Ин сӯра ҳашт оятаст , сӣ ва чаҳор калима , сад ва панҷоҳ ҳарф , ҷумла ба Макка фурӯ омад бқўли муфассирон , магари ибни аббос ки гуфт : маданӣаст ва ба Мадинаи фурӯи омада . Ва дарин сӯраи носих ва мансӯх нест , магари як оят ки лафзи он муҳкамасту маънии мансӯхи أи лӣси аллоҳи бأҳкми алҳокмин ? маънии ин оя мансӯхаст боити сайфи лони маъноҳо хули анҳуаму дъҳм . Ва дар хабараст аз абии бен каъб аз Мустафо ( с ) гуфт : « ҳар ки сӯра «у алтин » бархонад аллоҳи таъолӣ ӯро дар дунёи ду чиз диҳад : яке офият , дигари яқину баъдад ҳар касе ки ин сӯра бархонад ӯро рӯзаи як рӯз банависанд .
این سوره هشت آیتست، سی و چهار کلمه، صد و پنجاه حرف، جمله به مکه فرو آمد بقول مفسّران، مگر ابن عباس که گفت: مدنی است و به مدینه فرو آمده. و درین سوره ناسخ و منسوخ نیست، مگر یک آیت که لفظ آن محکم است و معنی منسوخ أَ لَیْسَ اللَّهُ بِأَحْکَمِ الْحاکِمِینَ؟ معنی این آیه منسوخ است بآیت سیف لانّ معناها خلّ عنهم و دعهم. و در خبر است از ابی بن کعب از مصطفی (ص) گفت: «هر که سوره «و التّین» برخواند اللَّه تعالی او را در دنیا دو چیز دهد: یکی عافیت، دیگر یقین و بعدد هر کسی که این سوره برخواند او را روزه یک روز بنویسند.
Ва алтину алзитўн : қоли ибни аббосу алҳсну алмҷоҳду мақотилу алклбӣу ътоءи бен абии рбоҳ : ҳўи тинкми алзии тأклўну зитўнкми алзӣ тъсрўн манеҳ алзиту хс « алтин » болқсми лонаи ишбаҳи смори алҷнаҳи лӣси фӣа ва мо ибқӣу итрҳ ,у хс « алзитўн » лксраҳи манофеау лонаи лои духон лдҳнаҳ ъанд алоиқоду лои лҳтби шаҷара . «у алзитўн » шаҷараи муборакаи ҷоءи баҳои алҳдису ҳаии самарау даҳани ислҳи ллостбоғу алостбоҳ . Ва қоли қтодаҳ : « алтин » алҷбли алзии алайҳи димишқ «у алзитўн » алзии алайҳи байти алмуқаддасу ҳумои ҷабалони инбтони алтину алзитўну қил : ҳумои масҷидони болшом . Қоли Муҳамади бен каъб : « алтин » масҷиди асҳоби алкҳФ «у алзитўн » масҷиди аилё .
وَ التِّینِ وَ الزَّیْتُونِ: قال ابن عباس و الحسن و المجاهد و مقاتل و الکلبی و عطاء بن ابی رباح: هو تینکم الّذی تأکلون و زیتونکم الّذی تعصرون منه الزّیت و خصّ «التّین» بالقسم لانّه یشبه ثمار الجنّة لیس فیه و ما یبقی و یطرح، و خصّ «الزّیتون» لکثرة منافعه و لانّه لا دخان لدهنه عند الایقاد و لا لحطب شجره. «وَ الزَّیْتُونِ» شجرة مبارکة جاء بها الحدیث و هی ثمرة و دهن یصلح للاصطباغ و الاصطباح. و قال قتادة: «التّین» الجبل الّذی علیه دمشق «وَ الزَّیْتُونِ» الّذی علیه بیت المقدّس و هما جبلان ینبتان التِّینِ وَ الزَّیْتُونِ و قیل: هما مسجدان بالشّام. قال محمد بن کعب: «التّین» مسجد اصحاب الکهف «وَ الزَّیْتُونِ» مسجد ایلیا.
Ва қил : ҳўи қисми бҷмиъи нъми аллоҳи алтии минҳо « алтин »у ҳўи таом «у алзитўн »у ҳўи адоаму аллоҳи аълам .
و قیل: هو قسم بجمیع نعم اللَّه الّتی منها «التّین» و هو طعام «وَ الزَّیْتُونِ» و هو ادام و اللَّه اعلم.
Ва таври синин яъне : алҷбли алзии кулами аллоҳи ъзу ҷли алайҳи Мӯсо ( ъ ) бмдину исмаи зубайру маънӣ : « синин » : алҳсни алмборки алмзин ,у аътии расӯли аллоҳ ( с ) эмомаи бинти абнтаҳи зайнаби қаллодау қоли лҳо : сана , сана , сана , эй ҳасан , ҳасан , ҳасану ҳаии лғаҳи ҳбшиаҳ . Ва асл « синин » « синоء » , ва « синоء » мафтӯҳаи алсину мксўртҳо . Ва анмои қоли ҳоҳно : « синин » лони боҷи алоёти алнўн ва ҳоказо қавла :у ҳозои алблди алأмини Фҳўи аломни кқўлаҳ : « ҳрмои омно » локини зикраи алии боҷи оёти алсўраҳи комаи қоли фии сӯраи алсоФот : « саломи алии Илёсин »у ҳўи Илёси Фхрҷи алии боҷи оёти алсўраҳу алкломи фии мадҳи алҷбли болҳсни ман қабл алнботу алшҷру алмоء ба .
وَ طُورِ سِینِینَ یعنی: الجبل الّذی کلّم اللَّه عزّ و جلّ علیه موسی (ع) بمدین و اسمه زبیر و معنی: «سینین»: الحسن المبارک المزیّن، و اعطی رسول اللَّه (ص) امامة بنت ابنته زینب قلادة و قال لها: سنه، سنه، سنه، ای حسن، حسن، حسن و هی لغة حبشیّة. و اصل «سینین» «سیناء»، و «سیناء» مفتوحة السّین و مکسورتها. و انّما قال هاهنا: «سینین» لانّ باج الآیات النّون و هکذا قوله: وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِینِ فهو الآمن کقوله: «حرما آمنا» لکن ذکره علی باج آیات السّورة کما قال فی سورة الصّافّات: «سلام علی الیاسین» و هو الیاس فخرج علی باج آیات السّورة و الکلام فی مدح الجبل بالحسن من قبل النّبات و الشّجر و الماء به.
Ва ҳозои алблди алأмин яъне :у ҳозои алблди аломни аҳлау ҳўи Маккаи кқўлаҳ : « ва ман дахлаи кони омно » иأмни фӣаи анноси фии алҷоҳлиаҳу алислому қили фии маънӣ « аломин » : эй мأмўни алии мо аўдъаҳи аллоҳи ман мъолми дайна . Қоли алмбрд : ҳаии арбаъаи аҷбли таври тиноءу ҳўи димишқ ,у таври зитоءу ҳўи байти алмуқаддас ,у таври синоءу ҳўи ҷабали Мӯсо ( ъ ) ,у таври тимноёу ҳўи Маккаи ҳзаҳи ақсому алмқсми алайҳ .
وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِینِ یعنی: وَ هذَا الْبَلَدِ الآمن اهله و هو مکة کقوله: «وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً» یأمن فیه النّاس فی الجاهلیّة و الاسلام و قیل فی معنی «الامین»: ای مأمون علی ما اودعه اللَّه من معالم دینه. قال المبرّد: هی اربعة اجبل طور تیناء و هو دمشق، و طور زیتاء و هو بیت المقدس، و طور سیناء و هو جبل موسی (ع)، و طور تیمنایا و هو مکة هذه اقسام و المقسم علیه.
Лақади хлқнои алإнсони фии أҳсни тақвим эй аъдли қомаҳу аҳсани суварау злки анаи халқи кули ҳайвони мнкбои алии виҷҳаи ало « алонсон » халқаи мадиди алқомаҳи итноўли мأкўлаҳи беда , мзинои болъқлу алтмииз ,у алмроди болонсони одам ( ъ )у қил : ҳўи оми фии алмؤмнину алкоФрин . Ва қил : ҳўи хоси фии абии ҷаҳл :у қил : фии Утбау шебау алтқдир : фии тақвими أҳсни тақвим .
لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ ای اعدل قامة و احسن صورة و ذلک انّه خلق کلّ حیوان منکبّا علی وجهه الّا «الانسان» خلقه مدید القامة یتناول مأکوله بیده، مزیّنا بالعقل و التّمییز، و المراد بالانسان آدم (ع) و قیل: هو عامّ فی المؤمنین و الکافرین. و قیل: هو خاصّ فی ابی جهل: و قیل: فی عتبة و شیبة و التّقدیر: فی تقویم أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ.
Сами рддноаҳ яъне : « алонсон » أсФли соФлин яъне : илои алҳрму алхрФу арзли улумри лкилои иълми ман баъди илми шиӣои ФизъФи ҷисмау изҳби ақлау инқси умрау алсоФлўни ҳам алзъФоءи ман алмрзӣу алзмнӣу алотФоли Фолшихи алкбир « асфал » ман ҳؤлоءи ҷмиъо ва « أсФли соФлин » накара тъми алҷнси комаи иқўлўн : фалони акрами қоим .
ثُمَّ رَدَدْناهُ یعنی: «الانسان» أَسْفَلَ سافِلِینَ یعنی: الی الهرم و الخرف و ارذل العمر لکیلا یعلم من بعد علم شیئا فیضعف جسمه و یذهب عقله و ینقص عمره و السّافلون هم الضّعفاء من المرضی و الزّمنی و الاطفال فالشّیخ الکبیر «اسفل» من هؤلاء جمیعا و «أَسْفَلَ سافِلِینَ» نکرة تعمّ الجنس کما یقولون: فلان اکرم قائم.
Фозои урфати қиллати алқоӣмин . Ва фии мусҳафи абди аллоҳ : « асфали алсофлин »у қоли алҳсну муҷоҳиду қтодаҳ : « сами рддноаҳ » илои алнор яъне : ило « أсФли соФлин » лони ҷаҳаннами баъзҳо « асфал » ман баъз . Ва қоли абӯи алъолӣа : яъне : илои алнори фии ақбҳи сувараи сами астснии Фқол : إлои аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳоти Фонҳми лои ирдўни илои алнор ва ман қоли болқўли алаввали қоли рддноаҳ « أсФли соФлин » Фзолти ъқўлҳму анқтъти аъмолҳми Флои тктби ?лаами ҳасанаи إлои аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳоти ?фонаи иктби ?лаами баъди алҳрму алхрФ мисли алзии конўои иъмлўни фии ҳоли алшбобу алсҳаҳ . Қоли ибни аббос : ҳам нафари рдўои илои арзли улумри алии аҳди расӯли аллоҳ ( с ) Фонзли аллоҳи ъзрҳму ахбри ани ?лаами аҷри алзии ъмлўо қабл ани тзҳби ъқўлҳм . Қоли ъкрмаҳ : лами изри ҳозои ашшайхи кибраи ази хатми аллоҳи ?лаи боҳасани мо кони иъмл , ва рӯй ани ибни аббоси қол : إлои аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳот эй إлои аллазӣнаи қрءўои алқуръону қол : ман қрأи алқуръони лами ирди илои арзли улумр .
فاذا عرّفت قلت القائمین. و فی مصحف عبد اللَّه: «اسفل السّافلین» و قال الحسن و مجاهد و قتادة: «ثُمَّ رَدَدْناهُ» الی النّار یعنی: الی «أَسْفَلَ سافِلِینَ» لانّ جهنّم بعضها «اسفل» من بعض. و قال ابو العالیة: یعنی: الی النّار فی اقبح صورة ثمّ استثنی فقال: إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ فانّهم لا یردّون الی النّار و من قال بالقول الاوّل قال رددناه «أَسْفَلَ سافِلِینَ» فزالت عقولهم و انقطعت اعمالهم فلا تکتب لهم حسنة إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ فانّه یکتب لهم بعد الهرم و الخرف مثل الّذی کانوا یعملون فی حال الشّباب و الصّحة. قال ابن عباس: هم نفر ردّوا الی ارذل العمر علی عهد رسول اللَّه (ص) فانزل اللَّه عذرهم و اخبر انّ لهم اجر الّذی عملوا قبل ان تذهب عقولهم. قال عکرمة: لم یضرّ هذا الشّیخ کبره اذ ختم اللَّه له باحسن ما کان یعمل، و روی عن ابن عباس قال: إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ ای إِلَّا الَّذِینَ قرءوا القرآن و قال: من قرأ القرآن لم یردّ الی ارذل العمر.
Фалаами أҷри ғайри мамнӯн эй ғайри мақтӯъи лонаи иктби ?лаи ксолҳи мо кони иъмл . Сами қол : Фмои икзбку қил : эй шайъи ء « икзбк »у фии алмхотб ба қавлон : аҳдҳмои ана « алонсон »у алмънӣ : « Фмо » иҳмлки алии алкзби баъди ҳозои алқсму баъди ҳозои албёни боладин яъне : болҷзоءу албъс . Ва қил : мо иързки ллкзб ва мо иҳмлки алии алткзиби аиҳо « алонсон » бъдмои ъоинти ман длоӣли алтўҳид . Мегуяд : эй одамии баъди азин длоӣли тавҳид ки мъоинт дидӣу баъд аз онкии қисмҳо ёд кардему равшан боз намудем , чаҳ чизи турои барин дурӯғ медорад ки мегӯйӣ ҷуз ӯ баъс несту фардои худоӣ бо халқ шумор накунаду подоши надиҳад ?у алқўли ассонии улхитоби ллнбӣ ( с )у фӣаи азмор , эй Фмои икзбки баъди ҳозои албёну баъди ҳзаҳи алҳҷаҳу албрҳони алои ҷоҳд ?у қил : маъноа : ман инсбк ё Муҳамади илои алкзби баъди ҳозои албёну баъди қдртнои алии халқ « алонсон »у тақвима . эй кули шайъи ءи исдқку ишҳди лмои ҷӣт ба . Ва қоли алФроء « Фмо » алзӣ « икзбк » бони анноси идонўни боъмолҳми конаи қол : Фмни иқдри алии ткзибки болсўобу алъқоби бъдмои табин ?лаи ман хлқно « алонсон » алии мо всФно .
فَلَهُمْ أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ ای غیر مقطوع لانّه یکتب له کصالح ما کان یعمل. ثمّ قال: فَما یُکَذِّبُکَ و قیل: ایّ شیء «یُکَذِّبُکَ» و فی المخاطب به قولان: احدهما انّه «الانسان» و المعنی: «فما» یحملک علی الکذب بعد هذا القسم و بعد هذا البیان بِالدِّینِ یعنی: بالجزاء و البعث. و قیل: ما یعرّضک للکذب و ما یحملک علی التّکذیب ایّها «الانسان» بعدما عاینت من دلائل التّوحید. میگوید: ای آدمی بعد ازین دلائل توحید که معاینت دیدی و بعد از آنکه قسمها یاد کردیم و روشن باز نمودیم، چه چیز ترا برین دروغ میدارد که میگویی جز او بعث نیست و فردا خدای با خلق شمار نکند و پاداش ندهد؟ و القول الثّانی الخطاب للنّبیّ (ص) و فیه اضمار، ای فَما یُکَذِّبُکَ بعد هذا البیان و بعد هذه الحجّة و البرهان الّا جاحد؟ و قیل: معناه: من ینسبک یا محمد الی الکذب بعد هذا البیان و بعد قدرتنا علی خلق «الانسان» و تقویمه. ای کلّ شیء یصدّقک و یشهد لما جئت به. و قال الفراء «فما» الّذی «یُکَذِّبُکَ» بانّ النّاس یدانون باعمالهم کانّه قال: فمن یقدر علی تکذیبک بالثّواب و العقاب بعدما تبیّن له من خلقنا «الانسان» علی ما وصفنا.
أи лӣси аллоҳи бأҳкми алҳокмин эй боқзии алқозин . Ва қоли мақотил : أи лӣси аллоҳи иҳкми бинку байни аҳли алткзиб ё Муҳамад ? !у қил : ҳўи ман алҳкмаҳ ,у алҳокмўни ҳам алҳкмоءу аллоҳи ъзу ҷли аҳкмҳми Санъоу тқдиро .
أَ لَیْسَ اللَّهُ بِأَحْکَمِ الْحاکِمِینَ ای باقضی القاضین. و قال مقاتل: أَ لَیْسَ اللَّهُ یحکم بینک و بین اهل التّکذیب یا محمد؟! و قیل: هو من الحکمة، و الحاکمون هم الحکماء و اللَّه عزّ و جلّ احکمهم صنعا و تقدیرا.
Рӯй : ан алнабӣ ( с ) : кони азои қрأи ҳзаҳи алоиаҳ , қол : « балӣу анои ман алшоҳдин »у иأмри бзлки алии мо қол ( с ) : « ман қрأи أи лӣси аллоҳи бأҳкми алҳокмини Флиқл : « балӣу анои алии злки ман алшоҳдин » ва ман қрأ : « أи лӣси злки бқодри алии أни яҳёи аламутӣ » Флиқл : « балӣ » . Ва ман қрأ : « Фбأии ҳадиси баъдаи иؤмнўн » Флиқл : « омнои биллоҳ » .
روی: انّ النّبیّ (ص): کان اذا قرأ هذه الآیة، قال: «بلی و انا من الشّاهدین» و یأمر بذلک علی ما قال (ص): «من قرأ أَ لَیْسَ اللَّهُ بِأَحْکَمِ الْحاکِمِینَ فلیقل: «بلی و انا علی ذلک من الشّاهدین» و من قرأ: «أَ لَیْسَ ذلِکَ بِقادِرٍ عَلی أَنْ یُحْیِیَ الْمَوْتی» فلیقل: «بلی». و من قرأ: «فَبِأَیِّ حَدِیثٍ بَعْدَهُ یُؤْمِنُونَ» فلیقل: «آمنّا باللّه».
Ва фии рўоиаҳи ахрии ман қрأи фии охири сӯраи алмалик : « Фмни иأтикми бмоءи муайян » Флиқл : « аллоҳ » .
و فی روایة اخری من قرأ فی آخر سورة الملک: «فَمَنْ یَأْتِیکُمْ بِماءٍ مَعِینٍ» فلیقل: «اللَّه».
Агар хонандаи қуръон дар намоз хонд ин оёт , ё берун аз намоз , ин калимот ки дар хабар аст бигӯед ва агар эмом бошад дар намоз ҳамчунин бигӯеду қавм бар мтобъти эмом ҳамчунин бигӯянд .
اگر خواننده قرآن در نماز خواند این آیات، یا بیرون از نماز، این کلمات که در خبر است بگوید و اگر امام باشد در نماز همچنین بگوید و قوم بر متابعت امام همچنین بگویند.