Қавлаи таъолӣ : бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳими қулӯби алъорФини биллоҳи урфат ,у арвоҳи алсдиқини биллоҳи улфат ,у Фҳўми алмуваҳидини бсоҳоти ҷалолаи артФът ,у нуфуси алъобдин болъҷзи ани истеҳқоқи ибодатаи атсФт ,у уқули алаввалину алохрини болъҷзи ани муъаррифаи ҷалолаи аътрФт .

قوله تعالی: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ قلوب العارفین باللّه عرفت، و ارواح الصّدّیقین باللّه الفت، و فهوم الموحّدین بساحات جلاله ارتفعت، و نفوس العابدین بالعجز عن استحقاق عبادته اتّصفت، و عقول الاوّلین و الآخرین بالعجز عن معرفة جلاله اعترفت.

Номи худовандӣ ки уқули ъқлоء дар идроки ҷалол ӯ хира шуда , обрӯии мтъззон дар оби ҷамол ӯ тира гашта , фаҳмҳои худовандони Фтнт аз дарёфт сифоти камол ӯ оҷизи омада . Халқи олами ҷумлаи ҷонҳо бар ман язиди ишқи ниҳодау ҷузи ҳасрату ҳайрати суди нокарда , ҳамаи оламро ббўӣ ва гуфту гӯй хушнӯд кардау ҷуръае аз кأси иззати худ бкс надода :

نام خداوندی که عقول عقلاء در ادراک جلال او خیره شده، آبروی متعزّزان در آب جمال او تیره گشته، فهمهای خداوندان فطنت از دریافت صفات کمال او عاجز آمده. خلق عالم جمله جانها بر من یزید عشق نهاده و جز حسرت و حیرت سود ناکرده، همه عالم را ببوی و گفت و گوی خشنود کرده و جرعه‌ای از کأس عزّت خود بکس نداده:

Қавла :у алтину алзитўни аллоҳи таъолӣ дар абтдоءи ин сӯраи бчҳори чиз аз махлуқоти қисм ёд мекунад ки лақади хлқнои алإнсони фии أҳсни тақвими инсон одамаст ( ъ ) яъне : одамро бникўтри сӯратии офаридам ва ӯро аз ҷумлаи махлуқоти баргузедам , рақам муҳаббат бирав кашидаму шоистаи бисот хеш гардонидам , аносири ҳису ҷавоҳири қудсу манобеи инс дар қолаби вай пайдо кардам ва он гуҳи муқаррабони ҳазратроу бошандагони хиттаи фитратро фармудам ки : пеши тахти ваии пешонӣ бар хок наеду бандаи вор саҷда оред ки хоҷа ӯст ва шумо чокаронед , дӯст ӯст ва шумо бандагонед .

قوله: وَ التِّینِ وَ الزَّیْتُونِ اللَّه تعالی در ابتداء این سوره بچهار چیز از مخلوقات قسم یاد میکند که لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ انسان آدم است (ع) یعنی: آدم را بنیکوتر صورتی آفریدم و او را از جمله مخلوقات برگزیدم، رقم محبّت برو کشیدم و شایسته بساط خویش گردانیدم، عناصر حس و جواهر قدس و منابع انس در قالب وی پیدا کردم و آن گه مقرّبان حضرت را و باشندگان خطّه فطرت را فرمودم که: پیش تخت وی پیشانی بر خاک نهید و بنده‌وار سجده آرید که خواجه اوست و شما چاکران‌اید، دوست اوست و شما بندگان‌اید.

Хок бар сар касе ки ъзи падари худ одам надонаду шарафу ҷоҳу манзалат вай нашносад ва дарин қолаби хокии ҷузи босаммӣу ҷисмӣу расмии роҳи набард . Хабар надорад ки одами худ олимӣ дигараст . Олам давост : яке олами офоқ , дигари олами анфусу злки қавла : « снриҳми оётнои фии алоФоқу фии أнФсҳм » . Олами анфус одамасту одамии зод , чунон ки дар олами офоқ заминасту осмону офтобу моҳу ситорагону нуру зулмату раъду барқу ғайри он , дар олам анфус ҳамчунонаст . Заминаши ъқидт , осмонаши маърифат , ситорагонаши хатарат , моҳаши фикрат , офтобаши фаросат , нураши тоъат , зулматаши маъсият , раъдаши хавфу мхоФт , барқаши рҷоءу амният , абраши ҳиммат , боронаши раҳмат , дарахташи ибодат , мивааш ҳикмат .

خاک بر سر کسی که عزّ پدر خود آدم نداند و شرف و جاه و منزلت وی نشناسد و درین قالب خاکی جز باسمی و جسمی و رسمی راه نبرد. خبر ندارد که آدم خود عالمی‌ دیگرست. عالم دواست: یکی عالم آفاق، دیگر عالم انفس و ذلک قوله: «سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ». عالم انفس آدم است و آدمی‌زاد، چنان که در عالم آفاق زمین است و آسمان و آفتاب و ماه و ستارگان و نور و ظلمت و رعد و برق و غیر آن، در عالم انفس همچنانست. زمینش عقیدت، آسمانش معرفت، ستارگانش خطرت، ماهش فکرت، آفتابش فراست، نورش طاعت، ظلمتش معصیت، رعدش خوف و مخافت، برقش رجاء و امنیّت، ابرش همّت، بارانش رحمت، درختش عبادت، میوه‌اش حکمت.

Шоҳи ин олам кист ? дили ин шоҳро вазир кист ? ақли сипоҳаш , ҳавоси чокараш , дасту пои ҷосусаш , гӯши рақибаш , чашми тарҷумонаш , забони доъиш , хотири расӯлаш , илҳоми сафираш , илми султонаш ! ҳақи ҷл ҷалола покасту бузургвор . Он худовандӣ ки аз муштии хоки чунин сунъӣ пайдо кард , ва дар офариниши ваии қудрати худ изҳор кард . Азин аҷабтар ки аз ҷавҳарии олимии офарид ва аз бодии исои Марями офарид , ва аз сангии ноқаи солеҳи офарид , ва аз ъсоءи Мӯсои събонии офарид , ва аз дӯдии осмони офарид , аз нурии Фриштгони офарид , аз нофи оҳӯеи машки бўё , аз говии баҳрии анбари Соро , аз Карамии қзии мояи дебо , аз магасии асалии мсФӣ , аз хории гулнории зебо , аз гиёҳии ҳалвое бо шифо . Ҳақи ҷли ҷалола май намояд ки : сонеъ бе иллати манам , кирдигор бе олати манам , қаҳҳор бе ҳиялати манам , ғаффор бе муҳлати манам , саттор ҳар зулати манам : лақади хлқнои алإнсони фии أҳсни тақвим дар офариниши одами таврҳо сохт , як бор гуфт : аз хоки офаридам ӯро « кмсли одами халқаи ман туроб » ҷой дигар гуфт : аз гули офаридам : إнии холиқи бшрои ман тини ҷой дигар гуфт : аз сулолаи офаридам :у лақади хлқнои алإнсони ман сулолаи ҷой дигар гуфт : ман ҳмإи мснўни ҷой дигар гуфт : ман слсоли колФхор маънӣ онаст ки : аввали хок буд , гул гардонид гул буд , сулола гардонид сулола буд , ҳмоء мснўн гардонид ҳмоءи мснўн буд , слсол гардонид слсол буд , ҷонвар гардонид мурда буд , зинда гардонид суфол буд , гӯшту пӯсту рагу пай ва устихон гардонид нодон буд , доно гардонид . Чун ӯро баҳоли камоли расонид , бар худ сано кард ки : лақади хлқнои алإнсони фии أҳсни тақвим . Ҳамчунин фарзанди одами нутфа буд , ълқаҳ гардонид ълқаҳ буд , мзғаҳ гардонид мзғаҳ буд , изом ва лаҳм гардонид мурда буд , зинда гардонид нодон буд , доно гардонид он гуҳ бар худ сано кард ки : Фтборки аллоҳи أҳсни алхолқин . Хокроу нутфаро аз ҳол баҳол мегардонид , то ончӣ дар азал ҳукм кардау қазои ронда бар вай бирафт . Ҳамчунин Саидроу шқиро аз ҳоли баҳоли мигрдонди гуҳ дар тоъат , гуҳ дар маъсият , гуҳ дар маҷлиси илм , гуҳ дар маҷлиси хамри гуҳи шодону гуҳи гирён то охири аҳд ки умри шимурда басар ояду ҳукми азалии даройад : аммо илои алҷнаҳ ва аммо илои алнор агар дӯзахӣ буд : сами рддноаҳи أсФли соФлин , вагар биҳиштӣ буд : фалаами أҷри ғайри мамнӯн . Ҳақи ҷлу ъло каромат фармоед бФзлу карами хеш .

شاه این عالم کیست؟ دل این شاه را وزیر کیست؟ عقل سپاهش، حواسّ چاکرش، دست و پای جاسوسش، گوش رقیبش، چشم ترجمانش، زبان داعیش، خاطر رسولش، الهام سفیرش، علم سلطانش! حقّ جلّ جلاله پاکست و بزرگوار. آن خداوندی که از مشتی خاک چنین صنعی پیدا کرد، و در آفرینش وی قدرت خود اظهار کرد. ازین عجبتر که از جوهری عالمی آفرید و از بادی عیسی مریم آفرید، و از سنگی ناقه صالح آفرید، و از عصاء موسی ثعبانی آفرید، و از دودی آسمان آفرید، از نوری فریشتگان آفرید، از ناف آهویی مشک بویا، از گاوی بحری عنبر سارا، از کرمی قزّی مایه دیبا، از مگسی عسلی مصفّی، از خاری گلناری زیبا، از گیاهی حلوایی با شفا. حقّ جلّ جلاله می‌نماید که: صانع بی‌علّت منم، کردگار بی‌آلت منم، قهّار بی‌حیلت منم، غفّار بی‌مهلت منم، ستّار هر زلّت منم: لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ در آفرینش آدم طورها ساخت، یک بار گفت: از خاک آفریدم او را «کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ» جای دیگر گفت: از گل آفریدم: إِنِّی خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِینٍ جای دیگر گفت: از سلاله آفریدم: وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ جای دیگر گفت: مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ جای دیگر گفت: مِنْ صَلْصالٍ کَالْفَخَّارِ معنی آنست که: اوّل خاک بود، گل گردانید گل بود، سلاله گردانید سلاله بود، حماء مسنون گردانید حماء مسنون بود، صلصال گردانید صلصال بود، جانور گردانید مرده بود، زنده گردانید سفال بود، گوشت و پوست و رگ و پی و استخوان گردانید نادان بود، دانا گردانید. چون او را بحال کمال رسانید، بر خود ثنا کرد که: لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ. همچنین فرزند آدم نطفه بود، علقه گردانید علقه بود، مضغه گردانید مضغه بود، عظام و لحم گردانید مرده بود، زنده گردانید نادان بود، دانا گردانید آن گه بر خود ثنا کرد که: فَتَبارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِینَ. خاک را و نطفه را از حال بحال میگردانید، تا آنچه در ازل حکم کرده و قضا رانده بر وی برفت. همچنین سعید را و شقی را از حال بحال میگرداند گه در طاعت، گه در معصیت، گه در مجلس علم، گه در مجلس خمر گه شادان و گه گریان تا آخر عهد که عمر شمرده بسر آید و حکم ازلی درآید: امّا الی الجنّة و امّا الی النّار اگر دوزخی بود: ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِینَ، و گر بهشتی بود: فَلَهُمْ أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ. حقّ جلّ و علا کرامت فرماید بفضل و کرم خویش.