Ин сӯраи алФҷри панҷсад ва ҳафтод ва ҳафт ҳарфаст , сад ва сӣ ва ҳафт калима , сӣ оя , аз шумори кӯфӣон , ва сӣ ва ду оя аз шумори маданӣон , ва бист ва на оя аз шумори басарён .

این سورة الفجر پانصد و هفتاد و هفت حرفست، صد و سی و هفت کلمه، سی آیه، از شمار کوفیان، و سی و دو آیه از شمار مدنیان، و بیست و نه آیه از شمار بصریان.

Ихтилофаст миёни эшон андари чаҳор ояти кӯфӣони фии ибодӣ оят шуморанд , маданӣон ва наамма оя шуморанд ,у алайҳи ризқа оят шуморанд ,у ҷаии ءи иўмӣзи бҷҳнм оят шуморанд . Ва ин сӯра ?маккейаст , ҷумла ба Маккаи фурӯи омадаи боҷимоъи муфассирон . Ва андарин сӯра на носихаст ва на мансӯх . Ривоят кунанд аз абии каъб аз пайғомбар ( с ) гуфт : « ҳар ки сӯра алФҷр бархонад рӯзи одина , худои ъзу ҷл ӯро биёмурзад ва ҳар ки дар дигар рӯзҳо бархонад , нурӣ бошад ӯро рӯзи қиёмат . Қавла :у алФҷру лёли ъушру алшФъу алўтру аллили إзои исри ин ҳама савгандонаст ки раби Алъоламин ёд мекунад ва дар қуръони зикри савганд бисёраст зеро ки қуръони блғти араби фурӯи омада бар одати араб ,у алъараби аксари халқи аллоҳи қсмои фии каломҳо . Дар ҳеҷ луғати он савгандон нест ки дар луғати арабу раби Алъоламин Мустафо ( с ) дар таблиғи рисолату сухани гуфтан бо мушрикони савганди миФрмоид : « қул балӣу рабӣ » « қул إӣу рабии إнаҳи лҳқ » .

اختلافست میان ایشان اندر چهار آیت کوفیان فِی عِبادِی آیت شمارند، مدنیان وَ نَعَّمَهُ آیة شمارند، و عَلَیْهِ رِزْقَهُ آیت شمارند، وَ جِی‌ءَ یَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ آیت شمارند. و این سوره مکّی است، جمله به مکه فرو آمده باجماع مفسّران. و اندرین سوره نه ناسخ است و نه منسوخ. روایت کنند از ابی کعب از پیغامبر (ص) گفت: «هر که سورة الفجر برخواند روز آدینه، خدای عزّ و جلّ او را بیامرزد و هر که در دیگر روزها برخواند، نوری باشد او را روز قیامت. قوله: وَ الْفَجْرِ وَ لَیالٍ عَشْرٍ وَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ وَ اللَّیْلِ إِذا یَسْرِ این همه سوگندان است که ربّ العالمین یاد می‌کند و در قرآن ذکر سوگند بسیار است زیرا که قرآن بلغت عرب فرو آمده بر عادت عرب، و العرب اکثر خلق اللَّه قسما فی کلامها. در هیچ لغت آن سوگندان نیست که در لغت عرب و ربّ العالمین مصطفی (ص) در تبلیغ رسالت و سخن گفتن با مشرکان سوگند میفرماید: «قُلْ بَلی‌ وَ رَبِّی» «قُلْ إِی وَ رَبِّی إِنَّهُ لَحَقٌّ».

Ва алФҷри вақти алФҷори алсбҳу алмрод ба алнҳори калла , кқўлаҳ : «у алзҳӣ »у қил : фаҷраи аллоҳи лъбодаҳи Фҷро , эй азҳараи фии уфуқи алсмоءи фии алмшрқи мбшрои бодбори аллили алмзлму иқболи алнҳори алмзии ءу абтдоءи явми ман алоём ,у ҳумои фаҷрони мсттиру ҳўи алмҳрми ллأклу алшрби фии рамазону мустатӣлу ҳўи алзии қиблаи кзнби алсрҳону лои итълқ ба ҳукм . Ва қил : маънии анФҷри инфиҷори алмоءи ман алъиўну алнботи ман аларз . Ва қил : инфиҷори алмоءи ман асобъи расӯли аллоҳ ( с ) явми алтоӣФ . Ва қил : инфиҷори алноқаҳи ман алсхраҳи лсолҳ ( ъ ) .

وَ الْفَجْرِ وقت الفجار الصّبح و المراد به النّهار کلّه، کقوله: «وَ الضُّحی‌» و قیل: فجره اللَّه لعباده فجرا، ای اظهره فی افق السّماء فی المشرق مبشّرا بادبار اللّیل المظلم و اقبال النّهار المضی‌ء و ابتداء یوم من الایّام، و هما فجران مستطیر و هو المحرّم للأکل و الشّرب فی رمضان و مستطیل و هو الّذی قبله کذنب السّرحان و لا یتعلّق به حکم. و قیل: معنی انفجر انفجار الماء من العیون و النّبات من الارض. و قیل: انفجار الماء من اصابع رسول اللَّه (ص) یوم الطّائف. و قیل: انفجار النّاقة من الصّخرة لصالح (ع).

Феълии қавли ман иқўл : алФҷри шқи амӯди алсбҳи ахтлФўои фии анае фаҷр ? Фқоли қавми болъмўму анаи фаҷри кули явми илои анқзоءи алднёу ҳўи қавли алқрзӣу хси алохрўни Фқолўо : ҳўи фаҷри аввали явми ман алмҳрми тнФҷри анҳу алснаҳ . Ва қоли алзҳок : ҳўи фаҷри аввали зии алҳҷаҳи лони аллоҳи таъолии қарни алоём ба . Ва қоли мақотил : « фаҷр » кули ҷумъаи фии кули сана . Ва қил : ҳў « фаҷр » явми алнҳр . Қавлаи таъолӣ :у лёли ъушри ҳаии алъшри алаввали ман зии алҳҷаҳу ҳаии афзали айёми алснаҳ .

فعلی قول من یقول: الْفَجْرِ شقّ عمود الصّبح اختلفوا فی انّه ایّ فجر؟ فقال قوم بالعموم و انّه فجر کلّ یوم الی انقضاء الدّنیا و هو قول القرظی و خصّ الآخرون فقالوا: هو فجر اوّل یوم من المحرّم تنفجر عنه السنّة. و قال الضحاک: هو فجر اوّل ذی الحجّة لانّ اللَّه تعالی قرن الایّام به. و قال مقاتل: «فجر» کلّ جمعة فی کلّ سنة. و قیل: هو «فجر» یوم النّحر. قوله تعالی: وَ لَیالٍ عَشْرٍ هی العشر الاوّل من ذی الحجّة و هی افضل ایّام السّنة.

Қол алнабӣ ( с ) : « Сайиди алшҳўри шаҳри рамазон ва аъзамҳо зўи алҳҷаҳ » .

قال النّبی (ص): «سیّد الشّهور شهر رمضان و اعظمها ذو الحجّة».

Ва ани ҷобири бен абди аллоҳи қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ани афзали айёми алднёи айёми алъшр » . Қолўо : ё расӯли аллоҳу лои мслҳни фии сиблати аллоҳ ? қол : « лои алои ъФри виҷҳаи фии алтроб » .

و عن جابر بن عبد اللَّه قال: قال رسول اللَّه (ص): «انّ افضل ایّام الدّنیا ایّام العشر». قالوا: یا رسول اللَّه و لا مثلهنّ فی سبیل اللَّه؟ قال: «لا الّا عفّر وجهه فی التّراب».

Ва қол ( с ) : « ахтори аллоҳ алзмон Фоҳб алзмон илои аллоҳи алошҳри алҳрму аҳби алошҳри алҳрми илои аллоҳи зўи алҳҷаҳу аҳби зўи алҳҷаҳи илои аллоҳи алъшри алаввал .

و قال (ص): «اختار اللَّه الزّمان فاحبّ الزّمان الی اللَّه الاشهر الحرم و احبّ الاشهر الحرم الی اللَّه ذو الحجّة و احبّ ذو الحجّة الی اللَّه العشر الاوّل.

Ва ани ибни аббос ( рз ) қол : қол алнабӣ ( с ) : « мо ман айём азкӣ ъанд аллоҳу лои аъзами иҷрои ман хайри амали фии ъушри алозҳӣ » . Қил : ё расӯли аллоҳу лои алмҷоҳди фии сиблати аллоҳ ? қол : «у лои алмҷоҳди фии сиблати аллоҳи алои раҷули харҷи бнФсаҳ ва мо ?лаи Флми ирҷъи ман злки бшии ء .

و عن ابن عباس (رض) قال: قال النّبیّ (ص): «ما من ایّام ازکی عند اللَّه و لا اعظم اجرا من خیر عمل فی عشر الاضحی». قیل: یا رسول اللَّه و لا المجاهد فی سبیل اللَّه؟ قال: «و لا المجاهد فی سبیل اللَّه الّا رجل خرج بنفسه و ما له فلم یرجع من ذلک بشی‌ء.

Ва кони расӯли аллоҳ ( с ) азои Фотаҳи шайъи ءи ман рамазони қазоаи фии ъушри зии алҳҷаҳ . Қол : «у сиёми явми минҳои иъдли бсўми санау қиёми лайлаи минҳои иъдли блилаҳи алқдр » .

و کان رسول اللَّه (ص) اذا فاته شی‌ء من رمضان قضاه فی عشر ذی الحجّة. قال: «و صیام یوم منها یعدل بصوم سنة و قیام لیلة منها یعدل بلیلة القدر».

Ва қоли алзҳок : фии қавла :у лёли ъушри қол : ҳаии алъшри алаввали ман шаҳри рамазон . Ва қоли ибни аббос : ҳаии алъшри алоўохри ман рамазон ,у қил : ҳаии алъшри алаввали ман алмҳрми алтии ъошрҳои явми ъошўроءи ақсми аллоҳи ъзу ҷли баҳои лшрФҳо ва фазилатҳоу алъараби тазаккури аллёлӣу ҳаии тъниҳои боёмҳои Фмои тқўл банӣ ҳозои лбноءи лиёлии алсомониаҳ . Ва алмроди баҳои алоём .

و قال الضحاک: فی قوله: وَ لَیالٍ عَشْرٍ قال: هی العشر الاوّل من شهر رمضان. و قال ابن عباس: هی العشر الاواخر من رمضان، و قیل: هی العشر الاوّل من المحرّم الّتی عاشرها یوم عاشوراء اقسم اللَّه عزّ و جلّ بها لشرفها و فضیلتها و العرب تذکر اللّیالی و هی تعنیها بایّامها فما تقول بنی هذا لبناء لیالی السّامانیّة. و المراد بها الایّام.

Ва алшФъу алўтри қоли ибни аббос : « алшФъ » алхлқ бимола ман алшкл «у алўтр » алхолқи алФрди бмои лӣси ?ла мисли ,у злки ани аллоҳи таъолии халқи ман кули шайъи ءи завҷайн . Кқўлаҳ : ва ман кули шайъи ءи хлқнои завҷайну қоли таъолӣ :у хлқнокми أзўоҷоу алўтри ҳўи аллоҳи алоҳди алсмди алзии лами яладу лами иўлду лами икни ?лаи кФўои أҳд . Ва қил : алшФъи явми алнҳру алўтри явми арафа , лони явми арафаи ҳўи алтосъу ҳўи ватар ,у явми алнҳри ҳўи алъошру ҳўи шФъ . Ва қил : алшФъу алўтри алслўот , ?фони фӣҳо шФъо вау турои Фслоаҳи алмғрби ватару алорбъи албўоқии шФъ . Ва қил : алшФъи абвоби алҷнаҳи лонҳои смониаҳ ,у алўтри абвоби алнори лонҳои сабъа , факонаи ақсми болҷнаҳу алнор . Ва қоли алҳсн : « алшФъу алўтр » алъдди каллаи Фмнаҳи шФъ ва манеҳ ватар . Ва қоли мақотили бен ҳён : « алшФъ » алоёму аллёлӣ ,у алўтри алиўми алзии лои лайлаи баъдау ҳўи явми алқёмаҳ . Қрأи Ҳамзау алксоӣӣ : алўтри бксри алўоўу қрأи алохрўни бФтҳҳоу ҳумои луғатон . Қавла :у аллили إзои иср эй « азо » мзӣу зҳби комаи қол : «у аллили إзи أдбр » .

وَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ قال ابن عباس: «الشّفع» الخلق بماله من الشّکل «وَ الْوَتْرِ» الخالق الفرد بما لیس له مثل، و ذلک انّ اللَّه تعالی خلق من کلّ شی‌ء زوجین. کقوله: وَ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ خَلَقْنا زَوْجَیْنِ و قال تعالی: وَ خَلَقْناکُمْ أَزْواجاً وَ الْوَتْرِ هو اللَّه الاحد الصّمد الّذی لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ. و قیل: الشَّفْعِ یوم النّحر وَ الْوَتْرِ یوم عرفة، لانّ یوم عرفة هو التّاسع و هو وتر، و یوم النّحر هو العاشر و هو شفع. و قیل: الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ الصّلوات، فانّ فیها شفعا و و ترا فصلاة المغرب وتر و الاربع البواقی شفع. و قیل: الشَّفْعِ ابواب الجنّة لانّها ثمانیة، وَ الْوَتْرِ ابواب النّار لانّها سبعة، فکانه اقسم بالجنّة و النّار. و قال الحسن: «الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ» العدد کلّه فمنه شفع و منه وتر. و قال مقاتل بن حیّان: «الشّفع» الایّام و اللّیالی، وَ الْوَتْرِ الیوم الّذی لا لیلة بعده و هو یوم القیامة. قرأ حمزة و الکسائی: الْوَتْرِ بکسر الواو و قرأ الآخرون بفتحها و هما لغتان. قوله: وَ اللَّیْلِ إِذا یَسْرِ ای «اذا» مضی و ذهب کما قال: «وَ اللَّیْلِ إِذْ أَدْبَرَ».

Ва қоли қтодаҳ : азои ҷоءу ақбл . Ва қил : « إзои иср » яъне : исрии фӣаи алсории комаи иқол : лайли ноӣм , эй иноми фӣаи алноӣм ,у ?ераади кули лайла . Ва қоли муҷоҳиду ъкрмаҳу алклбӣ : ҳаии лайлаи алмздлФаҳ . Ва қил : ҳаии лайлаи алқдр ,у қил : лайлаи алозҳӣ . Қрأи ибни касӣру нофеъу абӯи Амру ёқӯб : « исрӣ » болёءи фии алўслу иқФи ибни касӣру ёқӯби болёءи аизоу албоқўни иҳзФўнҳои фии улҳолин . Фмни ҳазфи Флўи Фоқи рؤси алоӣ ва ман асбти фалонҳо лоами алФълу лоами алФъли лои тҳзФи фии алўқФ , наҳви қавла : ҳўи иқзӣу анои ақзӣ .

و قال قتادة: اذا جاء و اقبل. و قیل: «إِذا یَسْرِ» یعنی: یسری فیه السّاری کما یقال: لیل نائم، ای ینام فیه النّائم، و اراد کلّ لیلة. و قال مجاهد و عکرمة و الکلبی: هی لیلة المزدلفة. و قیل: هی لیلة القدر، و قیل: لیلة الاضحی. قرأ ابن کثیر و نافع و ابو عمرو و یعقوب: «یسری» بالیاء فی الوصل و یقف ابن کثیر و یعقوب بالیاء ایضا و الباقون یحذفونها فی الحالین. فمن حذف فلو فاق رؤس الآی و من اثبت فلانّها لام الفعل و لام الفعل لا تحذف فی الوقف، نحو قوله: هو یقضی و انا اقضی.

Ҳилли фии злки қисми лзии ҳаҷар эй ҳилли фии злки кифоя « лзӣ » ақли ФиърФи азми ҳзаҳи алоқсом . Ва қил : ҳилли фии злки мо иқсм ба аҳли алъқли азои болғўои фии алқсм ,у қил : кафӣ « злк » қсмо « лзӣ » алъқл ,у саммии алъқли ҳҷрои лонаи иҳҷри соҳибаи ани алботли комаи исмии уқалои лонаи иъқлаҳи ани алқбоӣҳу ҷавоби алқсми қавла : إни рбки лболмрсоду аътрзи байни алқсму ҷавобаи қавлаи ъзу ҷл : أи ламтар маъноаи алтъҷб эй « ?илам » тхбр « ?илам » тааллуми Киеви феъли рбки бъод .

هَلْ فِی ذلِکَ قَسَمٌ لِذِی حِجْرٍ ای هَلْ فِی ذلِکَ کفایة «لذی» عقل فیعرف عظم هذه الاقسام. و قیل: هَلْ فِی ذلِکَ ما یقسم به اهل العقل اذا بالغوا فی القسم، و قیل: کفی «ذلک» قسما «لذی» العقل، و سمّی العقل حجرا لانّه یحجر صاحبه عن الباطل کما یسمّی عقلا لانّه یعقله عن القبائح و جواب القسم قوله: إِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرْصادِ و اعترض بین القسم و جوابه قوله عزّ و جلّ: أَ لَمْ تَرَ معناه التّعجّب ای «الم» تخبر «الم» تعلم کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِعادٍ.

ИхўФи аҳли Макка , яъне : « Киев » аҳлкҳм ? ва ҳам конўои тӯли аъморо ваашад қувваи ман ҳؤлоء ! қил : ҳумои одони оди алаввалӣу ҳаии одам ва ҳам қавми ҳуди аҳлкўои болриҳу оди алохраҳу ҳаии самуд , ва ҳам қавми солеҳи аҳлкўои болсиҳаҳ . Ва қил : Ирами қабӣлаи ман оди алаввалӣ . Қоли Муҳамади бен исҳоқ : Ирами исми ҷади оду ҳўи оди бен ъўси бен Ирами бен соми бен Нӯҳ ,у алтқдир : « бъод » сибт « Ирам »у қил : ҳўи абӯи оду алтқдир « бъод » ибн « Ирам »у ҳўи лои инсрФи икўни фии мавзеи алҷри мнсўбо . Ва қил : « Ирам » исми алблдаҳу алтқдир « бъод » соҳиб « Ирам » ФҳзФи алмзоФ . Ва қил : « Ирам » исми димишқ ,у қил : исми алоскндриаҳ ,у қил : исми Мадинаи банноҳо шаддоди бен од . Қавла : « зоти алъмод » эй « зот » алоҷсоми алтўилаҳи қоли ибни аббос : яъне : тўлҳм мисли « алъмод » кон алонсон манеҳам ман сетин ва сабъин зроъои илои моӣаҳи зроъ , раъии азм зроъ мет манеҳам аснии ъушри зроъо ӯ азми соқи борзи алимни феълии ҳозои маънӣ : лами ихлқи мислҳо фии алблод эй « лами ихлқ » мисли оду қбилтаҳ « фии алблод » , ман шудаи қўтҳму тӯли қомтҳм ва ҳам аллазӣнаи қолўо : « ман أшди мнои қувва » . Ва қоли алклбӣ : « Ирам » ҳўи алзии иҷтмъи илайҳи насаби оду самуду аҳли алсўоду аҳли Алҷазӣраи кони иқол : оди Ираму самуди Ирами Фоҳлки аллоҳи ъодои сами самуду бқии аҳли алсўоду Алҷазӣрау конўои аҳли амду хайёму мошиаҳи сайёраи интҷъўни алғису алклои Фзлки қавла : « зоти алъмод » эй « зот » алъмду алхёми интқлўни ман макони илои макони ллонтҷоъ . Ва қил : « зоти алъмод » эй « зот » албноءи алрФиъ « алтии лам » тхлқи Мадина « фии алблод » мисли мдинтҳму ҳаии алмдинаҳ « алтӣ » банноҳо шаддоди бен оди алии сафаи лами ихлқи мислҳо фии алблоди алднё .

یخوّف اهل مکة، یعنی: «کیف» اهلکهم؟ و هم کانوا طول اعمارا و اشدّ قوّة من هؤلاء! قیل: هما عادان عاد الاولی و هی آدم و هم قوم هود اهلکوا بالرّیح و عاد الآخرة و هی ثمود، و هم قوم صالح اهلکوا بالصّیحة. و قیل: ارم قبیلة من عاد الاولی. قال محمد بن اسحاق: ارم اسم جدّ عاد و هو عاد بن عوص بن ارم بن سام بن نوح، و التّقدیر: «بعاد» سبط «ارم» و قیل: هو ابو عاد و التّقدیر «بعاد» ابن «ارم» و هو لا ینصرف یکون فی موضع الجرّ منصوبا. و قیل: «ارم» اسم البلدة و التّقدیر «بعاد» صاحب «ارم» فحذف المضاف. و قیل: «ارم» اسم دمشق، و قیل: اسم الاسکندریة، و قیل: اسم مدینة بناها شدّاد بن عاد. قوله: «ذاتِ الْعِمادِ» ای «ذات» الاجسام الطّویلة قال ابن عباس: یعنی: طولهم مثل «العماد» کان الانسان منهم من ستّین و سبعین ذراعا الی مائة ذراع، رأی عظم ذراع میّت منهم اثنی عشر ذراعا او عظم ساق بارض الیمن فعلی هذا معنی: لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُها فِی الْبِلادِ ای «لَمْ یُخْلَقْ» مثل عاد و قبیلته «فِی الْبِلادِ»، من شدّة قوّتهم و طول قامتهم و هم الّذین قالوا: «مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً». و قال الکلبی: «ارم» هو الّذی یجتمع الیه نسب عاد و ثمود و اهل السّواد و اهل الجزیرة کان یقال: عاد ارم و ثمود ارم فاهلک اللَّه عادا ثمّ ثمود و بقی اهل السّواد و الجزیرة و کانوا اهل عمد و خیام و ماشیة سیّارة ینتجعون الغیث و الکلا فذلک قوله: «ذاتِ الْعِمادِ» ای «ذات» العمد و الخیام ینتقلون من مکان الی مکان للانتجاع. و قیل: «ذاتِ الْعِمادِ» ای «ذات» البناء الرّفیع «الّتی لم» تخلق مدینة «فِی الْبِلادِ» مثل مدینتهم و هی المدینة «الّتی» بناها شدّاد بن عاد علی صفة لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُها فِی الْبِلادِ الدّنیا.

Ва баёни ин қисса онаст ки аз эмоми асри хеши Усмони бен Саиди алдормӣ ривоят карданд аз абди аллоҳи бен солеҳ аз ибни лҳиъаҳ аз холиди бен умрон аз вҳби бен мнбаҳ аз абди аллоҳи бен қуллоба , ин абди аллоҳи бен қуллоба гуфт : шутурӣ гум кардам дар саҳрои адани ҳамеи гаштам дар он биёбон дар талаби шутур , то дар афтодами бдиўори бастии азим , чунон пиндоштам ки онҷо мардуманд шаҳрнишйн : қасд кардам дар даруни девор баст шудам шаҳристонӣ азим дидам , асоси он аз ҷазаъи ямонӣ , деворҳо аз зару сим , қасрҳо бар боло бар сутунҳои забарҷаду ёқӯти бдоштаҳу болои қасрҳо ғурфаҳо аз зару симу лؤлؤу ёқӯти сохта , дарҳои он қусӯру ғрФи баъзе аз ёқӯти сурх ва баъзе аз ёқӯти сипеди ҳамаи муқобили якдигари сохта , ҳамаи замини он бнодқи машку заъфарони рехта , дар кӯйҳои он дарахтҳои миваи дори бабори омада ,у зери дарахтони ҷӯйҳо равон , дркндаҳҳо сими хому биҷои санги резаи марвориду марҷон . Он мард дар он ҷойгаҳи мадҳуш ва мутаҳайир шуд . Бо худ гуфт :у алзии баъси мҳмдои болҳқи мо халқи аллоҳи таъолӣ мисли ҳозои фии алднё . Мисли ин дар дунё нест , магари он биҳиштаст ки раби Алъоламин дар китоби хеши васф он карда ! гуфто : дастам бидон забарҷаду ёқӯти нмирсид ки сахти устувору муҳкам буд . Яке аз он марвориду бнодқи машку заъфарони лухтии бардоштаму беруни омадам . Ва ман хона дар Ямани доштам бо хонаи худ расидам ва аз он қиссаи баъзе боз гуфтам ва аз ончии доштами асари тавонгарӣ бар ман пайдо шуд . Он қиссау хабари мунташири гашту Халифаи он рӯзгори Муъовия буд .

و بیان این قصّه آنست که از امام عصر خویش عثمان بن سعید الدارمی روایت کردند از عبد اللَّه بن صالح از ابن لهیعة از خالد بن عمران از وهب بن منبه از عبد اللَّه بن قلابه، این عبد اللَّه بن قلابه گفت: شتری گم کردم در صحرای عدن همی‌گشتم در آن بیابان در طلب شتر، تا در افتادم بدیوار بستی عظیم، چنان پنداشتم که آنجا مردم‌اند شهرنشین: قصد کردم در درون دیوار بست شدم شهرستانی عظیم دیدم، اساس آن از جزع یمانی، دیوارها از زر و سیم، قصرها بر بالا بر ستونهای زبرجد و یاقوت بداشته و بالای قصرها غرفه‌ها از زر و سیم و لؤلؤ و یاقوت ساخته، درهای آن قصور و غرف بعضی از یاقوت سرخ و بعضی از یاقوت سپید همه مقابل یکدیگر ساخته، همه زمین آن بنادق مشک و زعفران ریخته، در کویهای آن درختهای میوه‌دار ببار آمده، و زیر درختان جویها روان، درکنده‌ها سیم خام و بجای سنگ ریزه مروارید و مرجان. آن مرد در آن جایگه مدهوش و متحیّر شد. با خود گفت: و الّذی بعث محمدا بالحقّ ما خلق اللَّه تعالی مثل هذا فی الدّنیا. مثل این در دنیا نیست، مگر آن بهشت است که ربّ العالمین در کتاب خویش وصف آن کرده! گفتا: دستم بدان زبرجد و یاقوت نمیرسید که سخت استوار و محکم بود. یکی از آن مروارید و بنادق مشک و زعفران لختی برداشتم و بیرون آمدم. و من خانه در یمن داشتم با خانه خود رسیدم و از آن قصّه بعضی باز گفتم و از آنچه داشتم اثر توانگری بر من پیدا شد. آن قصّه و خبر منتشر گشت و خلیفه آن روزگار معاویه بود.

Ин хабар буи расед , маро бихонаду шарҳи он қисса аз ман дархост . Ман ончӣ дида будам бхлўт бо вай бигуфтам . Муъовия кас фиристоду каъби аҳборро ҳозир кард , гуфт : ё бо исҳоқи ҳилли фии алднёи Мадинаи ман зҳбу Фзаҳ ? дар дунёи ҳеҷ шористониро доне ки баннои он аз зару сим ниҳодаанд ? каъби қиссаи он Мадина аз кутуби пешинёни хонда буд , гуфт : балии он Мадина ки раби Алъоламин дар китоб қуръон мегуяд إрми зоти алъмоди Мадина Эйаст ки шаддоди оди баннои ниҳода . Оди аввалиро ду писар буд , яке шаддоду дигари шадид , од ҳолк шуд ва ин ду писар аз ваии бози монданду диёру билоди бқҳри бастанду халқро мақҳур худ карданд . Шадид низ ҳолк шуду шаддод бар ҳамаи замин молик шуд танҳо ,у дигари мулӯки замини ҳамаи мнқоди ваии гаштанду сар бар хати фармон вай ниҳоданд . Ва ин шаддоди брхўондни кутуби пайвастаи мўлъ буд ва дар китобҳоу қиссаҳо ҳадиси биҳишти худованди ҷли ҷалолау сифоти он бисёр хонда буду дониста . Нафаси вай бар вай орост аз сари тамарруду такаббуру туғён ки ман чунон биҳишт дар дунё бисозам . Ва дар мамолики ваии дивист ва шаст малик буд . Бифармуд то ҳар мулкӣ дар мамлакати хеш ҳар чаҳ дошт аз зару симу ҷавоҳири ҳама буи фиристоду устодони ҳозиқ аз ҳамаи диёру ақтор ҷамъ кард то он Мадина бар он сифати бсохтнд . Бсисди сол аз он фориғ шуданд . Он гуҳ бифармуд то гирди он шористони девори бастӣ бар овараданд то ҳснии ҳсини гашт ва бифармуд то гирд бар гирди он ҳсни ҳазор қасри бсохтнд ва дар ҳар қасрии вазирӣ аз взроء хеш бинишонад бо аҳлу аёлу мол , ва бифармуд то ҳазор илм бар мисоли минорҳо бсохтнду мардони муборизони басони посбонон бар онҷои нишонд , он гуҳи даҳ соли дигари созу ҷҳози худ ме сохту тартиб он медод ки худ бо он Мадина таҳвил кунад бо хайлу ҳашаму вузаро ва надамоу сипоҳи фаровон , фарои роҳ буду умри ваии бнҳсди соли расида , чун миёни вайу миёни Мадинаи як рӯзаи роҳи монда буд , раби Алъоламин аз осмони бФрмони равони сиҳаҳ Эй фиристоду ҳамаро биктрФ ҳалок кард ки аз эшон яке зинда намонад . Он гуҳи каъби аҳбори Муъовияро гуфт : дар рӯзгори хилофати ту мардӣ аз ҷумлаи мусулмонони азин сурхии кӯтоҳи мардӣ ки бар пешонӣ ва бар гардан холӣ дорад , ва дар он биёбони шутурӣ май талабад , дар он шористон шавад ! ва он марди абди аллоҳи қуллоба буд ва дар он маҷлиси ҳозир буд наздики Муъовия ! каъб бо вай нигараст гуфт : ҳозоу аллоҳи злки алрҷл .

این خبر بوی رسید، مرا بخواند و شرح آن قصّه از من درخواست. من آنچه دیده بودم بخلوت با وی بگفتم. معاویه کس فرستاد و کعب احبار را حاضر کرد، گفت: یا با اسحاق هل فی الدّنیا مدینة من ذهب و فضّة؟ در دنیا هیچ شارستانی را دانی که بنای آن از زر و سیم نهاده‌اند؟ کعب قصّه آن مدینه از کتب پیشینیان خوانده بود، گفت: بلی آن مدینه که ربّ العالمین در کتاب قرآن میگوید إِرَمَ ذاتِ الْعِمادِ مدینه‌ای است که شدّاد عاد بنا نهاده. عاد اولی را دو پسر بود، یکی شدّاد و دیگر شدید، عاد هالک شد و این دو پسر از وی باز ماندند و دیار و بلاد بقهر بستند و خلق را مقهور خود کردند. شدید نیز هالک شد و شدّاد بر همه زمین مالک شد تنها، و دیگر ملوک زمین همه منقاد وی گشتند و سر بر خط فرمان وی نهادند. و این شدّاد برخواندن کتب پیوسته مولع بود و در کتابها و قصّه‌ها حدیث بهشت خداوند جلّ جلاله و صفات آن بسیار خوانده بود و دانسته. نفس وی بر وی آراست از سر تمرّد و تکبّر و طغیان که من چنان بهشت در دنیا بسازم. و در ممالک وی دویست و شصت ملک بود. بفرمود تا هر ملکی در مملکت خویش هر چه داشت از زر و سیم و جواهر همه بوی فرستاد و استادان حاذق از همه دیار و اقطار جمع کرد تا آن مدینه بر آن صفت بساختند. بسیصد سال از آن فارغ شدند. آن گه بفرمود تا گرد آن شارستان دیوار بستی بر آوردند تا حصنی حصین گشت و بفرمود تا گرد بر گرد آن حصن هزار قصر بساختند و در هر قصری وزیری از وزراء خویش بنشاند با اهل و عیال و مال، و بفرمود تا هزار علم بر مثال منارها بساختند و مردان مبارزان بسان پاسبانان بر آنجا نشاند، آن گه ده سال دیگر ساز و جهاز خود می‌ساخت و ترتیب آن میداد که خود با آن مدینه تحویل کند با خیل و حشم و وزرا و ندما و سپاه فراوان، فرا راه بود و عمر وی بنهصد سال رسیده، چون میان وی و میان مدینه یک روزه راه مانده بود، ربّ العالمین از آسمان بفرمان روان صیحه‌ای فرستاد و همه را بیکطرف هلاک کرد که از ایشان یکی زنده نماند. آن گه کعب احبار معاویه را گفت: در روزگار خلافت تو مردی از جمله مسلمانان ازین سرخی کوتاه مردی که بر پیشانی و بر گردن خالی دارد، و در آن بیابان شتری می‌طلبد، در آن شارستان شود! و آن مرد عبد اللَّه قلابه بود و در آن مجلس حاضر بود نزدیک معاویه! کعب با وی نگرست گفت: هذا و اللَّه ذلک الرّجل.

Инаст қиссаи إрми зоти алъмоди алтии лами ихлқи мислҳо фии алблоди қавла :у самуди аллазӣнаи ҷобўои алсхр эйу бсмўди аллазӣнаи ҷобўои алсхри болўоди алҷўб : алқтъ , тқўл : ҷбти алқмис , ва манеҳ саммии алҷибу алноқаҳи тҷўби алФлоаҳи конўои иқтъўни алсхўри бўодии алқрии водии алҳҷри ман алшому итхзўни минҳои биўтои комаи қоли аллоҳи ъзу ҷл :у инҳтўни ман алҷболи биўтои омнин . Қоли аҳли уссайр : аввали ман нҳти алҷболу алсхўри алрхоми самуди Фбнўои ман алдўру алмнозли алифии алифи дору сбъмоӣаҳи алифи кулҳо ман алҳҷораҳ . Асбти ибни касӣру ёқӯби алёءи ман алўодии вслоу вқФои алии аласлу асбтҳо ,у раши ани нофеъи всло ,у алохрўни иҳзФўнҳои фии улҳолин алии вифқи рؤси алоӣ .

اینست قصّه إِرَمَ ذاتِ الْعِمادِ الَّتِی لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُها فِی الْبِلادِ قوله: وَ ثَمُودَ الَّذِینَ جابُوا الصَّخْرَ ای و بثمود الَّذِینَ جابُوا الصَّخْرَ بِالْوادِ الجوب: القطع، تقول: جبت القمیص، و منه سمّی الجیب و النّاقة تجوب الفلاة کانوا یقطعون الصّخور بوادی القری وادی الحجر من الشام و یتّخذون منها بیوتا کما قال اللَّه عزّ و جلّ: و یَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُیُوتاً آمِنِینَ. قال اهل السّیر: اوّل من نحت الجبال و الصّخور الرّخام ثمود فبنوا من الدّور و المنازل الفی الف دار و سبعمائة الف کلّها من الحجارة. اثبت ابن کثیر و یعقوب الیاء من الوادی وصلا و وقفا علی الاصل و اثبتها، و رشّ عن نافع وصلا، و الآخرون یحذفونها فی الحالین علی وفق رؤس الآی.

Ва фиръавни зии алأўтод яъне : фиръавни Мӯсоу ҳўи алўлиди бен мсъби бен рёни ибни срўони абӯи алъбоси алқбтӣу илайҳи тнсби алоқдоҳи алъбосиаҳ «у фиръавн » лақаб ,у алқбти тсмии алҷбобраҳи Фроънаҳ . Қавла : « зии алأўтод » ахтлФўои фӣаи Фқоли бъзҳм : яъне алҷнўду алҷмўъи алкФраҳи алФҷраҳи аллазӣнаи конўо « аўтод » мамлакатау иқўни амра . Ва қоли Саиди бен ҷбир : канти ?лаи минороти иъзби анноси алайҳо . Ва қил : « алоўтод » ибораи ани саботи мамлакатау тӯли муддатаи ксбўт « алоўтод » фии аларзи қоли алшоър : фии зилли малики собит « алоўтод » .

وَ فِرْعَوْنَ ذِی الْأَوْتادِ یعنی: فرعون موسی و هو الولید بن مصعب بن ریان ابن ثروان ابو العباس القبطی و الیه تنسب الاقداح العباسیّة «وَ فِرْعَوْنَ» لقب، و القبط تسمّی الجبابرة فراعنة. قوله: «ذِی الْأَوْتادِ» اختلفوا فیه فقال بعضهم: یعنی الجنود و الجموع الکفرة الفجرة الّذین کانوا «اوتاد» مملکته و یقوّن امره. و قال سعید بن جبیر: کانت له منارات یعذب النّاس علیها. و قیل: «الاوتاد» عبارة عن ثبات مملکته و طول مدّته کثبوت «الاوتاد» فی الارض قال الشّاعر: فی ظلّ ملک ثابت «الاوتاد».

Ва қоли ибни аббос : саммии фиръавни зо « алоўтод » , лонаи азои кони ғазаби алии аҳади мадаи байни арбаъа « аўтод » ҳатто имўту кзлки феъли бомрأтаҳи осияи бинти мазоҳиму бомрأаҳи хозинаи хрбилу канти моштаҳи ҳиҷли бинти фиръавн . Асҳоб сайр гуфтаанд ки : ин моштаҳи духтари фиръавнро мӯӣ бшонаҳ мезад , шона аз дасти ваии биФтод , гуфт : тъси ман куфри биллоҳ .

و قال ابن عباس: سمّی فرعون ذا «الاوتاد»، لانّه اذا کان غضب علی احد مدّه بین اربعة «اوتاد» حتّی یموت و کذلک فعل بامرأته آسیة بنت مزاحم و بامرأة خازنه خربیل و کانت ماشطة هیجل بنت فرعون. اصحاب سیر گفته‌اند که: این ماشطه دختر فرعون را موی بشانه میزد، شانه از دست وی بیفتاد، گفت: تعس من کفر باللّه.

Духтар фиръавн гуфт : ҳилли лаки ман ?алаи ғайри абӣ ? ! ҷуз аз падари ман туро худоӣ ҳаст ? ! моштаҳ гуфт : илоҳӣу ?алаи абику ?алаи алсмоўоту аларзу аҳади лои шарики ?ла . Духтар бархест гирёни пеш падар шуд . Падари Марвро гуфт : чаро мигриӣ ? гуфт : моштаҳ маро гуфт ки : худои ману худои падари туу худои ҳафт осмону замин якеаст , ягонау якто ки ӯро шарик ва анбоз нест . Фиръавни Марвро бихонад ва ӯро бъзоби хеш бим дод , гуфт : агар аз ин гуфтор ва ин дайн ки дорӣ барнагардӣу бхдоиии ман иқрор надиҳӣ турои бмихи банд ҳалок кунам . Моштаҳ бо вай ҳамон гуфт ки бо духтар гуфт ва аз тавҳид аллоҳ барнагашт .

دختر فرعون گفت: هل لک من آله غیر ابی؟! جز از پدر من ترا خدایی هست؟! ماشطه گفت: الهی و آله ابیک و آله السّماوات و الارض و احد لا شریک له. دختر برخاست گریان پیش پدر شد. پدر مرو را گفت: چرا میگریی؟ گفت: ماشطه مرا گفت که: خدای من و خدای پدر تو و خدای هفت آسمان و زمین یکی است، یگانه و یکتا که او را شریک و انباز نیست. فرعون مرو را بخواند و او را بعذاب خویش بیم داد، گفت: اگر از این گفتار و این دین که داری برنگردی و بخدایی من اقرار ندهی ترا بمیخ بند هلاک کنم. ماشطه با وی همان گفت که با دختر گفت و از توحید اللَّه برنگشت.

Фиръавн бифармуд то ӯро чаҳор мех карданд ва ӯро бмихҳо дар замин дӯхтанду мору каждуми фарои сина вай гузоштанд . Фиръавн гуфт : турои ду моҳ дар ин азоби фурӯи гузорам , агар аз дайн хеш бознагардӣ . Гуфт : ман аз тавҳид ва аз дайн ҳақ бознагардам ва агар ҳафтод моҳи маро дар ин азоби дорӣ ! моштаҳи ду духтар дошт : яке хирад ки шер ҳаме хӯрд ва яке бузург бизанӣ расида . Он бузургро биовараданду сари вай бар сина модар буриданду модар аз ин барнагашт . Он Тифли рзиъро биовараданд . Модар чун он Тифла дид бигирист ва ҷазаъ кард . Раби Алъоламин он Тифларо забон фасеҳ дид то гуфт : ё аммоа лои тҷзъии ?фони аллоҳи қад банӣ лаки битои фии алҷнаҳ ! асбрии Фонки тФизини илои раҳмаи аллоҳи ъзу ҷлу каромата . эй модар сабр кун , ҷазаъ макун ! инак брҳмту каромати аллоҳ май рӯйу ббҳшти ҷовдон . Пас ӯро ҳалок карду аллоҳи таъолӣ ӯро бҷўори раҳмати хеши бараду фиръавн кас баталаб шавҳар вай фиристод , хрбил , ва ӯро наёфтанд . Пас фиръавнро гуфтанд ки : хрбил дар фалони ҷойгаҳ бар фалони кӯҳи гурехта . Фиръавни ду мард фиристод бони ҷойгаҳ , хрбилро диданд дар намози истодаи се саф аз вуҳуши биёбон бар мтобъти ваии истода , эшон ҳар ду бозгаштанду хрбил дуо кард биллоҳ гуфт : аллоҳами анки тааллуми ании ктмти ӣмонии моӣаҳи санау лами изҳри алии аҳад , Фоимои ҳзини алрҷлини ктми алии Фоҳдаҳи илои динку аътаҳи ман алднёи сؤлаҳу ?имаи ҳзини алрҷлини азҳари алии Фъҷли уқубатаи фии алднёу аҷъли мсираҳи фии алохраҳи илои алнор . Гуфт : худовандо худ майдонӣ ки сад соли имони пинҳони доштам ва ҳеҷ душман бар ман зафар наёфту ҳоли ман бар кас ошкоро нагашт . Худовандо азин ду марди он яке ки кору ҳоли ман бар ман бипушад ӯро роҳ намой бад-ӣни хешу имон каромат кун ва аз дунё ончӣ хоҳад муродаш ҳосил кун , ва аз ин ду мардони яке ки ҳоли ман зоҳир кунаду душманро бар кори ман итилоъ диҳад , дар дунё ӯро бъқўбти шитобон ва дар уқбо ӯро ботши расон . Эшон ҳар ду бозгаштанд , дуои хрбил дар яке расед имон овараду мусулмони поки дайни гашт ва бо пеш фиръавн нашуд ва он дигар бар фиръавн шуду қиссаи хрбил бошкоро гуфт алии рؤси алмлأ . Фиръавн гуфт : бо ту ҳечкас буд ки бончаҳ ту мегӯйӣ гувоҳӣ диҳад гуфт : фалони кас бо ман буд , ва ҳамон гуяд ки ман гуфтам . Он мардро биовараданду фиръавн аз вай пурсед ки : ончии ин мард мегуяд ростаст ? ӯ ҷавоб дод ки : лои мо раъйати ммои қоли шиӣо : аз ончӣ ӯ мегуяд хабар надорам ва ҳеҷ надидам . Фиръавн бифармуд то он марди бдгўиро бурдор карданд ва он дигарро бнўохт ва ато дод . Пас хабар ба осия расед ки фиръавни моштаҳро бмихи банд ҳалок кард . Осия гуфт : ин дайни ислом то кӣ пинҳон дорам ва бар ношоист дидан чанд сабр кунам ? ! бо фиръавн гуфт : анати шари алхлқу ахбсаҳи амдати илои алмоштаҳи Фқтлтҳо эй фиръавни бтарин офаридагони туе , хабистарин оламёни туе ки он моштаҳро чунон бъзоб бикуштӣ . Фиръавн гуфт : магари он ҷунун ки моштаҳро гирифт туро низ гирифт ? ! гуфт : ман девона нааму маро ҷунун нагирифта ман ҳаме гӯям ки : худои ману худои ту , худованди ҳафт осмон ва ҳафт заминаст он ягонаи яктоӣ бешарик ва беанбоз .

فرعون بفرمود تا او را چهار میخ کردند و او را بمیخها در زمین دوختند و مار و کژدم فرا سینه وی گذاشتند. فرعون گفت: ترا دو ماه در این عذاب فرو گذارم، اگر از دین خویش بازنگردی. گفت: من از توحید و از دین حقّ بازنگردم و اگر هفتاد ماه مرا در این عذاب داری! ماشطه دو دختر داشت: یکی خرد که شیر همی‌خورد و یکی بزرگ بزنی رسیده. آن بزرگ را بیاوردند و سر وی بر سینه مادر بریدند و مادر از این برنگشت. آن طفل رضیع را بیاوردند. مادر چون آن طفله دید بگریست و جزع کرد. ربّ العالمین آن طفله را زبان فصیح دید تا گفت: یا امّاه لا تجزعی فانّ اللَّه قد بنی لک بیتا فی الجنّة! اصبری فانّک تفیضین الی رحمة اللَّه عزّ و جلّ و کرامته. ای مادر صبر کن، جزع مکن! اینک برحمت و کرامت اللَّه می‌روی و ببهشت جاودان. پس او را هلاک کرد و اللَّه تعالی او را بجوار رحمت خویش برد و فرعون کس بطلب شوهر وی فرستاد، خربیل، و او را نیافتند. پس فرعون را گفتند که: خربیل در فلان جایگه بر فلان کوه گریخته. فرعون دو مرد فرستاد بآن جایگه، خربیل را دیدند در نماز ایستاده سه صف از وحوش بیابان بر متابعت وی ایستاده، ایشان هر دو بازگشتند و خربیل دعا کرد باللّه گفت: اللّهم انّک تعلم انّی کتمت ایمانی مائة سنة و لم یظهر علیّ احد، فایّما هذین الرّجلین کتم علیّ فاهده الی دینک و اعطه من الدّنیا سؤله و ایّما هذین الرّجلین اظهر علی فعجّل عقوبته فی الدّنیا و اجعل مصیره فی الآخرة الی النّار. گفت: خداوندا خود میدانی که صد سال ایمان پنهان داشتم و هیچ دشمن بر من ظفر نیافت و حال من بر کس آشکارا نگشت. خداوندا ازین دو مرد آن یکی که کار و حال من بر من بپوشد او را راه نمای بدین خویش و ایمان کرامت کن و از دنیا آنچه خواهد مرادش حاصل کن، و از این دو مردان یکی که حال من ظاهر کند و دشمن را بر کار من اطّلاع دهد، در دنیا او را بعقوبت شتابان و در عقبی او را بآتش رسان. ایشان هر دو بازگشتند، دعای خربیل در یکی رسید ایمان آورد و مسلمان پاک دین گشت و با پیش فرعون نشد و آن دیگر بر فرعون شد و قصّه خربیل بآشکارا گفت علی رؤس الملأ. فرعون گفت: با تو هیچکس بود که بآنچه تو میگویی گواهی دهد گفت: فلان کس با من بود، و همان گوید که‌ من گفتم. آن مرد را بیاوردند و فرعون از وی پرسید که: آنچه این مرد میگوید راست است؟ او جواب داد که: لا ما رأیت ممّا قال شیئا: از آنچه او میگوید خبر ندارم و هیچ ندیدم. فرعون بفرمود تا آن مرد بدگوی را بردار کردند و آن دیگر را بنواخت و عطا داد. پس خبر به آسیه رسید که فرعون ماشطه را بمیخ بند هلاک کرد. آسیه گفت: این دین اسلام تا کی پنهان دارم و بر ناشایست دیدن چند صبر کنم؟! با فرعون گفت: انت شرّ الخلق و اخبثه عمدت الیّ الماشطة فقتلتها ای فرعون بترین آفریدگان تویی، خبیث‌ترین عالمیان تویی که آن ماشطه را چنان بعذاب بکشتی. فرعون گفت: مگر آن جنون که ماشطه را گرفت ترا نیز گرفت؟! گفت: من دیوانه نه‌ام و مرا جنون نگرفته من همی‌گویم که: خدای من و خدای تو، خداوند هفت آسمان و هفت زمین است آن یگانه یکتای بی‌شریک و بی‌انباز.

Фиръавн ӯро низ бмихи банди дркшид , ҳам чунон ки бо моштаҳ кард ,у Асияи сангии азим бар синаи вай фурӯ гузошт . Раби алъзаҳи он соъат дар биҳишт бар ваии кушоду нозу Наими биҳишти фарои пеши чашм вай дошт то он азоб бар ваии осони гашт ва гуфт : « раби ибни лии ъндки битои фии алҷнаҳу нҷнии ман фиръавну амалау нҷнии ман алқўми алзолмин » . Қавла : аллазӣнаи тғўои фии алблод эй кФрўоу ҷоўзўои қдрҳму тўсбўои алии аллоҳи ъзу ҷлу нсбўои ?лаи алҳрбу ҳиммати брслаҳи лиأхзўҳм .

فرعون او را نیز بمیخ بند درکشید، هم چنان که با ماشطه کرد، و آسیا سنگی عظیم بر سینه وی فرو گذاشت. ربّ العزّة آن ساعت در بهشت بر وی گشاد و ناز و نعیم بهشت فرا پیش چشم وی داشت تا آن عذاب بر وی آسان گشت و گفت: «رَبِّ ابْنِ لِی عِنْدَکَ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ وَ نَجِّنِی مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ». قوله: الَّذِینَ طَغَوْا فِی الْبِلادِ ای کفروا و جاوزوا قدرهم و توثبوا علی اللَّه عزّ و جلّ و نصبوا له الحرب و همّت برسله لیأخذوهم.

Фأксрўои фӣҳо алФсоди болкФру алқтлу алнҳбу манъи анноси ани ибодаи аллоҳу толти аъморҳму соءти аъмолҳми борзи алимну самуди борзи алшому намруди болсўоду қбти бмср .

فَأَکْثَرُوا فِیهَا الْفَسادَ بالکفر و القتل و النّهب و منع النّاس عن عبادة اللَّه و طالت اعمارهم و ساءت اعمالهم بارض الیمن و ثمود بارض الشّام و نمرود بالسّواد و قبط بمصر.

Фсби алайҳими рбки сўти азоб эй арсли ман фавқи ъзобои стои баҳами Фдмрҳм .

فَصَبَّ عَلَیْهِمْ رَبُّکَ سَوْطَ عَذابٍ ای ارسل من فوق عذابا سطا بهم فدمّرهم.

Қоли алзҷоҷ : ҷаъли сўтаҳи алзии зарбаам ба алъзоб .

قال الزّجاج: جعل سوطه الّذی ضربهم به العذاب.

إни рбки лболмрсоди қоли мақотил : ммри анноси алайҳи лои иФўтаҳи аҳаду иؤхз куллан бмои иФълаҳ . Ва фии алтФсири ани алсроти сабъи қнотри слоси суъӯду слоси ҳубут ,у алсобъаҳи васатҳо фии аъло алсроти алии алқнтраҳи алаввалии аломонаҳи алтии лои иҷоўзҳои алои ман адоҳо фии алднё . Ва алии алқнтраҳи ассонӣаи алрҳми лои иҷоўзҳои алои ман васлҳо фии алднёу аллоҳи ъзу ҷли алии алқнтраҳи алоълии сонии рҷлиаҳ : « иқўл : «у иззатии лои имр бе алиўми зулми золим »у фии баъзи алрўоёти ани алии ҷсри ҷаҳаннами сабъи қнотри исأли алъбди ани алшҳодаҳ . Фии авлоҳо ?фони ?утии баҳои томаи ҷаззи илои ассонӣа , Фисأли ани алслоаҳи ?фони ҷоءи баҳои томаи ҷаззи илои алсолсаҳ , Фисأли ани алзкоаҳи ?фони ҷоءи баҳои томаи ҷаззи илои алробъаҳ , Фисأли ани алсўм , ?фони ҷоء ба томои ҷаззи илои алхомсаҳ , Фисأли ани алҳҷу фии алсодсаҳи ани улумрау фии алсобъаҳи ани алмзолм , ?фони харҷи минҳои қили ?ла : « антлқи илои алҷнаҳ » .

إِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرْصادِ قال مقاتل: ممرّ النّاس علیه لا یفوته احد و یؤخذ کلّا بما یفعله. و فی التّفسیر انّ الصّراط سبع قناطر ثلاث صعود و ثلاث هبوط، و السّابعة وسطها فی اعلی الصّراط علی القنطرة الاولی الامانة الّتی لا یجاوزها الّا من اداها فی الدّنیا. و علی القنطرة الثّانیة الرّحم لا یجاوزها الّا من وصلها فی الدّنیا و اللَّه عزّ و جلّ علی القنطرة الاعلی ثانی رجلیه: «یقول: «و عزّتی لا یمرّ بی الیوم ظلم ظالم» و فی بعض الرّوایات انّ علی جسر جهنّم سبع قناطر یسأل العبد عن الشّهادة. فی اولاها فان اتی بها تامّة جاز الی الثّانیة، فیسأل عن الصّلاة فان جاء بها تامّة جاز الی الثّالثة، فیسأل عن الزّکاة فان جاء بها تامّة جاز الی الرّابعة، فیسأل عن الصّوم، فان جاء به تامّا جاز الی الخامسة، فیسأل عن الحجّ و فی السّادسة عن العمرة و فی السّابعة عن المظالم، فان خرج منها قیل له: «انطلق الی الجنّة».

Фأмои алإнсони إзои мо ибтилоаи рабаи нзлти фии Утбаи бен рабеъа ,у қил : фии Умияи бен халафи алҷмҳӣ « ибтилоа » эй амтҳнаҳ « раба » болнъмаҳ « Фأкрмаҳ » болмол « ва наамма » бмои вусъи алайҳ « ризқа » « Фиқўли рабии أкрмн » эй Фзлнии бмои аътонии ирии алокроми фии ксраҳи алҳзи ман алднёи ҳозои кқўлаҳ : « лиқўлни ҳозои лӣ » .

فَأَمَّا الْإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ نزلت فی عتبة بن ربیعة، و قیل: فی امیة بن خلف الجمحی «ابْتَلاهُ» ای امتحنه «ربه» بالنّعمة «فَأَکْرَمَهُ» بالمال «وَ نَعَّمَهُ» بما وسّع علیه «رزقه» «فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ» ای فضّلنی بما اعطانی یری الاکرام فی کثرة الحظّ من الدّنیا هذا کقوله: «لیقولنّ هذا لی».

Ва أмои إзои мо ибтилоаи болФқр « Фқдри алайҳи ризқа » эй зиқ « алайҳ »у қил : ҷаълаи алии миқдори алблғаҳу алкФоиаҳ « Фиқўли рабии أҳонн » эй азлнӣ , болФқри ирии алҳўону алмзлаҳи фии қуллаи алҳзи минҳо , фарди аллоҳи алии ман занни ани саъаи алрзқи акромоу ани алФқри аҳонаи Фқол : « куллан » эй лӣси алокрому алоҳонаҳи фии ксраҳи алмолу қиллата . Ва анмои алокрому алоҳонаҳи фии алтоъаҳу алмъсиаҳ . Ва қили маънӣ : « куллан » ҳоҳно эй лами икни инбғии ани икўни алҳмд алӣ наамма дуни фақара , бали инбғии ани икўни ҳамдаи алии улҳолин ҷмиъо . Қрأи абӯи ҷаъфару ибни омир : « Фқдр » бтшдиди алдолу алохрўни болтхФиФу ҳумои луғатон . Ва қрأи нофеъу ибни касӣру абӯи Амру ёқӯби акрмнӣу أҳоннии бإсботи алёءи фии алўслу иқФи ибни касӣру ёқӯби болёءу алохрўни иҳзФўнҳои вқФоу всло . Қавла : бали лои ткрмўни алитими қрأи аҳли албсраҳ : « икрмўн » ва « иҳзўн » ва « иأклўн » ва « иҳбўн » болёءи Фиҳну қрأи алохрўн : болтоءи лои ткрмўни алитим эй « ло » тҳснўни илайҳ ,у қил : « ло » тътўнаҳи ҳуққа . Қоли мақотил : кони қдомаҳи бен мзъўни итимои фии ҳаҷари Умияи бен халафи факони идФъаҳи ани ҳуққаи Фнзли фӣа : лои ткрмўни алитим .

وَ أَمَّا إِذا مَا ابْتَلاهُ بالفقر «فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ» ای ضیّق «علیه» و قیل: جعله علی مقدار البلغة و الکفایة «فَیَقُولُ رَبِّی أَهانَنِ» ای اذلّنی، بالفقر یری الهوان و المذلّة فی قلّة الحظّ منها، فردّ اللَّه علی من ظنّ انّ سعة الرّزق اکراما و انّ الفقر اهانة فقال: «کلّا» ای لیس الاکرام و الاهانة فی کثرة المال و قلّته. و انّما الاکرام و الاهانة فی الطّاعة و المعصیة. و قیل معنی: «کلّا» هاهنا ای لم یکن ینبغی ان یکون الحمد علی نعمه دون فقره، بل ینبغی ان یکون حمده علی الحالین جمیعا. قرأ ابو جعفر و ابن عامر: «فقدّر» بتشدید الدّال و الآخرون بالتّخفیف و هما لغتان. و قرأ نافع و ابن کثیر و ابو عمرو و یعقوب اکرمنی و أهاننی بإثبات الیاء فی الوصل و یقف ابن کثیر و یعقوب بالیاء و الآخرون یحذفونها وقفا و وصلا. قوله: بَلْ لا تُکْرِمُونَ الْیَتِیمَ قرأ اهل البصرة: «یکرمون» و «یحضّون» و «یأکلون» و «یحبّون» بالیاء فیهنّ و قرأ الآخرون: بالتّاء لا تُکْرِمُونَ الْیَتِیمَ ای «لا» تحسنون الیه، و قیل: «لا» تعطونه حقّه. قال مقاتل: کان قدامة بن مظعون یتیما فی حجر امیّة بن خلف فکان یدفعه عن حقّه فنزل فیه: لا تُکْرِمُونَ الْیَتِیمَ.

Ва лои тҳозўни алии таоми алмскин эй лои иأтўнаҳу лои иأмрўн ба ,у тақдира : « алӣ » атъом « таоми алмскин » . Ва қил : вақъи алтъоми мавқеи алотъоми колнботи мавқеи алонбот . Ва қрأи абӯи ҷаъфару Ҳамзау алксоӣӣу ъосм « тҳозўн » бФтҳи алҳоءу алифи баъдҳо эй « ло » иҳзи бъзкм баъзан алайҳ .

وَ لا تَحَاضُّونَ عَلی‌ طَعامِ الْمِسْکِینِ ای لا یأتونه و لا یأمرون به، و تقدیره: «علی» اطعام «طعام المسکین». و قیل: وقع الطّعام موقع الاطعام کالنّبات موقع الانبات. و قرأ ابو جعفر و حمزة و الکسائی و عاصم «تحاضّون» بفتح الحاء و الف بعدها ای «لا» یحضّ بعضکم بعضا علیه.

Ва тأклўни алтрос эй мироси алитомӣу амўолҳм « أклои лмо » эй шадидани болғлбаҳу ҳўи ани иأкли насибау насиби ғайрау злки анҳми конўои лои иўрсўни алнсоءу алсбёну иأклўни нсибҳм . Ва қол « ибни зайд » алокли аллми алзии иأкли кули шайъи ءи иҷдаҳи лои исأли анҳу аҳлолам ҳаром ?у иأкли алзии ?лау лғираҳ . Ва қил : « أклои лмо » эй ҷмъо . Иқол : лммти мо алии алхўони алмаҳи азои ҷмътаҳи Фоклтаҳи аҷмъ .

وَ تَأْکُلُونَ التُّراثَ ای میراث الیتامی و اموالهم «أَکْلًا لَمًّا» ای شدیدا بالغلبة و هو ان یأکل نصیبه و نصیب غیره و ذلک انّهم کانوا لا یورثون النّساء و الصّبیان و یأکلون نصیبهم. و قال «ابن زید» الاکل اللمّ الّذی یأکل کلّ شی‌ء یجده لا یسأل عنه احلال ام حرام؟ و یأکل الّذی له و لغیره. و قیل: «أَکْلًا لَمًّا» ای جمعا. یقال: لممت ما علی الخوان المّه اذا جمعته فاکلته اجمع.

Ва тҳбўни алмоли ҳбои ҷмо эй ксирои мФртои фӣа . Иқол : ҷами алмоءи фии алҳўзи азои аҷтмъи фӣау кср .

وَ تُحِبُّونَ الْمالَ حُبًّا جَمًّا ای کثیرا مفرطا فیه. یقال: جمّ الماء فی الحوض اذا اجتمع فیه و کثر.

« куллан » эй мо инбғии ани икўни аламр ҳоказо . Ва қоли мақотил : эй лои иъқлўни мо амрўо ба фии алитиму фии алмскин . Сами ахбри ани тлҳФҳми алии мо салаф манеҳам ҳайни лои инФъҳми Фқоли ъзи ман қоил : إзои дкти алأрзи дкои мараи баъди марау касри кули шайъи ءи алии зуҳрҳо ман ҷабалу бноءу шаҷари Флми ибқи алии зуҳрҳо шайъи ء . Қоли алзҷоҷ : « дкт » злзлт . Қавла :у ҷоءи рбку алмалики сафои сафои ҳозои кқўлаҳ : « ҳилли инзрўни إлои أни иأтиҳми аллоҳи фии злли ман алғмому алмлоӣкаҳи сафои сафо » эй тсФи алмлоӣкаҳи сФўФои ксФўФи аҳли алднё . Қил : аҳли кули смоءи сафи алии ҳадаи Фткўни сабъаи суфӯф . Қавла :у ҷаии ءи иўмӣзи бҷҳнми қулали абди аллоҳи бен масъӯду мақотили фии ҳзаҳи алоиаҳ : тқоди ҷаҳаннами бсбъини алифи зимоми кули зимоми беди сабъин алифи малик , лҳои тғизу зФир ҳатто тнсби алии ясори алърш ва рӯй Флои ироҳои малики муқаррабу лои набии мурсали алои ҷсои лркбтаҳи иқўл : нафасии нафасӣ , ва набино ( с ) иқўл : умматии умматӣ .

«کلّا» ای ما ینبغی ان یکون الامر هکذا. و قال مقاتل: ای لا یعقلون ما امروا به فی الیتیم و فی المسکین. ثمّ اخبر عن تلهّفهم علی ما سلف منهم حین لا ینفعهم فقال عزّ من قائل: إِذا دُکَّتِ الْأَرْضُ دَکًّا مرّة بعد مرّة و کسر کلّ شی‌ء علی ظهرها من جبل و بناء و شجر فلم یبق علی ظهرها شی‌ء. قال الزجاج: «دکّت» زلزلت. قوله: وَ جاءَ رَبُّکَ وَ الْمَلَکُ صَفًّا صَفًّا هذا کقوله: «هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللَّهُ فِی ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَ الْمَلائِکَةُ صَفًّا صَفًّا» ای تصف الملائکة صفوفا کصفوف اهل الدّنیا. قیل: اهل کلّ سماء صفّ علی حدة فتکون سبعة صفوف. قوله: وَ جِی‌ءَ یَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ قلل عبد اللَّه بن مسعود و مقاتل فی هذه الآیة: تقاد جهنّم بسبعین الف زمام کلّ زمام بید سبعین الف ملک، لها تغیظ و زفیر حتّی تنصب علی یسار العرش و روی فلا یراها ملک مقرّب و لا نبیّ مرسل الّا جثا لرکبته یقول: نفسی نفسی، و نبیّنا (ص) یقول: امّتی امّتی.

« иўмӣз » яъне : явми иҷоء « бҷҳнм » « итзкри алإнсон » эй итзкри мо ахбр ба фии алднёи Фитъзу أнии ?лаи аззикрӣ эй « анӣ » инФъи злк ва ман ин ?лаи алтўбаҳ . Қоли алзҷоҷ : изҳри алтўбаҳ ва ман ин ?лаи алтўбаҳ ва лӣс бидор алтклиФ .

«یومئذ» یعنی: یوم یجاء «بجهنّم» «یَتَذَکَّرُ الْإِنْسانُ» ای یتذکّر ما اخبر به فی الدّنیا فیتّعظ وَ أَنَّی لَهُ الذِّکْری‌ ای «انّی» ینفع ذلک و من این له التّوبة. قال الزجاج: یظهر التّوبة و من این له التّوبة و لیس بدار التّکلیف.

Иқўл ё литнии қидмати лҳётӣ эй « қидмат » ман алоъмоли алсолҳаҳ « лҳиўтӣ » баъди мўтӣ .

یَقُولُ یا لَیْتَنِی قَدَّمْتُ لِحَیاتِی ای «قدّمت» من الاعمال الصّالحة «لحیوتی» بعد موتی.

Фиўмӣзи лои иъзби азобаи أҳди қрأи алксоӣӣу ёқӯб : « лои иъзб » ва « лои иўсқ » бФтҳи алзолу алсоءи алии маънӣ « лои иъзб » « аҳад » фии алднёи кома « иъзб » ҳўи фии алохраҳ .

فَیَوْمَئِذٍ لا یُعَذِّبُ عَذابَهُ أَحَدٌ قرأ الکسائی و یعقوب: «لا یُعَذِّبُ» و «لا یُوثِقُ» بفتح الذّال و الثّاء علی معنی «لا یعذب» «احد» فی الدّنیا کما «یعذب» هو فی الآخرة.

«у лои иўсқ » мисли всоқи аллоҳ « аҳад » « иўмӣз » . Ва қил : ҳўи раҷули бъинаҳу ҳўи Умияи бен халаф , яъне : « лои иъзб » къзоби ҳозои алкоФр « аҳад » «у лои иўсқ » кўсоқаҳ « аҳад » , феълии ҳзаҳи алқроءаҳи алҳоءи алаввалӣу ассонӣаи роҷеъатони илои алонсон . Ва қрأи алохрўни бксри алзолу алсоء ,у маъноа : « ло » « аҳад » фии алднё « иъзб » мисли мо « иъзб » аллоҳи злки алиўм ва « ло » « аҳад » фии алднё « иўсқ » мисли « всоқаҳ » ллкоФри злки алиўму иҷўзи ани икўни маъноа : « лои иъзб » азоби аллоҳ « аҳад » эй « ло » итўлӣ « азоба » ғайраи Фҳўи алзии итўлии тъзиби алкФору тўсиқҳми бнФсаҳи ман ғайри ани иклҳмои илои ғайра , Фикўни фӣаи зиёдаи фии алтҳўил . Ва иҷўзи ани икўни злки фии баъзи аўқотҳму алии ҳзаҳи алқроءаҳи алҳоءи алаввалӣу ассонӣаи роҷеъатони илои аллоҳ . Ва ирўии ани абои Амри рҷъи фии охири умраи илои қроءаҳи ман қрأи бФтҳи алзолу алсоء . Ва қил : ҳаии қроءаҳ алнабӣ ( с ) . Қавла : ё أитҳои алнФси алмтмӣнаҳ эй алмтмӣнаҳи биллоҳу болоямони ман қавла : аллазӣнаи омнўоу ттмӣни қлўбҳми бзкри аллоҳ . Ва қил : атмأнти болбшрии ман алмлоӣкаҳ , ман қавла :у أбшрўои болҷнаҳ . Ва қил : атмأнти азои аўтити китобҳо биминҳо . Қоли алҳсн : « алнФси алмтмӣнаҳ » алмؤмнаҳи алмўқнаҳ , алрозиаҳи бқзоءи аллоҳ , аломнаҳи ман азоби аллоҳ . Ва қил : алқлби алсокни бскинаҳи алиқини лои ихолҷаҳи шак . Иқол : нзлти фии Ҳамзаи бен абди алмтлбу ахтлФўои фии вақти ҳзаҳи алмқолаҳи Фқоли қавм : иқоли лҳо злк ъанд аламут , Фиқоли лҳо :

«وَ لا یُوثِقُ» مثل وثاق اللَّه «احد» «یومئذ». و قیل: هو رجل بعینه و هو امیة بن خلف، یعنی: «لا یعذب» کعذاب هذا الکافر «احد» «و لا یوثق» کوثاقه «احد»، فعلی هذه القراءة الهاء الاولی و الثّانیة راجعتان الی الانسان. و قرأ الآخرون بکسر الذّال و الثّاء، و معناه: «لا» «احد» فی الدّنیا «یعذب» مثل ما «یعذب» اللَّه ذلک الیوم و «لا» «احد» فی الدّنیا «یوثق» مثل «وَثاقَهُ» للکافر ذلک الیوم و یجوز ان یکون معناه: «لا یُعَذِّبُ» عذاب اللَّه «احد» ای «لا» یتولّی «عَذابَهُ» غیره فهو الّذی یتولّی تعذیب الکفّار و توثیقهم بنفسه من غیر ان یکلهما الی غیره، فیکون فیه زیادة فی التّهویل. و یجوز ان یکون ذلک فی بعض اوقاتهم و علی هذه القراءة الهاء الاولی و الثّانیة راجعتان الی اللَّه. و یروی انّ ابا عمرو رجع فی آخر عمره الی قراءة من قرأ بفتح الذّال و الثّاء. و قیل: هی قراءة النّبیّ (ص). قوله: یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ای المطمئنّة باللّه و بالایمان من قوله: الَّذِینَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکْرِ اللَّهِ. و قیل: اطمأنّت بالبشری من الملائکة، من قوله: وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ. و قیل: اطمأنّت اذا اوتیت کتابها بیمینها. قال الحسن: «النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ» المؤمنة الموقنة، الرّاضیة بقضاء اللَّه، الآمنة من عذاب اللَّه. و قیل: القلب السّاکن بسکینة الیقین لا یخالجه شکّ. یقال: نزلت فی حمزة بن عبد المطّلب و اختلفوا فی وقت هذه المقالة فقال قوم: یقال لها ذلک عند الموت، فیقال لها:

Арҷъии إлии аллоҳ « розӣа » бмои аътити ман алсўоб « Марзия » ънк эй аллоҳи ънки роз . Ва қоли алҳсн : азои ?ераади аллоҳи қабзҳо атмأнти илои аллоҳу разӣати ани аллоҳу разии аллоҳи анҳо . Ва қоли абди аллоҳи бен Амр : азои тўФии алъбди алмؤмн , арсли аллоҳи ъзу ҷли маликину арсли илайҳи бтҳФаҳи ман алҷнаҳ , Фиқоли лҳо : ахрҷии أитҳои алнФси алмтмӣнаҳи ахрҷӣ « ило » рӯҳу райҳону раби ънки рози Фтхрҷи котиби риҳи мски ваҷдаи аҳади фии анФаҳу алмлоӣкаҳи алии арҷоءи алсмоءи иқўлўн : қади ҷоءи ман аларзи рӯҳи тайибау нсмаҳи тайибаи Флои тмри ббоби алои фатҳи лҳоу лои имлки алои слии алайҳо ҳатто иؤтии баҳои арраҳмони Фтсҷд . Сами иқоли лмикоӣил : « азҳби бҳзаҳи Фоҷълҳои маъаи анфуси алмؤмнин » сами иўмри Фиўсъи алайҳи қабраи сабъин зроъои арза ва сабъин зроъои тӯлау инбзи ?лаи фӣаи алриҳони ани кони маъааи шайъи ءи ман алқуръони кФоаҳи нурау ани лами икни ҷаъли ?лаи нур мисли алшмси фии қабра ,у икўн мислаи мисли алърўси иноми Флои иўқзаҳи алои аҳби аҳлаи илайҳ . Ва азои тўФии алкоФри арсли аллоҳи илайҳи маликину арсли қитъаи ман баҷоади أнтну ахшни ман кули хашин , Фиқол : أитҳои алнФси алхбисаҳи ахрҷӣ « ило » ҷаҳаннам ва азоб ?илему раби алейк ғазабон . Ва қоли абӯи солеҳи фии қавла : арҷъии إлии рбки розӣаи Марзия . Қол ҳозо ъанд хурӯҷҳо ман алднёи Фозои кони явми алқёмаҳ , қил : Фодхлии фии ибодӣу адхлии ҷаннатӣу қоли охрўн : анмои иқоли лҳо злк ъанд албъс . Қоли ибни аббос : улхитоби лрўҳи алмؤмни иأмрҳои аллоҳи болрҷўъи илои алҷсди Фикўни қавла : « إлии рбк » эй « ило » амр « рбк » ,у қил : « إлии рбк » эй « ило » бадани соҳбки Фсмии злки рибои комаи иқол : раби ?илдору раби алдобаҳ .

ارْجِعِی إِلی‌ اللَّه «راضیة» بما اعطیت من الثّواب «مرضیّة» عنک ای اللَّه عنک راض. و قال الحسن: اذا اراد اللَّه قبضها اطمأنّت الی اللَّه و رضیت عن اللَّه و رضی اللَّه عنها. و قال عبد اللَّه بن عمرو: اذا توفّی العبد المؤمن، ارسل اللَّه عزّ و جلّ ملکین و ارسل الیه بتحفة من الجنّة، فیقال لها: اخرجی أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ اخرجی «الی» روح و ریحان و رب عنک راض فتخرج کاطیب ریح مسک وجده احد فی انفه و الملائکة علی ارجاء السّماء یقولون: قد جاء من الارض روح طیّبة و نسمة طیّبة فلا تمرّ بباب الّا فتح لها و لا یملک الّا صلّی علیها حتّی یؤتی بها الرّحمن فتسجد. ثمّ یقال لمیکائیل: «اذهب بهذه فاجعلها مع انفس المؤمنین» ثمّ یومر فیوسّع علیه قبره سبعین ذراعا عرضه و سبعین ذراعا طوله و ینبذ له فیه الرّیحان ان کان معه شی‌ء من القرآن کفاه نوره و ان لم یکن جعل له نور مثل الشّمس فی قبره، و یکون مثله مثل العروس ینام فلا یوقظه الّا احبّ اهله الیه. و اذا توفّی الکافر ارسل اللَّه الیه ملکین و ارسل قطعة من بجاد أنتن و اخشن من کلّ خشن، فیقال: أَیَّتُهَا النَّفْسُ الخبیثة اخرجی «الی» جهنّم و عذاب الیم و ربّ علیک غضبان. و قال ابو صالح فی قوله: ارْجِعِی إِلی‌ رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً. قال هذا عند خروجها من الدّنیا فاذا کان یوم القیامة، قیل: فَادْخُلِی فِی عِبادِی وَ ادْخُلِی جَنَّتِی و قال آخرون: انّما یقال لها ذلک عند البعث. قال ابن عباس: الخطاب لروح المؤمن یأمرها اللَّه بالرّجوع الی الجسد فیکون قوله: «إِلی‌ رَبِّکِ» ای «الی» امر «ربک»، و قیل: «إِلی‌ رَبِّکِ» ای «الی» بدن صاحبک فسمّی ذلک ربّا کما یقال: ربّ الدّار و ربّ الدّابّة.

Фодхлии фии ибодӣ эй маъа « ибодӣ » « ҷаннатӣ » . Ва қил : « фӣ » ҷумла « ибодӣ » алсолҳини маъаи аллазӣнаи анъми аллоҳи алайҳими ман алнабӣину алсдиқину алшҳдоءу алсолҳин . Ва қил : фии ибодӣ эй « фӣ » ибодатӣу тоъатии ФҳзФи алтоءи коқоми алслоаҳ .

فَادْخُلِی فِی عِبادِی ای مع «عِبادِی» «جَنَّتِی». و قیل: «فی» جملة «عبادی» الصّالحین مع الّذین انعم اللَّه علیهم من النّبیّین و الصّدّیقین و الشّهداء و الصّالحین. و قیل: فِی عِبادِی ای «فی» عبادتی و طاعتی فحذف التّاء کاقام الصّلاة.

Ва қоли баъзи аҳли алошораҳ : ё أитҳои алнФси алмтмӣнаҳи илои алднё « арҷъӣ » илои аллоҳи бтркҳоу алрҷўъи илои аллоҳи сулӯки сиблати алохраҳ . Ва фии баъзи алтФосири ани ҳзаҳи алоиаҳи нзлти фии ?хбиби бен ъдии алзии сулбаи аҳли Маккау ҷълўои виҷҳаи илои алмдинаҳи Фқол :

و قال بعض اهل الاشارة: یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ الی الدّنیا «ارْجِعِی» الی اللَّه بترکها و الرّجوع الی اللَّه سلوک سبیل الآخرة. و فی بعض التّفاسیر انّ هذه الآیة نزلت فی خبیب بن عدی الّذی صلبه اهل مکة و جعلوا وجهه الی المدینة فقال:

Аллоҳами ани кони лии ъндки хайри Фҳўли ваҷҳеи наҳви қблтк , Фҳўли аллоҳи виҷҳаи наҳви алқблаҳи ман ғайри ани иҳўлаҳи аҳади Флми исттъи аҳади ани иҳўлаҳ . Ва қил : нзлти фии Усмони бен ъФони байни анаи сиқтли шҳидои мзлўмо . Ва қоли Саиди бен ҷбир : моти ибни аббоси болтоӣФи Фшҳдти ҷнозтаҳи Фҷоءи тоӣри лами ири алии хилқатаи Фдхли наъшаи сами лами ир хорҷо манеҳ Флмои дафни теляти ҳзаҳи алоиаҳи алии шФири алқбри лои ирии ман телаҳо .

اللّهم ان کان لی عندک خیر فحوّل وجهی نحو قبلتک، فحوّل اللَّه وجهه نحو القبلة من غیر ان یحوّله احد فلم یستطع احد ان یحوّله. و قیل: نزلت فی عثمان بن عفان بین انّه سیقتل شهیدا مظلوما. و قال سعید بن جبیر: مات ابن عباس بالطّائف فشهدت جنازته فجاء طائر لم یر علی خلقته فدخل نعشه ثمّ لم یر خارجا منه فلمّا دفن تلیت هذه الآیة علی شفیر القبر لا یری من تلاها.

ё أитҳои алнФси алмтмӣнаҳи арҷъии إлии рбки розӣаи Марзияи Фодхлии фии ибодӣу адхлии ҷаннатӣ

یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِی إِلی‌ رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً فَادْخُلِی فِی عِبادِی وَ ادْخُلِی جَنَّتِی‌