои ҳлко .

و قیل لها اجل و حساب کآجال الناس فاذا جاء اجلهما هلکا.

Ва қили лмдаҳи нҳоитҳмои аҷали мазрубу ҳисоби маъдӯди лои язиду лои инқс .

و قیل لمدة نهایتهما اجل مضروب و حساب معدود لا یزید و لا ینقص.

Ва қили иърФи ман ҷриҳмои ҳисоби адади алшҳўру алоъўоми кқўлаҳ : лтълмўои адади алснину алҳсоб .

و قیل یعرف من جریهما حساب عدد الشهور و الاعوام کقوله: لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسابَ.

Ва қили мактуби фии ваҷҳи алшмс : лои илоҳи алои аллоҳи Муҳамади расӯли аллоҳи халқи аллоҳи алшмси бқдртаҳ ва иҷроҳо бомраҳ . Ва фии батнҳо мактуб : лои илоҳи алои аллоҳи ризоаи калому ғазабаи калому раҳматаи калом . Ва фии ваҷҳи алқмри мактуб : лои илоҳи алои аллоҳи Муҳамади расӯли аллоҳи халқи аллоҳи алқмру халқи алзлмоту алнўру фии батнаи мактуб : лои илоҳи алои аллоҳи халқи алхиру алшри бқдртаҳи ибтлии бҳмои ман ишоءи ман халқаи Фтўбии лмни аҷрии аллоҳи алшри алии идиаҳ .

و قیل مکتوب فی وجه الشمس: لا اله الا اللَّه محمد رسول اللَّه خلق اللَّه الشمس بقدرته و اجراها بامره. و فی بطنها مکتوب: لا اله الا اللَّه رضاه کلام و غضبه کلام و رحمته کلام. و فی وجه القمر مکتوب: لا اله الا اللَّه محمد رسول اللَّه خلق اللَّه القمر و خلق الظلمات و النور و فی بطنه مکتوب: لا اله الّا اللَّه خلق الخیر و الشر بقدرته یبتلی بهما من یشاء من خلقه فطوبی لمن اجری اللَّه الشر علی یدیه.

Ва алнҷму алшҷри исҷдони алнҷми ҳоҳнои кули наботи лои соқи ?лау алшҷри молаи соқи ибқии фии алштоءу баёни суҷуди алнҷму алшҷри фии қавлаи ъзу ҷл : итФиؤои зилолаи ани алимину алшмоӣли сҷдои ллаҳ .

وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ یَسْجُدانِ النَّجْمُ هاهنا کلّ نبات لا ساق له وَ الشَّجَرُ ماله ساق یبقی فی الشتاء و بیان سجود النجم و الشجر فی قوله عز و جل: یَتَفَیَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْیَمِینِ وَ الشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ.

Ва қоли муҷоҳиди алнҷми ҳўи алкўкбу суҷудаи тулӯъау қади асбти аллоҳи ъзу ҷли алслоаҳу алсҷўду алтсбиҳи ллҷмоди фии алқуръони фии мавозиъу ҳққҳои бқўлаҳ :у локини лои тФқҳўни тсбиҳҳми комаи асбти алкломи ллсмоءу аларзи қолтои أтинои тоӣъину асбти алкломи лҷҳнми анҳо тқўли ҳилли ман мазиду алзии أнтқи кули шайъи ءу асбти алғизи ллнору алородаҳи ллҷдору асбти алклому алшҳодаҳи лоъзоءи алонсони явми алқёмаҳи ҳозо ва мо фии маъноаи ммои лами инкраҳи ман алмуслимӣни аҳади алои алмътзлаҳи аллазӣнаи лисўои ҳам болмслмин ъанд алмуслимӣн .

و قال مجاهد النجم هو الکوکب و سجوده طلوعه و قد اثبت اللَّه عز و جل الصلاة و السجود و التسبیح للجماد فی القرآن فی مواضع و حققها بقوله: وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ کما اثبت الکلام للسماء و الارض قالَتا أَتَیْنا طائِعِینَ و اثبت الکلام لجهنم انها تَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِیدٍ و الَّذِی أَنْطَقَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ و اثبت الغیظ للنار و الارادة للجدار و اثبت الکلام و الشهادة لاعضاء الانسان یوم القیامة هذا و ما فی معناه ممّا لم ینکره من المسلمین احد الا المعتزلة الذین لیسوا هم بالمسلمین عند المسلمین.

Ва алсмоءи рафъҳо эй рифъати ман алсФли илои алълў , ази ҳаии духони Форбаҳи мавҷи алмоءи алзии кони фии аларз ,у вазъи алмизони ириди алмизони алмъҳўди ?лаи лисону амӯду кафатон эй илоҳами анноси кайфияти иттихози алмизони литўсл ба илои алонсоФу алонтсоФ .

وَ السَّماءَ رَفَعَها ای رفعت من السفل الی العلو، اذ هی دخان فاربه‌ موج الماء الذی کان فی الارض، وَ وَضَعَ الْمِیزانَ یرید المیزان المعهود له لسان و عمود و کفّتان ای الهم الناس کیفیت اتخاذ المیزان لیتوصّل به الی الانصاف و الانتصاف.

Қоли муҷоҳиди алмизони ҳоҳнои алъдл , иқоли вазъи алмизон эй қоми болъдлу дуои илайҳ , манеҳ қавла :у нзъи алмўозину қили алмизони алқуръон , фӣаи баёни кули шайъи ءи иҳтоҷи илайҳ .

قال مجاهد المیزان هاهنا العدل، یقال وَضَعَ الْمِیزانَ ای قام بالعدل و دعا الیه، منه قوله: وَ نَضَعُ الْمَوازِینَ و قیل المیزان القرآن، فیه بیان کلّ شی‌ء یحتاج الیه.

« أлои ттғўо » алтأўил : лони лои ттғўо эй лони лои тҷоўзўои алҳду алонсоФи Фимои лакаму алайкум . Ва қили ани ллтФсиру лои ллнҳӣ эй лои ттғўои фии алмизон .

«أَلَّا تَطْغَوْا» التأویل: لان لا تطغوا ای لان لا تجاوزوا الحد و الانصاف فیما لکم و علیکم. و قیل ان للتفسیر و لا للنهی ای لا تطغوا فی المیزان.

Ва أқимўои алўзн эй ақимўои лисони алмизон , болқст , эй болъдл .

وَ أَقِیمُوا الْوَزْنَ ای اقیموا لسان المیزان، بِالْقِسْطِ، ای بالعدل.

Қоли ибни ъиинаҳ : алоқомаҳ болиду алқсти болқлб ,у лои тхсрўои алмизон эй лои тдхлўои алнқси фӣау лои ттғўои фии алкилу алўзн , иқоли ахсрти алмизону хсртаҳ эй нқстаҳу қили алмизони мизони алқёмаҳ эй лои тхсрўои мизони аъмолкм . Ва қили алмизони алъқли Флои тхсрўаҳи бони икўни мътлои ғайри мтбъу аъиди зикри алмизони мсрҳои ғайри мзмри ликўни алнҳии қоӣмои бнФсаҳи ғайри муҳтоҷи илои алаввал . Ва қили лонҳои нзлти мутафарриқаи фии авқоти мухталифаи Фтқтзии алозҳор .

قال ابن عیینة: الاقامة بالید و القسط بالقلب، وَ لا تُخْسِرُوا الْمِیزانَ ای لا تدخلوا النقص فیه و لا تطغوا فی الکیل و الوزن، یقال اخسرت المیزان و خسرته ای نقصته و قیل المیزان میزان القیامة ای لا تخسروا میزان اعمالکم. و قیل المیزان العقل فلا تخسروه بان یکون معطلا غیر متّبع و اعید ذکر المیزان مصرحا غیر مضمر لیکون النهی قائما بنفسه غیر محتاج الی الاول. و قیل لانها نزلت متفرقة فی اوقات مختلفة فتقتضی الاظهار.

Ва қоли қтодаҳи фии ҳзаҳи алоиаҳи аъдл ё ибни одами комаи тҳби ани иъдли алейку аўФи комаи тҳби ани иўФии лаки ?фони алъдли салоҳи аннос .

و قال قتادة فی هذه الایة اعدل یا ابن آدم کما تحبّ ان یعدل علیک و اوف کما تحبّ ان یوفی لک فان العدل صلاح الناس.

Ва алأрзи вазъҳо ллأном эй бастҳо алии ваҷҳи алмоءи ллхлқи ликўни қрорҳми алайҳо . «у алоном » алҷну алонс . Ва қили алономи кули зии рӯҳи ман алхлқ .

وَ الْأَرْضَ وَضَعَها لِلْأَنامِ ای بسطها علی وجه الماء للخلق لیکون قرارهم علیها. «و الانام» الجن و الانس. و قیل الانام کل ذی روح من الخلق.

Фӣҳо Фокҳаҳ , накар лксртҳо ва умумҳо , яъне фӣҳо анвоъи алФўокаҳ . Қоли ибни кисони фӣҳо мо итФкҳўн ба ман алнъми алтии лои тҳсӣу кули алнъмаҳи итФкаҳи баҳо , . . Ва алнхли зоти алأкмом эй зоти алоўъиаҳи алтии ткўни фӣаи алсмри лони самари алнхли ткўни фии ғилофи мо лами иншқ , воҳидҳо каму кули мо стар шиӣои Фҳў кам ва кама ва манеҳ кам алқмису канти лрсўли аллоҳ ( с ) кама бизоء яъне алқлнсўаҳ .

فِیها فاکِهَةٌ، نکّر لکثرتها و عمومها، یعنی فیها انواع الفواکه. قال ابن کیسان فیها ما یتفکّهون به من النعم التی لا تحصی و کل النعمة یتفکّه بها،.. وَ النَّخْلُ ذاتُ الْأَکْمامِ ای ذات الاوعیة التی تکون فیه الثمر لان ثمر النخل تکون فی غلاف ما لم ینشقّ، واحدها کمّ و کل ما ستر شیئا فهو کمّ و کمّة و منه کم القمیص و کانت لرسول اللَّه (ص) کمة بیضاء یعنی القلنسوة.

Ва алҳб , эй ҳуби албру алшъиру ғайриҳумои ман алҳбўби алтии халқаи аллоҳи субҳонаи фии алднёи қўтои ллоном , зўи алъсФи алъсФу алъсиФаҳу рқи алзръ . Иқоли ибдўи аввали врқои сами икўни сўқои сами иҳдси аллоҳи фӣаи акмомои сами иҳдси фии алокмоми алҳб .

وَ الْحَبُّ، ای حب البرّ و الشعیر و غیرهما من الحبوب التی خلقه اللَّه سبحانه فی الدنیا قوتا للانام، ذُو الْعَصْفِ العصف و العصیفة و رق الزرع. یقال یبدو اول ورقا ثم یکون سوقا ثم یحدث اللَّه فیه اکماما ثم یحدث فی الاکمام الحب.

Ва қили алъсФи алтбн . Саммии бзлки лони алрёҳ тъсФаҳ бишуда ҳбўбҳо , эй ттираҳ ва манеҳ алриҳи алъосФу алриҳони ҳўи алрзқ .

و قیل العصف التبن. سمّی بذلک لان الریاح تعصفه بشدة هبوبها، ای تطیره و منه الریح العاصف و الریحان هو الرزق.

Қоли ибни аббоси кули райҳони фии алқуръони Фҳўи ризқ , тқўли алъараб хрҷно наталаб райҳони аллоҳ эй ризқа . Қоли алҳсну ибни зайди ҳўи риҳонкми алзии ишму қили алриҳони лбоби алқмҳу қроءаҳи алъомаҳ :у алҳби зўи алъсФу алриҳони кулҳо мрФўъоти болорди алии алФокҳаҳ . Ва қрأи ибни омиру алҳби зўи алъсФу алриҳони бнсби албоءу алнўну зои бололФи алии маънии халқи алонсону халқи ҳзаҳи алошёء .

قال ابن عباس کل ریحان فی القرآن فهو رزق، تقول العرب خرجنا نطلب ریحان اللَّه ای رزقه. قال الحسن و ابن زید هو ریحانکم الذی یشمّ و قیل الریحان لباب القمح و قراءة العامة: وَ الْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّیْحانُ کلّها مرفوعات بالرد علی الفاکهة. و قرأ ابن عامر وَ الْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّیْحانُ بنصب الباء و النون و ذا بالالف علی معنی خلق الانسان و خلق هذه الاشیاء.

Ва қрأи Ҳамзау алксоӣӣ :у алриҳони болҷри ътФои алии алъсФи тақдира :у алҳби зўи алафи алонъому таоми алоном .

و قرأ حمزة و الکسائی: وَ الرَّیْحانُ بالجرّ عطفا علی العصف تقدیره: و الحب ذو علف الانعام و طعام الانام.

Фбأии олоءи рбкмои ткзбони лмои зикри субҳонаи мо мзии зикраи ман фунун наамма , қол Фбоӣ наамма ман ҳзаҳи алнъми тҷҳдони аиҳо алсқлон .

فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ لما ذکر سبحانه ما مضی ذکره من فنون نعمه، قال فبایّ نعمة من هذه النعم تجحدان ایها الثقلان.

Ва алҳкмаҳи фии ткрири ҳзаҳи алоиаҳи мо зикраи алқтибии ани аллоҳи таъолии адади фии ҳзаҳи алсўраҳи нъмоءаҳу зикри халқаи олоӣаҳ , сами атбъи зикри кули калимаи васфҳо ва наамма зикрҳо бҳзаҳи алоиаҳ ва ҷаълҳо фосилаи байни кули неъматин линбҳҳми алии алнъму иқррҳми баҳо , кқўлки лрҷли аҳсанти илайҳу тобеъати алайҳи болоёдӣу ҳўи фии кули злки инкрку икФрки ?илами так Фқирои Фоғнитк , أи Фтнкри ҳозо . ?илами так ърёнои Фксўтк , أи Фтнкри ҳозо .Ам лами так хомлои Фъззтк , أи Фтнкри ҳозо . Ва мисли ҳозои алткрори соӣғи фии каломи алъараб , ҳасани фии ҳозои алмўзъ .

و الحکمة فی تکریر هذه الایة ما ذکره القتیبی ان اللَّه تعالی عدّد فی هذه السورة نعماءه و ذکّر خلقه آلائه، ثم اتبع ذکر کل کلمة وصفها و نعمة ذکرها بهذه الآیة و جعلها فاصلة بین کل نعمتین لینبّههم علی النعم و یقررهم بها، کقولک لرجل احسنت الیه و تابعت علیه بالایادی و هو فی کل ذلک ینکرک و یکفرک الم تک فقیرا فاغنیتک، أ فتنکر هذا. الم تک عریانا فکسوتک، أ فتنکر هذا. ام لم تک خاملا فعزّزتک، أ فتنکر هذا. و مثل هذا التکرار سائغ فی کلام العرب، حسن فی هذا الموضع.

Ва қоли алҳусайн бен алФзли алткрори лтрди алғФлаҳу таъкӣди алҳҷаҳ .

و قال الحسین بن الفضل التکرار لطرد الغفلة و تأکید الحجة.

Рӯй ҷобири бен абди аллоҳи қоли қрأи расӯли аллоҳ ( с ) сӯраи арраҳмони фии салоаи алФҷри Флмои ансрФи қоли ллҷни конўои аҳсани радои мнкм , мо қрأти Фбأии олоءи рбкмои ткзбони алои қолўоу лои бшии ءи ман нъмк рбно накизб .

روی جابر بن عبد اللَّه قال قرأ رسول اللَّه (ص) سورة الرحمن فی صلاة الفجر فلمّا انصرف قال للجن کانوا احسن ردّا منکم، ما قرأت فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ الا قالوا و لا بشی‌ء من نعمک ربنا نکذّب.

Ва аълами ани фии баъзи ҳзаҳи алсўраҳи зикри алшдоӣду алъзобу алнор . Ва алнъмаҳи фӣҳо ман ваҷҳин .

و اعلم ان فی بعض هذه السورة ذکر الشدائد و العذاب و النار. و النعمة فیها من وجهین.

Аҳдҳмо : фии сарфҳо ман алмؤмнини илои алкФор ва тлк наамма азимаи тқтзии шкрои ъзимо .

احدهما: فی صرفها من المؤمنین الی الکفار و تلک نعمة عظیمة تقتضی شکرا عظیما.

Ва ассонӣ : ани фии алтхўиФи минҳоу алтнбиаҳ алайҳо наамма азима , лони иҷтиҳоди алонсони рҳбаҳи ммои иؤлмаҳи аксари ман иҷтиҳодаи рғбаҳи Фимои инъмаҳ ,у крри ҳзаҳи алоиаҳи фии алсўраҳи аҳадӣ ва сулсин мара , смониаҳи минҳои зикрҳо ъқиби оёти фӣҳо теъдоди аҷоиби халқи аллоҳи ъзу ҷлу бдоӣъи сунъау мбдءи алхлқу мъодҳм , сами сабъаи минҳои ъқиби оёти фӣҳо зикри алнору шдоӣдҳои алии адади абвоби ҷаҳаннам ,у баъди ҳзаҳи алсбъаҳи смониаҳи фии васфи алҷанон ва аҳлҳо алии адади абвоби алҷнаҳ ,у смониаҳи ахрии баъдҳо ллҷнтини аллтини дўнҳмо , Фмни аътқди алсмониаҳи алаввалӣу амали бмўҷбҳои астҳқи колтии алсмонитини ман аллоҳу вқоаҳи алсбъаҳи алсобқаҳу аллоҳи аълам .

و الثانی: ان فی التخویف منها و التنبیه علیها نعمة عظیمة، لان اجتهاد الانسان رهبة ممّا یؤلمه اکثر من اجتهاده رغبة فیما ینعمه، و کرّر هذه الایة فی السورة احدی و ثلثین مرّة، ثمانیة منها ذکرها عقیب آیات فیها تعداد عجایب خلق اللَّه عز و جل و بدائع صنعه و مبدء الخلق و معادهم، ثم سبعة منها عقیب آیات فیها ذکر النار و شدائدها علی عدد ابواب جهنم، و بعد هذه السبعة ثمانیة فی وصف الجنان و اهلها علی عدد ابواب الجنة، و ثمانیة اخری بعدها للجنتین اللتین دونهما، فمن اعتقد الثمانیة الاولی و عمل بموجبها استحق کلتی الثمانیتین من اللَّه و وقاه السبعة السابقة و اللَّه اعلم.

Халқи алإнсон яъне одам , ман слсоли ллслсоли маънӣон : аҳдҳмои ҳўи алтини алёбси алзии азои втии ءи слслу сҳи ани расӯли аллоҳ ( с ) анаи қоли азои такаллуми аллоҳи болавҳии самъи аҳли алсмоўоти лсўтаҳи слслаҳи кслслаҳи алҷрси алии алсФўон .

خَلَقَ الْإِنْسانَ یعنی آدم، مِنْ صَلْصالٍ للصلصال معنیان: احدهما هو الطین الیابس الذی اذا وطی‌ء صلصل و صح‌ عن رسول اللَّه (ص) انه قال اذا تکلّم اللَّه بالوحی سمع اهل السماوات لصوته صلصلة کصلصلة الجرس علی الصفوان.

Ва ассонии алтини алмнтну ҳўи алҳмأи алмснўн . Иқоли сли аллҳми азои антни Фозқди ҷмъҳмои алқуръони Фҳўи алтини алёбси алмнтну аллоҳи ъзу ҷли халқи одами ман туроби сби алайҳи моءи Фсори тинои сами тарка ҳатто антну лзби сами силаи Фсори сулолаи сами тарка ҳатто ибси Фсори колФхору алФхори ҳўи алтини алмтбўхи болнору икўни ?лаи савти сами сби алайҳи моءи қили моءи алоҳзон , Флотарӣ ибни одами алои икобди ҳзно .

و الثانی الطین المنتن و هو الحمأ المسنون. یقال صل اللحم اذا انتن فاذقد جمعهما القرآن فهو الطین الیابس المنتن و اللَّه عز و جل خلق آدم من تراب صبّ علیه ماء فصار طینا ثم ترکه حتی انتن و لزب ثم سلّه فصار سلالة ثم ترکه حتی یبس فصار کالفخّار و الفخّار هو الطین المطبوخ بالنار و یکون له صوت ثم صبّ علیه ماء قیل ماء الاحزان، فلا تری ابن آدم الا یکابد حزنا.

Ва халқи алҷони ман морҷи ман нори алморҷи аллҳби алмхтлти бсўоди алнори ман қўлҳми мараҷи амри алқўми азои ахтлту қавла : фии أмри мриҷ эй мухталиту қили алморҷи ҳаии алтии брأси алзболаҳи ман Хизраи алнору ҳмртҳои алмхтлтини болдхони халқи аллоҳи ъзу ҷли алҷни минҳоу алмлоӣкаҳи ман нурҳоу алшётини ман духонҳо . Ва алҷони абӯи алҷни комаи ани алонсони абӯи алонсу Иблиси абӯи алшётин . Ва қили халқи Иблиси ман алнори алтии ткўни минҳои алсўоъқу қили ман нори алҷҳим .

وَ خَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ المارج اللهب المختلط بسواد النار من قولهم مرج امر القوم اذا اختلط و قوله: فِی أَمْرٍ مَرِیجٍ ای مختلط و قیل المارج هی التی برأس الذبالة من خضرة النار و حمرتها المختلطین بالدخان خلق اللَّه عز و جل‌ الجن منها و الملائکة من نورها و الشیاطین من دخانها. و الجانّ ابو الجن کما انّ الانسان ابو الانس و ابلیس ابو الشیاطین. و قیل خلق ابلیس من النار التی تکون منها الصواعق و قیل من نار الجحیم.

Раби алмшрқину раби алмғрбини аҳади алмшрқин : ҳўи алзӣ ттлъ манеҳ алшмси фии атўли явми ман алснаҳ . Ва ассонӣ : алзӣ ттлъ манеҳ фии ақсри явму бинҳмоу смонўни мшрқоу кзлки алкломи фии алмғрбин .

رَبُّ الْمَشْرِقَیْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَیْنِ احد المشرقین: هو الذی تطلع منه الشمس فی اطول یوم من السنة. و الثانی: الذی تطلع منه فی اقصر یوم و بینهما و ثمانون مشرقا و کذلک الکلام فی المغربین.

Ва қили аҳади алмшрқини ллшмсу ассонии ллқмр . Ва кзлки алмғрбон .

و قیل احد المشرقین للشمس و الثانی للقمر. و کذلک المغربان.

Ва аммо қавли абди аллоҳи бен умр : мо байни алмшрқу алмғрби қибла . Яъне лоҳли алмшрқу ҳўи ани тҷъли мағриби алсиФи алии имнику машриқи алштоءи алии исорки Фткўни мстқбли алқблаҳ .

و اما قول عبد اللَّه بن عمر: ما بین المشرق و المغرب قبلة. یعنی لاهل المشرق و هو ان تجعل مغرب الصیف علی یمنیک و مشرق الشتاء علی یسارک فتکون مستقبل القبلة.

Фбأии олоءи рбкмои ткзбон яъне Фбои олоءи рбкмои алтии анъми ъликмои ман атёнаҳи болсиФи асари алштоءу болштоءи асари алсиФ ва ман тсриФаҳи алои замони ман ҳоли илои ҳол ва ман ҳури илои барад , ткзбони Фтзъмони ани рбҳмои ғайри аллоҳ .

فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ یعنی فبایّ آلاء ربکما التی انعم علیکما من اتیانه بالصیف اثر الشتاء و بالشتاء اثر الصیف و من تصریفه الا زمان من حال الی حال و من حرّ الی برد، تکذّبان فتزعمان ان ربهما غیر اللَّه.

Мараҷи албҳрин , эй арсл , ман мараҷати алдобаҳи азои арслтҳои ллръӣ . Ва қили мараҷ эй хилт , ман қавла : « мари мриҷ » эй мухталиту албҳрони фии баҳри воҳиду ҳўи моء ъзб биҷунб моءи млҳи фии баҳри воҳид ,у қили ҳумои баҳри Форсу алрўм , илтқёни фии муаззами албҳр .

مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ، ای ارسل، من مرجت الدابة اذا ارسلتها للرعی. و قیل مرج ای خلط، من قوله: «مر مریج» ای مختلط و البحران فی بحر واحد و هو ماء عذب بجنب ماء ملح فی بحر واحد، و قیل هما بحر فارس و الروم، یَلْتَقِیانِ فی معظم البحر.

Бинҳмои барзах , албрзхи алҳоӣли байни алшиӣин ва манеҳ саммии алқбри брзхои лонаи байни алднёу алохраҳу қили алўсўсаҳи барзахи алоямони лонҳои тоӣФаҳи байни алшку алиқин , лои ибғён эй лои ихтлтону лои итғирону қили лои ибғёни алии анноси Фиғрқоҳм .

بَیْنَهُما بَرْزَخٌ، البرزخ الحائل بین الشیئین و منه سمّی القبر برزخا لانه بین الدنیا و الآخرة و قیل الوسوسة برزخ الایمان لانها طائفة بین الشک و الیقین، لا یَبْغِیانِ ای لا یختلطان و لا یتغیّران و قیل لا یَبْغِیانِ علی الناس فیغرقاهم.

Ва ани ибни аббоси қоли баҳри фии алсмоءу баҳри фии аларзи илтқёни кули санаи мара ва манеҳ алмтр , бинҳмои ҳоҷзи имнъи баҳри алсмоءи ман алнзўлу баҳри аларзи ман алсъўд .

و عن ابن عباس قال بحر فی السماء و بحر فی الارض یلتقیان کل سنة مرّة و منه المطر، بینهما حاجز یمنع بحر السماء من النزول و بحر الارض من الصعود.

Фбأии олоءи рбкмои ткзбони Фтзъмони анҳмои лист ман ъанд аллоҳ .

فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ فتزعمان انّهما لیست من عند اللَّه.

Ихрҷи мнҳмои аллؤлؤи қрأи аҳли алмдинаҳу албсраҳ : ихрҷи бзми алёءу фатҳи алроءу қрأи алохрўни бФтҳи алёءу зми алроء ,у аллؤлؤи исми лкбори алдр ,у алмрҷони сғори аллؤлؤ . Ва қили алмрҷони ҳўи албсду ҳўи хазари ҳмр , иқоли илқиаҳи алҷни фии албҳр .

یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ قرأ اهل المدینة و البصرة: یخرج بضم الیاء و فتح الراء و قرأ الآخرون بفتح الیاء و ضم الراء، و اللؤلؤ اسم لکبار الدر، وَ الْمَرْجانُ صغار اللؤلؤ. و قیل المرجان هو البسّد و هو خزر حمر، یقال یلقیه الجن فی البحر.

Қоли ибни аббоси ихрҷи мнҳмо яъне ман моءи баҳри алсмоءу баҳри аларзи лони моءи алсмоءи азои вақъи фии садафи албҳри анъқди аллؤлؤи факони хорҷои минҳо . Ва қили ихрҷи ман алоҷоҷу алъзби ҷмиъо . Ва зҳби аксрҳми илои анҳмои ихрҷони ман алмолҳу лои ихрҷони ман алъзбу локини лмои зкрҳмои ҷмиъои азоФи алإхроҷи алиҳмои комаи қоли таъолӣ :у ҷаъли алқмри Фиҳни нуроу анмои ҳўи фии алсмоءи алднёи локини лмои зикри сабъи самовоту зикри алқмри баъдҳо изофаи илои моҷарои зикраи қибла .

قال ابن عباس یخرج منهما یعنی من ماء بحر السماء و بحر الارض لان ماء السماء اذا وقع فی صدف البحر انعقد اللؤلؤ فکان خارجا منها. و قیل یخرج من الاجاج و العذب جمیعا. و ذهب اکثرهم الی انهما یخرجان من المالح و لا یخرجان من العذب و لکن لما ذکرهما جمیعا اضاف الإخراج الیهما کما قال تعالی: وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فِیهِنَّ نُوراً و انما هو فی السماء الدنیا لکن لما ذکر سبع سماوات و ذکر القمر بعدها اضافه الی ماجرا ذکره قبله.

Ва қоли аҳли алошораҳу ҳакии ани Сафёни алсўрии фии қавли аллоҳи ъзу ҷл : мараҷи албҳрини илтқён , қоли Фотимау алӣ ( ъ ) бинҳмои барзахи Муҳамад ( с ) . Ихрҷи мнҳмои аллؤлؤу алмрҷони алҳсн ва алҳусайн ( ъ ) . Ва қили ҳумои баҳри алъқлу алҳўии бинҳмои барзахи лутфи аллоҳи субҳонаи ихрҷи мнҳмои аллؤлؤу алмрҷон эй алтўФиқу алъсмаҳ . Ва қили баҳрии алҳҷаҳу алшбҳаҳ , бинҳмои барзахи алнзру алостдлоли ихрҷи мнҳмо алҳақу алсўоб .

و قال اهل الاشارة و حکی عن سفیان الثوری فی قول اللَّه عز و جل: مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیانِ، قال فاطمة و علی (ع) بَیْنَهُما بَرْزَخٌ محمد (ص). یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ الحسن و الحسین (ع). و قیل هما بحر العقل و الهوی بَیْنَهُما بَرْزَخٌ لطف اللَّه سبحانه یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ ای التوفیق و العصمة. و قیل بحری الحجة و الشبهة، بینهما برزخ النظر و الاستدلال یخرج منهما الحق و الصواب.

Фбأии олоءи рбкмои ткзбони а болъзбам болмлҳ .

فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ ا بالعذب ام بالملح.

Ва ?лаи алҷўори ҳзаҳи алломи лҳои маънӣон , аҳдҳмои анҳо лоами алмалик . Ва ассонии анҳо лоами алостҳсону алтъҷби кқўлҳм : ллаҳи анат , ллаҳи дараку алҷўории ҷамъи алҷориаҳу ҳаии алсФинаҳи ҳоҳно , ақоми алсФаҳи мақоми алмўсўФ , алмншоти қрأи Ҳамзау абӯи бикри алмншоти бксри алшин , эй алмбтдӣоту алохзоти фии уссайр , Фикўни алФъли лҳну қрأи алохрўни бФтҳи алшин эй алмснўъоту алмтхзоти аллотии аншӣну хлқну алмънии ?лаи алсФни тҷрӣ , фии албҳри колأъломи фии албр . Ва алоъломи алҷболи алтўол , воҳидҳо илм , шабаҳи алсФни фии албҳри болҷболи фии албр .

وَ لَهُ الْجَوارِ هذه اللام لها معنیان، احدهما انها لام الملک. و الثانی انها لام الاستحسان و التعجب کقولهم: للَّه انت، للَّه درّک و الجواری جمع الجاریة و هی السفینة هاهنا، اقام الصفة مقام الموصوف، الْمُنْشَآتُ قرأ حمزة و ابو بکر المنشآت بکسر الشین، ای المبتدئات و الآخذات فی السیر، فیکون الفعل لهن و قرأ الآخرون بفتح الشین ای المصنوعات و المتخذات اللاتی انشئن و خلقن و المعنی له السفن تجری، فِی الْبَحْرِ کَالْأَعْلامِ فی البرّ. و الاعلام الجبال الطوال، واحدها علم، شبّه السفن فی البحر بالجبال فی البرّ.

Фбأии олоءи рбкмои ткзбони أи албҳр ткзбонам болсФн .

فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ أ البحر تکذّبان ام بالسفن.

Кули ман алайҳои ?фон эй кули ман алии ваҷҳи аларзи имўт .

کُلُّ مَنْ عَلَیْها فانٍ ای کل من علی وجه الارض یموت.

Ва ибқии ваҷҳи рбк , таъвила :у ибқии рбки бўҷҳаҳ ,у алъараби тзъи алсФоти мавзеи алзўот

وَ یَبْقی‌ وَجْهُ رَبِّکَ، تأویله: و یبقی ربک بوجهه، و العرب تضع الصفات موضع الذوات‌

Кқўли расӯли аллоҳ ( с ) : яди аллоҳи алии алҷмоъаҳ ,у қавли аллоҳи ъзу ҷл : бедаи малакӯти кули шайъи ءу қавли алъараб : аншдки бўҷаҳи аллоҳ яъне биллоҳ . Ва айни аллоҳи алейк . Ва қоли алшоър :

کقول رسول اللَّه (ص): ید اللَّه علی الجماعة، و قول اللَّه عز و جل: بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ و قول العرب: انشدک بوجه اللَّه یعنی باللّه. و عین اللَّه علیک. و قال الشاعر:

Қоли ибни аббоси лмои нзлти ҳзаҳи алоиаҳ , қолати алмлоӣкаҳи ҳлки аҳли аларз .

قال ابن عباس لمّا نزلت هذه الآیة، قالت الملائکة هلک اهل الارض.

Фонзли аллоҳи ъзу ҷл : кули шайъи ءи ҳолки إлои виҷҳа , Фоиқнти алмлоӣкаҳи болҳлоку ваҷҳи алнъмаҳи фии Фноءи алхлқи алтсўиаҳи бинҳми фии ҳукми алФноءи ман ғайри тахсӣси бъзҳми болбқоءи дуни баъз .

فانزل اللَّه عز و جل: کُلُّ شَیْ‌ءٍ هالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ، فایقنت الملائکة بالهلاک و وجه النعمة فی فناء الخلق التسویة بینهم فی حکم الفناء من غیر تخصیص بعضهم بالبقاء دون بعض.

Ва яҳтамили ани икўни ваҷҳи алнъмаҳи фӣаи мо ибтнии алайҳи ман алоъодаҳи лисли алмؤмнўни илои мо въдўо ба ман алнъими алдоӣми алсрмд .

و یحتمل ان یکون وجه النعمة فیه ما یبتنی علیه من الاعادة لیصل المؤمنون الی ما وعدوا به من النعیم الدائم السرمد.

Зўи алҷлолу алإкроми ҷалоли аллоҳи субҳонаи азиматау истеҳқоқаи лоўсоФи алкмол .

ذُو الْجَلالِ وَ الْإِکْرامِ جلال اللَّه سبحانه عظمته و استحقاقه لاوصاف الکمال.

Ва қили алҷлоли алтнзиаҳ , ман қўлҳм : ҳўи аҷали ман ҳозо . Ва маънии алокроми алоъзоми болоҳсону қили макрами анбёӣаҳу аўлёӣаҳи блтФаҳи маъаи ҷалолау азимата .

و قیل الجلال التنزیه، من قولهم: هو اجلّ من هذا. و معنی الاکرام الاعظام بالاحسان و قیل مکرم انبیائه و اولیائه بلطفه مع جلاله و عظمته.

Рӯй ани расӯли аллоҳ ( с ) мари брҷли ислӣу иқўл ё зои алҷлолу алокром . Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) қади астҷиби лак .

روی ان رسول اللَّه (ص) مر برجل یصلّی و یقول یا ذا الجلال و الاکرام. فقال رسول اللَّه (ص) قد استجیب لک.

Ва ани инси қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) алзўо « 1 » биёи зои алҷлолу алокрому ани Саиди алмқбрии қоли алҳи раҷули Фқъди инодӣ ё зои алҷлолу алокром , Фнўдии ани қади самъати Фмои ҳоҷтк .

و عن انس قال قال رسول اللَّه (ص) الظّوا «۱» بیا ذا الجلال و الاکرام و عن سعید المقبری قال الحّ رجل فقعد ینادی یا ذا الجلال و الاکرام، فنودی ان قد سمعت فما حاجتک.

Исӣлаҳи ман фии алсмоўоту алأрзи ман малику инсу ҷини лои истғнии анҳу аҳли алсмоءу аларзи турфаи айн . Қоли ибни аббоси аҳли алсмоўоти исӣлўнаҳи алмғФраҳу алқўаҳ ,у аҳли аларзи исӣлўнаҳи алрзқу алмғФраҳ ,у қили исӣлўни алрзқу алмғФраҳи ллмؤмнин , кули явми ҳўи фии шаън эй кули вақти ?лаи амру ҳўи иҷроъи алмқодири илои мўоқитҳои ман аҳёءу амотаҳу ағноءу аФқору таҳрику таскину ғайри злк .

یَسْئَلُهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ من ملک و انس و جن لا یستغنی عنه اهل السماء و الارض طرفة عین. قال ابن عباس اهل السماوات یسئلونه المغفرة و القوة، و اهل الارض یسئلونه الرزق و المغفرة، و قیل یسئلون الرزق و المغفرة للمؤمنین، کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ ای کل وقت له امر و هو اجراء المقادیر الی مواقیتها من احیاء و اماتة و اغناء و افقار و تحریک و تسکین و غیر ذلک.

Рӯй ани абии алдрдоءи ани расӯли аллоҳ ( с ) : анаи қоли иғнии Фқироу иФқри ғнёу изли ъзизоу иъзи злило .

روی عن ابی الدرداء عن رسول اللَّه (ص): انه قال یغنی فقیرا و یفقر غنیا و یذلّ عزیزا و یعزّ ذلیلا.

Ва фии алхбри алсҳиҳи ани расӯли аллоҳ ( с ) қоли алмизони беди аллоҳи ирФъи ақўомоу изъи охирин .

و فی الخبر الصحیح عن رسول اللَّه (ص) قال المیزان بید اللَّه یرفع اقواما و یضع آخرین.

Ва ани ибни аббоси ани ммои халқи аллоҳи ъзу ҷли лўҳои ман дарраи бизоءи дФтоаҳи ёқӯтаи ҳмроءи қаламаи нуру китобаи нур , инзри фӣаи кули явми слосмоӣаҳ ва сетин назара , ихлқу ирзқу яҳёу имиту иъзу излу иФъли мо ишоء . Фзлки қавла : кули явми ҳўи фии шаън .

و عن ابن عباس ان مما خلق اللَّه عز و جل لوحا من درّة بیضاء دفّتاه یاقوتة حمراء قلمه نور و کتابه نور، ینظر فیه کل یوم ثلاثمائة و ستین نظرة، یخلق و یرزق و یحیی و یمیت و یعزّ و یذلّ و یفعل ما یشاء. فذلک قوله: کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ.

Ва қили шаънаи анаи ихрҷи кули явму лайлаи ъскрои ман аслоби алобоءи илои арҳоми аломҳоту ъскрои ман алорҳоми илои алднёу ъскрои ман алднёи илои алқбўр . Сами иртҳлўни ҷмиъои илои аллоҳи ъзу ҷл .

و قیل شأنه انه یخرج کل یوم و لیلة عسکرا من اصلاب الآباء الی ارحام الامّهات و عسکرا من الارحام الی الدنیا و عسکرا من الدنیا الی القبور. ثم یرتحلون جمیعا الی اللَّه عز و جل.

Ва қили кули явми ҳўи фии шаъни ибдиаҳи лои фии шаъни ибтдӣаҳ .

و قیل کلّ یوم هو فی شأن یبدیه لا فی شأن یبتدئه.

Қоли Сафёни бен ъиинаҳи алдҳр калла ъанд аллоҳи юмон , мадаи алднёи явми Фолшأни фӣаи аламру алнҳӣу алоҳёءу аломотаҳу алоътоءу алмнъу тадбири Алъолам .

قال سفیان بن عیینة الدهر کله عند اللَّه یومان، مدة الدنیا یوم فالشأن فیه الامر و النهی و الاحیاء و الاماتة و الاعطاء و المنع و تدبیر العالم.

Ва алохри явми алқёмаҳи фии алохраҳи Фолшأни фӣаи алҷзоءу алҳсобу алсўобу алъқоб .

و الآخر یوم القیامة فی الآخرة فالشأن فیه الجزاء و الحساب و الثواب و العقاب.

Қоли мақотили нзлти фии алиҳўди ҳайни қолўои ани аллоҳи лои иқзии явми алсбти шиӣо .

قال مقاتل نزلت فی الیهود حین قالوا ان اللَّه لا یقضی یوم السبت شیئا.

Фбأии олоءи рбкмои ткзбони бсӣўоли аҳл алсмоءам бсӣўоли аҳли аларз .

فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ بسئوال اهل السماء ام بسئوال اهل الارض.

СнФрғи лаками қрءи Ҳамзау алксоӣӣ : сиФрғи болёءи лқўлаҳ : исӣлаҳи ман фии алсмоўоту ибқии ваҷҳи рбку ?лаи алҷўор .

سَنَفْرُغُ لَکُمْ قرء حمزة و الکسائی: سیفرغ بالیاء لقوله: یَسْئَلُهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ یَبْقی‌ وَجْهُ رَبِّکَ وَ لَهُ الْجَوارِ.

Фотбъи алхбри алхбр . Ва қрأи алохрўни болнўн ,у лӣс алмрод манеҳ алФроғи ани шуғли лонаи субҳонаи лӣси ?лаи шуғли икўни ?лаи фироқу лои ишғлаҳи шаъну локинаи таҳдиду ваъиди ман аллоҳи ллхлқи болмҳосбаҳ , комаи тқўли лмни тҳддаҳи соФрғи лак , ва мо ба шуғл . Ва қили маъноаи снқсдкму нأхзи фии амркми баъди тарку амҳолу ннҷзи лаками мо въднокм ва навасл куллан илои мо въдноаҳ .

فاتبع الخبر الخبر. و قرأ الآخرون بالنون، و لیس المراد منه الفراغ عن شغل لانه سبحانه لیس له شغل یکون له فراغ و لا یشغله شأن و لکنه تهدید و وعید من اللَّه للخلق بالمحاسبة، کما تقول لمن تهدّده سافرغ لک، و ما به شغل.و قیل معناه سنقصدکم و نأخذ فی امرکم بعد ترک و امهال و ننجز لکم ما وعدناکم و نوصل کلّا الی ما وعدناه.

Ва фии алхбри қдднои ман аллоҳи фироқи лхлқаҳ .

و فی الخبر قددنا من اللَّه فراغ لخلقه.

Ва алсқлони алонсу алҷни асқли бҳмои аларзи аҳёءу амўото . Қоли аллоҳи таъолӣ :у أхрҷти алأрзи أсқолҳо .

و الثَّقَلانِ الانس و الجن اثقل بهما الارض احیاء و امواتا. قال اللَّه تعالی: وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها.

Ва қоли баъзи аҳли алмъонии кули шайъи ءи ?лаи қадару вазни иноФси Фҳўи сиқл , қол алнабӣ ( с ) ании тораки Фикми алсқлини китоби аллоҳу итратӣ .

و قال بعض اهل المعانی کل شی‌ء له قدر و وزن ینافس فهو ثقل، قال النبی (ص) انّی تارک فیکم الثقلین کتاب اللَّه و عترتی.

Фҷълҳмои сиқлин аъзомои лқдрҳмо , Фкзлки саммии алсқлони лъқлҳму рзонтҳму қдрҳм . Ва қили лонҳмои мсқлони болзнўб ,у қили мсқлони болтклиФ .

فجعلهما ثقلین اعظاما لقدرهما، فکذلک سمّی الثقلان لعقلهم و رزانتهم و قدرهم. و قیل لانهما مثقلان بالذنوب، و قیل مثقلان بالتکلیف.

Фбأии олоءи рбкмои ткзбони бқсднои илои анҷози мо въднокм ӯ боисоли алўъиди аликм .

فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ بقصدنا الی انجاز ما وعدناکم او بایصال الوعید الیکم.

ё мъшри алҷну алإнси ахтлФўои фии маънии ҳзаҳи алоиаҳ . Қоли бъзҳми хотбҳм ба фии алднёи Фиқўли إни асттътми أни тнФзўо , эй тҷўзўоу тхрҷўо , ман أқтори алсмоўоту алأрз , ман ҷавонибҳо ва атрофҳо , ФонФзўо , маъноаи ани асттътми ани тҳрбўои ман аламуту алхурӯҷи ман ақтори алсмоўоту аларзи Фоҳрбўоу ахрҷўои минҳо . Яъне ҳайси мо кантами адрккми аламути кқўлаҳ : أинмои ткўнўои идрккми аламут , лои тнФзўни إлои бслтон яъне ҳайси хрҷтми илайҳи Фсми султонӣ . Флои тхрҷўни ман султонӣ .

یا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ اختلفوا فی معنی هذه الآیة. قال بعضهم خاطبهم به فی الدنیا فیقول إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا، ای تجوزوا و تخرجوا، مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ، من جوانبها و اطرافها، فَانْفُذُوا، معناه ان استطعتم ان تهربوا من الموت و الخروج من اقطار السماوات و الارض فاهربوا و اخرجوا منها. یعنی حیث ما کنتم ادرککم الموت کقوله: أَیْنَما تَکُونُوا یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ، لا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطانٍ یعنی حیث خرجتم الیه فثمّ سلطانی. فلا تخرجون من سلطانی.

Ва қоли алзҷоҷи ҳайси мо кантами шоҳдтми ҳаҷаи аллоҳу султонаи идли алии анаи воҳид . Ва қоли бъзҳми ихотбҳм ба фии алқимаҳу алқўли ҳоҳнои мзмр эй иқоли ?лаами явми алқёмаҳ : ё мъшри алҷну алإнси إни асттътми أни тнФзўои ман أқтори алсмоўоту алأрзи Фтъҷзўои рбкм ҳатто лои иқдри алайкум . ФонФзўои лои тнФзўни إлои бслтон .

و قال الزجاج حیث ما کنتم شاهدتم حجة اللَّه و سلطانه یدل علی انه واحد. و قال بعضهم یخاطبهم به فی القیمة و القول هاهنا مضمر ای یقال لهم یوم القیامة: یا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ فتعجزوا ربکم حتی لا یقدر علیکم. فَانْفُذُوا لا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطانٍ.

эй ҳайси мо тўҷҳтми кантами фии мулкӣу султонӣу лои имкнкми алҳрби ман алҷзоء .

ای حیث ما توجّهتم کنتم فی ملکی و سلطانی و لا یمکنکم الهرب من الجزاء.

Ва қили лои тнФзўни إлои бслтон яъне алои бшҳодаҳи ани лои илоҳи алои аллоҳу арзоءи алхсўму бъФўи ман аллоҳи ъзу ҷл . Ва қили лои тнФзўни алои баъди муъоинаи султони аллоҳи фии мҳосбтаҳи халқау муҷозота . Қоли ибни аббоси ани аллоҳи таъолии иأмри млоӣктаҳи явми алқёмаҳи ФтҳФи боқатори алсмоўоту аларзи Флои исттиъи инсу лои ҷони ани ихрҷи ман ақторҳо .

و قیل لا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطانٍ یعنی الا بشهادة ان لا اله الا اللَّه و ارضاء الخصوم و بعفو من اللَّه عز و جل. و قیل لا تنفذون الا بعد معاینة سلطان اللَّه فی محاسبته خلقه و مجازاته. قال ابن عباس ان اللَّه تعالی یأمر ملائکته یوم القیامة فتحفّ باقطار السماوات و الارض فلا یستطیع انس و لا جان ان یخرج من اقطارها.

Фбأии олоءи рбкмои ткзбони бмлкаҳи фӣ алсмоءам бмлкаҳи фии аларз .

فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ بملکه فی السماء ام بملکه فی الارض.

Ирсли ъликмои шўоз , қрأи ибни касӣри шўоти бксри алшину алохрўни бзмҳоу ҳумои луғатону ҳўи аллҳби алмтоҷҷи алзии лои духони фӣа . Ва алнҳоси алдхони лои лҳби маъаау қили алнҳоси алсФри алмзоби исби алии рؤўсҳм . Қрأи ибни касӣру абӯи умру нҳоси бксри алсини ътФои алии алнору қрأи албоқўни брФъҳои ътФои алии алшўозу қили алнҳоси алмҳлу ҳўи дардии алзит , Флои тнтсрон эй лои тқдрони алии аломтноъи ммои иъмли бкмоу лои икўни лкмои Носири ман аллоҳ .

یُرْسَلُ عَلَیْکُما شُواظٌ، قرأ ابن کثیر شواط بکسر الشین و الآخرون بضمها و هما لغتان و هو اللهب المتاجج الذی لا دخان فیه. و النحاس الدخان لا لهب معه و قیل النحاس الصفر المذاب یصبّ علی رؤوسهم. قرأ ابن کثیر و ابو عمر وَ نُحاسٌ بکسر السین عطفا علی النار و قرأ الباقون برفعها عطفا علی الشواظ و قیل النحاس المهل و هو دردی الزیت، فَلا تَنْتَصِرانِ ای لا تقدران علی الامتناع مما یعمل بکما و لا یکون لکما ناصر من اللَّه.

Фбأии олоءи рбкмои ткзбони борсоли алшўоз ӯ алнҳоси ваҷҳи алнъмаҳи фии ҳозои далолатаи аёнои алии мо инҷинои ман злк .

فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ بارسال الشواظ او النحاس وجه النعمة فی هذا دلالته ایانا علی ما ینجینا من ذلک.

Фإзои аншқти алсмоء , эй анФрҷти Фтсири Абуабои лнзўли алмлоӣкаҳи кқўлаҳ :у явми тшққи алсмоءи болғмом ва назул алмлоӣкаҳи тнзило .

فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّماءُ، ای انفرجت فتصیر ابوابا لنزول الملائکة کقوله: وَ یَوْمَ تَشَقَّقُ السَّماءُ بِالْغَمامِ وَ نُزِّلَ الْمَلائِکَةُ تَنْزِیلًا.

Ва қили тсдъти алсмоءу анФки баъзҳо ман баъзи лқёми алсоъаҳ , Фконти вирда яъне клўни алўрди алмшмўму қоли ибни аббоси исири клўни алФрси алўрду ҳўи алأбизи алзии изрби илои алҳмраҳу алсФраҳ , эй ттлўни алсмоءи иўмӣзи ман алхўФи клўни алФрси алўрдаҳи икўни фии алрбиъи асФру фии аввали алштоءи аҳмари Фозои Аштади алштоءи кони ағбри Фшбаҳи алсмоءи фӣ тлўнҳо ъанд иншиқоқҳо бҳзои алФрси фии тлўнаҳ , колдҳони ҷамъи даҳани шабаҳи тлўни алсмоءи бтлўни алўрди ман алхилу шабаҳи алўрдаҳи фии ихтилофи алвонҳо болдҳн яъне даҳани алзити ?фонаи итлўни алўонои байни сифрау Хизрау ҳмраҳ . Ҳозои қавли алзҳоку муҷоҳиду қтодаҳу алрбиъ . Ва қоли ибни ҷриҳи исири алсмоءи колдҳни алзоӣбу злки ҳайни исибҳои ҳури ҷаҳаннам .

و قیل تصدّعت السماء و انفک بعضها من بعض لقیام الساعة، فَکانَتْ وَرْدَةً یعنی کلون الورد المشموم و قال ابن عباس یصیر کلون الفرس الورد و هو الأبیض الذی یضرب الی الحمرة و الصفرة، ای تتلوّن السماء یومئذ من الخوف کلون الفرس الوردة یکون فی الربیع اصفر و فی اول الشتاء احمر فاذا اشتد الشتاء کان اغبر فشبّه السماء فی تلوّنها عند انشقاقها بهذا الفرس فی تلوّنه، کَالدِّهانِ جمع دهن شبّه تلوّن السماء بتلون الورد من الخیل و شبّه الوردة فی اختلاف الوانها بالدهن یعنی دهن الزیت فانه یتلوّن الوانا بین صفرة و خضرة و حمرة. هذا قول الضحاک و مجاهد و قتادة و الربیع. و قال ابن جریح یصیر السماء کالدهن الذائب و ذلک حین یصیبها حرّ جهنم.

Ва қоли алклбии колдҳон , эй колодими алоҳмру ҷумъаи адҳнаҳ .

و قال الکلبی کَالدِّهانِ، ای کالادیم الاحمر و جمعه ادهنة.

Фбأии олоءи рбкмои ткзбони боншқоқ алсмоءам бтлўнҳоу ваҷҳи алнъмаҳи фӣа , алтхўиФу алзҷри бмои ахбрнои ман злк .

فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ بانشقاق السماء ام بتلوّنها و وجه النعمة فیه، التخویف و الزجر بما اخبرنا من ذلک.

Фиўмӣз яъне Фиўми тншқи алсмоء . Лои исӣли ани занбаи إнсу лои ҷону қоли фии сӯраи ахрии Фўи рбки лнсӣлнҳми أҷмъину лои таноқузи лони алтқдири лои исӣли саволи истеълому истифҳоми лонаами иърФўни бсимоҳм , локини исӣлўни саволи тавбиху тқриъ , лои исӣлўни ҳилли ъмлтми кзоу кзои лони аллоҳи таъолӣ илмҳо манеҳаму кутубати алмлоӣкаҳи алайҳим ,у локини исӣлўни лами ъмлтми кзоу кзо .

فَیَوْمَئِذٍ یعنی فیوم تنشقّ السماء. لا یُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لا جَانٌّ و قال فی سورة اخری فَوَ رَبِّکَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ و لا تناقض لان التقدیر لا یسئل سؤال استعلام و استفهام لانهم یعرفون بسیماهم، لکن یسئلون سؤال توبیخ و تقریع، لا یسئلون هل عملتم کذا و کذا لان اللَّه تعالی علمها منهم و کتبت الملائکة علیهم، و لکن یسئلون لم عملتم کذا و کذا.

Ва қоли абӯи алъолӣаи лои исӣли ани занбаи ғайраи ман инсу лои ҷон . эй лои иؤхзи аҳади бзнби ғайра . Ва қили ани явми алқимаҳи явми миқдораи хмсўни алифи санау ?лаи авқоти фавқати исӣлўну вақти лои исӣлўну вақти интқўну ихтсмўну вақти исмтўн .

و قال ابو العالیة لا یُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ غیره من انس و لا جان. ای لا یؤخذ احد بذنب غیره. و قیل ان یوم القیمة یوم مقداره خمسون الف سنة و له اوقات فوقت یسئلون و وقت لا یسئلون و وقت ینطقون و یختصمون و وقت یصمتون.

Фбأии олоءи рбкмои ткзбони бсӣўол алонсам бсؤоли алҷну ваҷҳи алнъмаҳи фӣаи мо зкрнои ман алтхўиФ .

فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ بسئوال الانس ام بسؤال الجن و وجه النعمة فیه ما ذکرنا من التخویف.

ИърФи алмҷрмўни бсимоҳм , бзрқаҳи алъиўну саводи алўҷўаҳу алмҷрми ҳоҳнои алкоФр ва аммо алмؤмни Фоғри мҳҷл . Қоли аллоҳи таъолии явми тбизи вуҷӯҳу тсўди вуҷӯҳ , Фиؤхзи болнўосӣу алأқдом .

یُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِیماهُمْ، بزرقة العیون و سواد الوجوه و المجرم هاهنا الکافر و اما المؤمن فاغر محجل. قال اللَّه تعالی یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ، فَیُؤْخَذُ بِالنَّواصِی وَ الْأَقْدامِ.

Қили иҷмъи байни нўосиҳму ақдомҳми Фисҳбўни илои алнор . Ва қили тأхзҳми алмлоӣкаҳи мараи бнўосиҳми Фиҷрўнҳми алии вҷўҳҳми фии алнору тораи иأхзўни боқдомҳми ФиқзФўнҳми фии алнори сами иқоли ?лаам : ҳзаҳи ҷаҳаннами алтии икзби баҳои алмҷрмўн эй кони икзби баҳои алмшркўн .

قیل یجمع بین نواصیهم و اقدامهم فیسحبون الی النار. و قیل تأخذهم الملائکة مرّة بنواصیهم فیجرّونهم علی وجوههم فی النار و تارة یأخذون باقدامهم فیقذفونهم فی النار ثم یقال لهم: هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِی یُکَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ ای کان یکذّب بها المشرکون.

ИтўФўни байнҳо эй байни ҷаҳаннам ,у байни ҳмими он эй моءи ҳори қади антҳии ҳураи иқоли анӣ ӣоне Фҳўи он азои антҳии ман алнзҷ . ИтоФи баҳами байни алҷҳиму алҳмиму анҳми истғисўни фии алнори ман шуда ҳурҳоу исӣлўни қатраи ман алмоءи Физҳби баҳами илои ҳмими он Фиғмсўни фии злки алўодии Фтнхлъи аўсолҳми ҳозои кқўлаҳ : إни истғисўои иғосўои бмоءи колмҳл .

یَطُوفُونَ بَیْنَها ای بین جهنم، وَ بَیْنَ حَمِیمٍ آنٍ ای ماء حار قد انتهی حرّه یقال انی یانی فهو آن اذا انتهی من النّضج. یطاف بهم بین الجحیم و الحمیم و انهم یستغیثون فی النار من شدة حرّها و یسئلون قطرة من الماء فیذهب بهم الی حمیم آن فیغمسون فی ذلک الوادی فتنخلع اوصالهم هذا کقوله: إِنْ یَسْتَغِیثُوا یُغاثُوا بِماءٍ کَالْمُهْلِ.

Фкли мо зикри аллоҳи таъолии ман қавла : кули ман алайҳои ?фони мавоъизу зўоҷру тхўиФу кул злк наамма ман аллоҳи таъолии лонҳои тзҷри алмъосӣу лзлки хатми кули ояи бқўлаҳ : Фбأии олоءи рбкмои ткзбон .

فکلّ ما ذکر اللَّه تعالی من قوله: کُلُّ مَنْ عَلَیْها فانٍ مواعظ و زواجر و تخویف و کل ذلک نعمة من اللَّه تعالی لانها تزجر المعاصی و لذلک ختم کل آیة بقوله: فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ.