ЛлФқроءи алмҳоҷрини алоиаҳ . . . : мафҳуми ин ояти сифату сират муҳоҷир анаст ки ғарибони ин саройанду шаҳидони он сарой , салотин давлатанд ва дар хонаи эшон ноне на , амирон мамлакатанд ва дар бар куҳнае на , офтоби рӯйон қиёматанд ва дарин сарой аз ҳеҷ ҷониб рӯй на , оташ дилонанду шарари эшонро дӯдӣ на , дарди здгоннду ҷароҳати эшонро дармонӣ на , мусофиронанду роҳи эшонро поёнӣ на , ҳама дар кӯраи балои гудохтау бозхостӣ на . Ва бо ӣнҳамаи наъраи ошиқии эшон дар малакӯти афтода ки ҷон барои гӯии майдон ту дорем . Ҳар куҷо хоҳӣ меандоз . Ту назора мо бош ва бо мо ҳар чаҳ хоҳӣ мекун .

لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرِینَ الآیة...: مفهوم این آیت صفت و سیرت مهاجر انست که غریبان این سرای‌اند و شهیدان آن سرای، سلاطین دولت‌اند و در خانه ایشان نانی نه، امیران مملکت‌اند و در بر کهنه‌ای نه، آفتاب رویان قیامت‌اند و درین سرای از هیچ جانب روی نه، آتش دلان‌اند و شرر ایشان را دودی نه، درد زدگانند و جراحت ایشان را درمانی نه، مسافران‌اند و راه ایشان را پایانی نه، همه در کوره بلا گداخته و بازخواستی نه. و با اینهمه نعره عاشقی ایشان در ملکوت افتاده که جان برای گوی میدان تو داریم. هر کجا خواهی میانداز. تو نظاره ما باش و با ما هر چه خواهی میکن.

Мустафо ( с ) гуяд : мо меҳтари куллият оламему беҳтари зрити одам , ва моро бад-ӣни фахр на . Шарбатҳои карам бар даст мо ниҳоданду ҳадяҳои шарифи бҳҷраҳ мо фиристоданд ва либосҳои нафис дар мо пӯшеданду тарози эъзоз бар остин мо кашиданд , ва моро бидон ҳамаи ҳеҷ фахр на . Мҳтрои пас ихтиёр ту чисту ифтихори ту ба чист ? гуфт : ихтиёр мо онасту ифтихор мо бидонаст ки дар рӯзии соъатӣ хилватӣ ҷӯйем ва бо ин фуқарои муҳоҷирин чун балолу сҳибу салмону аммори соъатии ҳадис ӯ гўӣим :

مصطفی (ص) گوید: ما مهتر کلّیت عالم ایم و بهتر ذرّیت آدم، و ما را بدین فخر نه. شربتهای کرم بر دست ما نهادند و هدیّه‌های شریف بحجره ما فرستادند و لباسهای نفیس در ما پوشیدند و طراز اعزاز بر آستین ما کشیدند، و ما را بدان همه هیچ فخر نه. مهترا پس اختیار تو چیست و افتخار تو به چیست؟ گفت: اختیار ما آنست و افتخار ما بدانست که در روزی ساعتی خلوتی جوییم و با این فقرای مهاجرین چون بلال و صهیب و سلمان و عمّار ساعتی حدیث او گوئیم:

ЛлФқроءи алмҳоҷрини бдонкаҳи фақр дуаст : яке онаст ки расӯли худо ( с ) аз он астъозт карда ва гуфта : « аъўзи бки ман алФқр »

لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرِینَ بدانکه فقر دو است: یکی آنست که رسول خدا (ص) از آن استعاذت کرده و گفته: «اعوذ بک من الفقر»

Ва дигар онаст ки расӯл худо гуфта : « алФқри фахрӣ »

و دیگر آنست که رسول خدا گفته: «الفقر فخری»

Он яке наздики бкФр ва ин яке наздики баҳақ . Аммо он фақр ки бкФр наздикаст фақр диласт ки илму ҳикмату ихлосу сабру ризоу таслиму таваккул аз дили бабрад , то дили азин вилоятҳо дарвеш гардад , ва чун замин хароб шавад . Ва дил чун хароб шуд , манзил шаётин гардад он гуҳ чун шайтон фурӯ омад , сипоҳи шайтон рӯй буи ниҳанд шаҳвату ғазабу ҳасаду ширку шаку шубҳау нифоқ . Нишони ин фақри он буд ки ҳар чаҳ бинад ҳама каж бинад , самъи муҷози шунӯд , забони ҳамаи дурӯғ ва ғайбат гуяд , қадами ҳамаи бкўии ношоист наад , ин он фақраст ки расӯл худо гуфт : « коди алФқри ани икўни кФро , аллоҳами ании аъўзи бки ман алФқру алкФр » .

آن یکی نزدیک بکفر و این یکی نزدیک بحق. اما آن فقر که بکفر نزدیکست فقر دلست که علم و حکمت و اخلاص و صبر و رضا و تسلیم و توکل از دل ببرد، تا دل ازین ولایتها درویش گردد، و چون زمین خراب شود. و دل چون خراب شد، منزل شیاطین گردد آن گه چون شیطان فرو آمد، سپاه شیطان روی بوی نهند شهوت و غضب و حسد و شرک و شک و شبهه و نفاق. نشان این فقر آن بود که هر چه بیند همه کژ بیند، سمع مجاز شنود، زبان همه دروغ و غیبت گوید، قدم همه بکوی ناشایست نهد، این آن فقر است که رسول خدا گفت: «کاد الفقر ان یکون کفرا، اللهم انّی اعوذ بک من الفقر و الکفر».

Аммо он фақр ки гуфт : « алФқри фахрӣ »

اما آن فقر که گفت: «الفقر فخری»

Онаст ки мард аз дунё бараҳна гардад ва дарин бараҳнагии бад-ӣн наздик гардад .

آنست که مرد از دنیا برهنه گردد و درین برهنگی بدین نزدیک گردد.

Ва фии алхбр : « алоямони урёну либосаи алтқўӣ »

و فی الخبر: «الایمان عریان و لباسه التقوی»

Ҳамонаст ки мутасаввифаи онро таҷред гӯйанд , ки мард муҷаррад шавад аз русуми инсоният , чунонк теғ муҷаррад шавад аз ниёами хешу теғи мо дом ки дар ниёам бошад ҳунараш ошкоро нагардаду феъли азу пайдо наёяд . Ҳамчунин дил то дар ғилоф инсониятаст ҳунари вай ошкоро нагардад ва аз вай корӣ накушояд , чун аз ғилофи инсоният бараҳна гардад сӯратҳоу сифатҳо дарав нанамояд .

همانست که متصوفه آن را تجرید گویند، که مرد مجرّد شود از رسوم انسانیت، چنانک تیغ مجرد شود از نیام خویش و تیغ ما دام که در نیام باشد هنرش آشکارا نگردد و فعل ازو پیدا نیاید. همچنین دل تا در غلاف انسانیّت است هنر وی آشکارا نگردد و از وی کاری نگشاید، چون از غلاف انسانیّت برهنه گردد صورتها و صفت‌ها درو ننماید.

Овардаанд дар баъзе кутуб ки фардо чун хлоӣқи бсҳроءи қиёмат берун оянд , ҷиноти адан , бсФоти ҷамоли хеш , ошиқону толибонро истиқбол кунад ки «у أзлФти алҷнаҳи ллмтқин . » азин сӯхтае бинии кӯфтае дили шикастае рӯзи фурӯ шудае бо дилии пари дарду ҷонии пари ҳасрат дар съиди қиёмати истодаи сар дар пеши афкандаи дидаҳо пар об карда , ногоҳ бӯе аз кӯии висоли лами излу лои изоли бмшом ӯ расад як наъра бузанд ки фазаъи он дар қиёмат уфтад , фарёд баркашад . Ҳақ таъолӣ гуяд : шумо ҳамаи аҳли қиёматро бътобу ҳисоб машғӯл доред ки моро бо он гадои корҳост ва розҳо ки дар дунёи ҳазорон шаби бъшқ буруз оварадаст , дар хоки хуфтау бодияҳо бурӣда ва мазаллатҳо кашида , блоءи моро асир шуда мехоҳад ки имрӯз бо мо розӣ гуяд . Он бечора гуяд : ё раби алорбоби оташи меҳр дар дилам задӣ , марои зер ва зибр кардӣ , аз хону монами биФкндии аввал « أи лсти брбкм » бсмъми расонидӣ , бози шарбатҳои балои чшонидӣ , ошиқи ҷамол хеш гардонидӣ ӣнҳама биравӣ ман оварадӣ , имрӯзи ҷамоли бадӣгарони намоеи марои маҳрӯми гирдоне ? ! бҷлолу ъзи ту ки дида боз накунам то ҷамоли зўи алҷлол туро набинам . Ҳқтъолии ҳиҷоб ҷалол бардорад , ҷамол бинмоед , дарвеши бихўиш , саргаштаи шавқ , ғортидаҳи ишқ , бе воситаи калом ҳақ башнавад , бе ҳиҷоби ҷамолу ҷалол ҳақ бибинад . Фиҳдсаҳи комаи иҳдси алрҷли ҷлисаҳ .

آورده‌اند در بعضی کتب که فردا چون خلائق بصحراء قیامت بیرون آیند، جنات عدن، بصفات جمال خویش، عاشقان و طالبان را استقبال کند که «وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِینَ.» ازین سوخته‌ای بینی کوفته‌ای دل شکسته‌ای روز فرو شده ای با دلی پر درد و جانی پر حسرت در صعید قیامت ایستاده سر در پیش افکنده دیده‌ها پر آب کرده، ناگاه بویی از کوی وصال لم یزل و لا یزال بمشام او رسد یک نعره بزند که فزع آن در قیامت افتد، فریاد برکشد. حق تعالی گوید: شما همه اهل قیامت را بعتاب و حساب مشغول دارید که ما را با آن گدا کارهاست و رازها که در دنیا هزاران شب بعشق بروز آوردست، در خاک خفته و بادیه‌ها بریده و مذلّتها کشیده، بلاء ما را اسیر شده میخواهد که امروز با ما رازی گوید. آن بیچاره گوید: یا ربّ الارباب آتش مهر در دلم زدی، مرا زیر و زبر کردی، از خان و مانم بیفکندی اول «أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ» بسمعم رسانیدی، باز شربتهای بلا چشانیدی، عاشق جمال خویش گردانیدی اینهمه بروی من آوردی، امروز جمال بدیگران نمایی مرا محروم گردانی؟! بجلال و عزّ تو که دیده باز نکنم تا جمال ذو الجلال ترا نبینم. حقتعالی حجاب جلال بردارد، جمال بنماید، درویش بیخویش، سرگشته شوق، غارتیده عشق، بی‌واسطه کلام حق بشنود، بی‌حجاب جمال و جلال حق ببیند. فیحدّثه کما یحدّث الرجل جلیسه.

Қавла :у аллазӣнаи тбўؤои ?илдору алإимони ман қиблаам . Ансори набувват ва рисолатанд , асҳоби мувофиқат ва муроқибатанд , манбаи ҷӯад ва саховатанд . Раби Алъоламин равиши эшон сутӯдау эсори эшон писандида ки :у иؤсрўни алии أнФсҳму луи кони баҳами хсосаҳи қавмӣ ки аз бешаи ҳасади ҳаргизи хории бдомн эшон наёвихт , аз биёбони нафаси ҳаргизи ғуборӣ бар гӯшаи рдоءи ислом эшон нанишаст . Аз ҳоўиаҳи ҳўии ҳаргиз дӯдӣ бидида эшон нарасед .

قوله: وَ الَّذِینَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَ الْإِیمانَ مِنْ قَبْلِهِمْ. انصار نبوّت و رسالت‌اند، اصحاب موافقت و مراقبت‌اند، منبع جود و سخاوت‌اند. ربّ العالمین روش ایشان ستوده و ایثار ایشان پسندیده که: وَ یُؤْثِرُونَ عَلی‌ أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ قومی که از بیشه حسد هرگز خاری بدامن ایشان نیاویخت، از بیابان نفس هرگز غباری بر گوشه رداء اسلام ایشان ننشست. از هاویه هوی هرگز دودی بدیده ایشان نرسید.

Салотин роҳанд дар либоси даравишон , мулкӣ сифатанд басӯрат одамиёни рўндгон дар роҳи Фноءи хеши хиромон .

سلاطین راه‌اند در لباس درویشان، ملکی صفت‌اند بصورت آدمیان روندگان در راه فناء خویش خرامان.

Шайх бастом гуфта : ки агар ҳашт биҳиштро дарин кулба мо бигушоӣанд ва ин сарой ва он сарои бўлоит бмо диҳанд , ҳануз бидон як оҳи саҳар гоҳе ки бар ёд ӯ аз сина барояд бандаем . Малики як нафас ки бадаради ишқ ӯ бароварем бо малики ҳаждаҳи ҳазор ҳазор олам баробар накунем . Маози ҷабалро диданд ки дар бозор Макка мегардиду резаи тара май чид ва мегуфт : ҳозои малики маъаи рзоку малики алднёи маъаи схтки азл . Гуфт : агар ҳеҷ рзоءи ту мумкинаст , худовандо ин қадари моро подшоҳӣ тамомаст , ва агар ризоӣ ту нест малики олами ҷуз азл нест .

شیخ بسطام گفته: که اگر هشت بهشت را درین کلبه ما بگشایند و این سرای و آن سرای بولایت بما دهند، هنوز بدان یک آه سحر گاهی که بر یاد او از سینه برآید بندهیم. ملک یک نفس که بدرد عشق او برآوریم با ملک هژده هزار هزار عالم برابر نکنیم. معاذ جبل را دیدند که در بازار مکه میگردید و ریزه تره می‌چید و میگفت: هذا ملک مع رضاک و ملک الدنیا مع سخطک عزل. گفت: اگر هیچ رضاء تو ممکن است، خداوندا این قدر ما را پادشاهی تمام است، و اگر رضای تو نیست ملک عالم جز عزل نیست.

Аллазӣнаи ҷоؤи ман бъдҳм . Лоиаҳ . . . : андари ин ояи тобеъинроу салафи солеҳинро , пасинони умматро , то бқёмт , ба пешвоёни ислому саҳобаи сидқ дар расонид ва дар ҳукм баробар кард ва бар вифқи ин Мустафо ( с ) гуфт : « мисли умматӣ мисли алмтр , лои идрии аввалаи хайри أми охира »

الَّذِینَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ. لآیة...: اندر این آیه تابعین را و سلف صالحین را، پسینان امت را، تا بقیامت، به پیشوایان اسلام و صحابه صدق در رسانید و در حکم برابر کرد و بر وفق این مصطفی (ص) گفت: «مثل امتی مثل المطر، لا یدری اوّله خیر أم آخره»

Гуфто : касоне ки уммат мананд ва аз аҳли суннат мананд имрӯзи сокинони сарои қурбат мананду фардои мустуҷиби шафоат мананд . Эшон ҳама бузургворонанду кароматро сзоўорннд ва дар манфиату роҳат ҳамчун борон баҳоронанд . Боронро ндонанд ки аввали он беҳтараст ё охири он , нафъӣаст омроу оммаи халқро ҳоли уммати ман ҳамчунинаст . Ҳамон даравишони охир алзмон , он шикастагони сарафканда , ва ҳамин азизону бузургворони саҳобаи ҳама бародаронанд ва дар мақоми манфиату роҳату шафқати ҳамаи як даст ва яксонанд .

گفتا: کسانی که امّت من اند و از اهل سنت من اند امروز ساکنان سرای قربت من اند و فردا مستوجب شفاعت من اند. ایشان همه بزرگواران‌اند و کرامت را سزاوارنند و در منفعت و راحت همچون باران بهارانند. باران را ندانند که اول آن بهتر است یا آخر آن، نفعی است عام را و عامه خلق را حال امّت من همچنین است. همان درویشان آخر الزمان، آن شکستگان سرافکنده، و همین عزیزان و بزرگواران صحابه همه برادران‌اند و در مقام منفعت و راحت و شفقت همه یک دست و یکسان‌اند.

« ҳам колмтри ҳайси мо вақъи нафъ » .

«هم کالمطر حیث ما وقع نفع».

Бар мисол боронанд ҳар ҷой ки расад нафъи расонад , ҳам дар бӯстони ваҳм дар хорстон , ҳам бар райҳони ҳам барам ғелон . Ҳамчунин аҳли ислом дар роҳати якдигару рأФт бар якдигар яксонанд ва як нишонанд . Таҳқиқи қавли Сайидро ( с ) ки : « умматии колмтри лои идрии аввала хайрам охира » .

بر مثال باران‌اند هر جای که رسد نفع رساند، هم در بوستان وهم در خارستان، هم بر ریحان هم بر امّ غیلان. همچنین اهل اسلام در راحت یکدیگر و رأفت بر یکدیگر یکسانند و یک نشان‌اند. تحقیق قول سید را (ص) که:«امّتی کالمطر لا یدری اوّله خیر ام آخره».

ё أиҳои аллазӣнаи омнўои атқўои аллоҳу лтнзри нафаси мо қидмати лғду атқўои аллоҳ .

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللَّهَ.

Дар як ояи ду бори зикр тақво кард . Аввали тақвоӣ омаст аз муҳаррамоти парҳез кардан .

در یک آیه دو بار ذکر تقوی کرد. اوّل تقوای عام است از محرمات پرهیز کردن.

Дувуми тақвоӣ хосаст аз ҳар чаҳ дун ҳақаст парҳез кардан . Ва гуфтаанд : аввал ишоратаст босли тақво ва дувум ишоратаст бкмоли тақво . Ва ақаба қиёмат натавон бурид , магари бкмоли тақвои ҳама муродҳо бирабоед дошт ва беМуродӣ дрбоид гирифт ҳамаи заҳрҳо нӯш бояд гирифту ҳамаи нӯшҳо заҳр бояд пиндошт . Чун қадам ӣнҷо расед бкмол тақво расед .

دوم تقوای خاص است از هر چه دون حق است پرهیز کردن. و گفته‌اند: اول اشارتست باصل تقوی و دوم اشارتست بکمال تقوی. و عقبه قیامت نتوان برید، مگر بکمال تقوی همه مرادها برباید داشت و بی‌مرادی درباید گرفت همه زهرها نوش باید گرفت و همه نوشها زهر باید پنداشت. چون قدم اینجا رسید بکمال تقوی رسید.

Воситӣ гуфта ки : аҳли тақво ки такаббур кунанд бар абноءи дунё , эшон дар тақво муддаӣанд барои онкӣ агар дунёро дар дили эшон вақъӣ набӯдӣ барои эъроз кардан аз он такаббур накардандӣ . Азизӣ гуфта ки : дунё суфолӣаст ва он низ дар хоб . Ва охират ҷавҳарӣ аст ёфта дар бедории мард на онаст ки дар суфол бихоб дида муттақе шавад , мард мардона онаст ки дар гавҳар дар бедорӣ ёфта муттақе шавад . Ва дар ҷумлаи бдонкаҳи қадамҳои рўндгон дар роҳи тақво сеаст : қадами шариъат дар қолаб равшан кунад . Қадами тариқат дар дил равшан кунад . Қадами ҳақиқат дар ҷон равшан кунад . Чун рўндгони қолаб дар расанд нзлшон « ҷиноту наҳр » пеши оранд , чун рўндгони дил дар расанд нзлшон « мақъади сидқ » оранд . Чун рўндгони ҷон дар расанд нзлшон аз « ъанд млики муқтадир » пеши оранд .

واسطی گفته که: اهل تقوی که تکبر کنند بر ابناء دنیا، ایشان در تقوی مدعی‌اند برای آنکه اگر دنیا را در دل ایشان وقعی نبودی برای اعراض کردن از آن تکبر نکردندی. عزیزی گفته که: دنیا سفالی است و آن نیز در خواب. و آخرت جوهری‌ است یافته در بیداری مرد نه آنست که در سفال بخواب دیده متقی شود، مرد مردانه آنست که در گوهر در بیداری یافته متقی شود. و در جمله بدانکه قدمهای روندگان در راه تقوی سه است: قدم شریعت در قالب روشن کند. قدم طریقت در دل روشن کند. قدم حقیقت در جان روشن کند. چون روندگان قالب در رسند نزلشان «جَنَّاتٍ وَ نَهَرٍ» پیش آرند، چون روندگان دل در رسند نزلشان «مَقْعَدِ صِدْقٍ» آرند. چون روندگان جان در رسند نزلشان از «عِنْدَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ» پیش آرند.

Қавла : луи أнзлнои ҳозои алқуръони алии ҷабали алоиаҳ . . . : нашри бисоти тўқир қуръонаст ,у ахбор аз баёни таъзими он қуръонӣ ки ҷалоли илоҳяти матлаъ қадам ӯсту бтисири рубубият таназзул ӯст каломии хатир , Низомӣ беназир , ҷони осоеи дилпазир , роҳнамои дастгир , ҳорбонро банд , осӣонро панд , зулмати ҳайратро нури мубин , исмати убудийятро ҳабли матин , лафз ӯ мӯҷаз , маънӣ ӯ мӯъҷиз , оя ӯ возеҳ , бурҳон ӯ лоӣҳ , амр ӯ зоҳир , наҳй ӯ зоҷр , хабар ӯ сидқ , шаҳодат ӯ ҳақ , таъвил ӯ ҷони овез , тафсир ӯ меҳри ангези баси қуфлҳо ки боўоз дилҳо бардоштанд , баси рақамҳои муҳаббат ки бова дар сина ҳо нигоштанд , баси бегонагон ки бова ошнои гаштанд , баси хзоӣни маърифат ки бова пайдо гирданд , баси хуфтагон ки бова бедор гирданд , баси ғофилон ки бова ҳушёр гирданд , баси толибон ки бова бмқсўди расиданд , баси муштоқон ки бова дӯстро ёфтанд ҳам ёдаст ва ҳам ёдгор , бинозаш майдор то вақти дидор !

قوله: لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلی‌ جَبَلٍ الآیة...: نشر بساط توقیر قرآن است، و اخبار از بیان تعظیم آن قرآنی که جلال الهیّت مطلع قدم اوست و بتیسیر ربوبیّت تنزل اوست کلامی خطیر، نظامی بی‌نظیر، جان آسایی دلپذیر، راهنمایی دستگیر، هاربان را بند، عاصیان را پند، ظلمت حیرت را نور مبین، عصمت عبودیت را حبل متین، لفظ او موجز، معنی او معجز، آیه او واضح، برهان او لائح، امر او ظاهر، نهی او زاجر، خبر او صدق، شهادت او حق، تأویل او جان آویز، تفسیر او مهر انگیز بس قفلها که بآواز دلها برداشتند، بس رقمهای محبّت که باو در سینه‌ها نگاشتند، بس بیگانگان که باو آشنا گشتند، بس خزائن معرفت که باو پیدا گردند، بس خفتگان که باو بیدار گردند، بس غافلان که باو هشیار گردند، بس طالبان که باو بمقصود رسیدند، بس مشتاقان که باو دوست را یافتند هم یادست و هم یادگار، بنازش میدار تا وقت دیدار!