Ин сӯра ҳашт оятаст , навад ва чаҳор калима , сесад ва навад ва на ҳарф , ҷумла ба Мадина фурӯ омад . Баъзе муфассирон гуфтанд : ?маккейаст , ба Макка фурӯ омад . Ва дарин сӯраи носих ва мансӯх нест . Ва фии алхбри ани абии бен каъби қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ман қрأи сӯра « лами икн » кони явми алқёмаҳи маъаи хайри албриаҳи мсоФроу мқимо »

این سوره هشت آیتست، نود و چهار کلمه، سیصد و نود و نه حرف، جمله به مدینه فرو آمد. بعضی مفسّران گفتند: مکّی است، به مکه فرو آمد. و درین سوره ناسخ و منسوخ نیست. و فی الخبر عن ابی بن کعب قال: قال رسول اللَّه (ص): «من قرأ سورة «لم یکن» کان یوم القیامة مع خیر البریّة مسافرا و مقیما»

Ва ани қтодаҳи ани инси қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) лобии бен каъб : « ани аллоҳи ъзу ҷли амрнии ани ақрأи алейк : лами икни аллазӣнаи кФрўоу фии рўоиаҳи ахрӣ : « амрнии ани ақрأи алейк алқуръон » .

و عن قتادة عن انس قال: قال رسول اللَّه (ص) لابی بن کعب: «انّ اللَّه عزّ و جلّ امرنی ان اقرأ علیک: لَمْ یَکُنِ الَّذِینَ کَفَرُوا و فی روایة اخری: «امرنی ان اقرأ علیک القرآن».

Қол : «у самонеи лак » қол : нъми қол : «у қад зикрат ъанд раби Алъоламин » . Қол : нъм . Фзрқт айнана .

قال: «و سمّانی لک» قال: نعم قال: «و قد ذکرت عند ربّ العالمین». قال: نعم. فزرقت عیناه.

Ва фии рўоиаҳи ахрии қоли Ҷабраили ллнбӣ ( с ) : лмои нзлти ҳзаҳи алсўраҳи ани аллоҳи иأмрки ани тқрأҳои абёи Фзкр алнабӣ ( с ) лобии Фбкӣ . Ва қол : ӯ зикрати ҳнок ё расӯли аллоҳ . Фқол : « нъми Фбзлки ФлтФрҳўо » .

و فی روایة اخری قال جبرئیل للنّبیّ (ص): لمّا نزلت هذه السّورة انّ اللَّه یأمرک ان تقرأها ابیا فذکر النّبیّ (ص) لابی فبکی. و قال: او ذکرت هناک یا رسول اللَّه. فقال: «نعم فبذلک فلتفرحوا».

Ва рӯй ани Саиди бен алмсиби ани абии алдрдоءи қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « луи иълми анноси мо фии лами икни аллазӣнаи кФрўои ман أҳли алкитоби лътлўои алоҳлу алмолу тълмўҳо .

و روی عن سعید بن المسیّب عن ابی الدّرداء قال: قال رسول اللَّه (ص): «لو یعلم النّاس ما فی لَمْ یَکُنِ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ لعطّلوا الاهل و المال و تعلموها.

Фқоли раҷули ман хзоъаҳ : мо фӣҳо ман алоҷр ё расӯли аллоҳ ? Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) : « лои иқрأҳои мунофиқ абадану лои абди фии қалбаи шаки фии аллоҳу аллоҳи ани алмлоӣкаҳи алмқрбини лиқрءўнҳои мнзи халқи аллоҳи алсмоўоту аларзи лои иФтрўни ани қроءтҳо ва мо ман абди иқрأҳои блили алои баъси аллоҳи малоикаи иҳФзўнаҳи фии дайнау дунёау идъўни аллоҳи ?лаи болмғФраҳу алрҳмаҳи ?фони қрأҳои нҳорои аътии алайҳои ман алтроб мисли мо أзоءи алайҳи алнҳору азлми алайҳи аллил » Фқоли раҷули ман Қайси ъилон : зднои ман ҳозои алҳдиси Фдоки абӣу уммӣ ё расӯли аллоҳ ( с ) ! Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) : « тълмўо « ъам итсоءлўн »у тълмўои қу алқуръони алмҷиду тълмўоу алсмоءи зоти албрўҷу тълмўоу алсмоءу алторқи Фонкми луи тълмўни мо Фиҳни лътлтми мо антми фӣау тълмтмўҳну тқрбтми илои аллоҳи ъзу ҷли бҳни ?фони аллоҳи иғФри бҳни кули занби алои алшрки биллоҳу аълмўои ани табораки алзии бедаи алмалики тҷодли ани соҳибҳо явми алқёмаҳу тстғФри ?лаи ман алзнўб .

فقال رجل من خزاعة: ما فیها من الاجر یا رسول اللَّه؟ فقال رسول اللَّه (ص): «لا یقرأها منافق ابدا و لا عبد فی قلبه شکّ فی اللَّه و اللَّه انّ الملائکة المقرّبین لیقرءونها منذ خلق اللَّه السّماوات و الارض لا یفترون عن قراءتها و ما من عبد یقرأها بلیل الّا بعث اللَّه ملائکة یحفظونه فی دینه و دنیاه و یدعون اللَّه له بالمغفرة و الرّحمة فان قرأها نهارا اعطی علیها من التّراب مثل ما أضاء علیه النّهار و اظلم علیه اللّیل» فقال رجل من قیس عیلان: زدنا من هذا الحدیث فداک ابی و امّی یا رسول اللَّه (ص)! فقال رسول اللَّه (ص): «تعلّموا «عَمَّ یَتَساءَلُونَ» و تعلّموا ق وَ الْقُرْآنِ الْمَجِیدِ و تعلّموا وَ السَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ و تعلّموا وَ السَّماءِ وَ الطَّارِقِ فانّکم لو تعلمون ما فیهنّ لعطّلتم ما انتم فیه و تعلّمتموهنّ و تقرّبتم الی اللَّه عزّ و جلّ بهنّ فانّ اللَّه یغفر بهنّ کلّ ذنب الّا الشّرک باللّه و اعلموا انّ تَبارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ تجادل عن صاحبها یوم القیامة و تستغفر له من الذّنوب.

Қавла : лами икни аллазӣнаи кФрўои ман أҳли алкитоби ман ҳоҳнои ллтбиину қили ллтбъиз ва « أҳли алкитоб » , алиҳўду алнсорӣу алмшркўни куффори алъараб ва ҳам абдаи алоўсони мунфакин эй мнтҳини ани кФрҳму шркҳм ,у қоли аҳли аллғаҳ : « мунфакин » зоӣлини мунфасилин . Иқол : Фккти алшии ءи ФонФк эй анФсл « ҳатто тأтиҳми албина » лафзаи мстқблу маъноаи алмозӣ эй « ҳатто » аттҳм « албина » эй алҳҷаҳи алўозҳаҳи аззоҳираи алтии итмизи баҳо алҳақ ани алботл , яъне : Муҳамад ( с ) атоҳми болқрони Фбини ?лаами ҷҳолтҳму злолтҳму дъоҳми илои алоямони Фҳзаҳи алоиаҳи Фимни омни ман алФриқини ахбри анҳми лами интҳўои ани алкФр ҳатто атоҳм алрасул Фдъоҳми илои алоямони Фомнўои Фонқзҳми аллоҳи ман алҷҳлу алзлолаҳ . Фқоли ибни кисон : маъноа « лами икн » ҳؤлоءи алкФори торакин сафаи Муҳамад ( с ) фии ктобҳми анаи набӣ ҳатто баъси Флмои баъси тФрқўои фӣау ахтлФўо . Ва қил : лои интҳўни ани кФрҳм ҳатто иأтиҳми аламути сами Фср « албина » Фқол : расӯли ман аллоҳи итлўои сҳФо эй катбан , яъне : мо итзмнаҳ « алсҳФ » ман алмктўби фӣҳоу ҳў « алқуръон » лонаи кони итлўои ани зуҳри қалбаи лои ани китоб « мутаҳҳара » ман алботлу алкзбу алзўру қил : « лои имсаҳи إлои алмтҳрўн » .

قوله: لَمْ یَکُنِ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ من هاهنا للتّبیین و قیل للتّبعیض و «أَهْلِ الْکِتابِ»، الیهود و النّصاری و المشرکون کفّار العرب و هم عبدة الاوثان مُنْفَکِّینَ ای منتهین عن کفرهم و شرکهم، و قال اهل اللّغة: «مُنْفَکِّینَ» زائلین منفصلین. یقال: فککت الشّی‌ء فانفکّ ای انفصل «حَتَّی تَأْتِیَهُمُ الْبَیِّنَةُ» لفظه مستقبل و معناه الماضی ای «حتّی» اتتهم «البیّنة» ای الحجّة الواضحة الظّاهرة الّتی یتمیّز بها الحقّ عن الباطل، یعنی: محمد (ص) اتاهم بالقرآن فبیّن لهم جهالتهم و ضلالتهم و دعاهم الی الایمان فهذه الآیة فیمن آمن من الفریقین اخبر انّهم لم ینتهوا عن الکفر حتّی اتاهم الرّسول فدعاهم الی الایمان فآمنوا فانقذهم اللَّه من الجهل و الضّلالة. فقال ابن کیسان: معناه «لَمْ یَکُنِ» هؤلاء الکفّار تارکین صفة محمد (ص) فی کتابهم انّه نبیّ حتّی بعث فلمّا بعث تفرّقوا فیه و اختلفوا. و قیل: لا ینتهون عن کفرهم حتّی یأتیهم الموت ثمّ فسّر «البیّنة» فقال: رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ یَتْلُوا صُحُفاً ای کتبا، یعنی: ما یتضمّنه «الصّحف» من المکتوب فیها و هو «القرآن» لانّه کان یتلوا عن ظهر قلبه لا عن کتاب «مطهّرة» من الباطل و الکذب و الزّور و قیل: «لا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ».

« фӣҳо » эй фии тлк « алсҳФ » « кутуб » яъне : алоёту алоҳком « қима » эй одилаи мустақӣмаи ғайри зоти ъўҷ . Ириди болсҳФи алтўомиру алоўроқу болктби алсўру алоҳкому алоёт .

«فیها» ای فی تلک «الصّحف» «کتب» یعنی: الآیات و الاحکام «قیّمة» ای عادلة مستقیمة غیر ذات عوج. یرید بالصّحف الطّوامیر و الاوراق و بالکتب السّور و الاحکام و الآیات.

Ва мо тафарруқи аллазӣнаи أўтўои алкитоб эй мо ахтлФўои фии амри Муҳамад ( с ) ва мо кзбўаҳи إлои ман баъди мо ҷоءтҳми албинаи Муҳамаду алқуръон , эй лами ихтлФўои фии мабаса ва куна набиё алои баъди зуҳӯраи бғёу ҳсдо . Қоли қавми ман алмФсрин : ман аввали алсўраҳи илои қавла : фӣҳо кутуби қимаи ҳукмҳо Фимни омни ман أҳли алкитобу алмшркин ва ман қавла : ва мо тафарруқи ҳукмаи Фимни лами иؤмни ман أҳли алкитоби баъди қиёми алҳҷаҳи сами зикри мо амрўо ба фии ктбҳми Фқол : ва мо أмрўои إлои лиъбдўои аллоҳ эй мо амри ҳؤлоءи алкФор « ало » ани лиъбдўои аллоҳи мухлисин ?лаи аддӣн эй муваҳҳидин лои ишркўн « ҳнФоء » эй моӣлини ани алодёни кулҳо илои дайни алислому қил : « ҳнФоء » моӣлини ило алҳақ одилин ани алботлу қил : ҳоҷин мхттнини воҳиди алҳнФоءи ҳаниф ,у алҳниФи фии аласли алмстқиму ҳўи фии аҳли алмалики алмслми тқўл : раҷули мтҳнФ , эй мусаллами мутааббиду алҳниФи фии алмуслимӣни алҳоҷу алмхттну анмои қили лмоӣли алрҷлини аҳнФи тФоؤлои комаи қолўои ллоъмии бсироу ллдиғи слимо . Ва иқимўои алслоаҳи алмктўбаҳи фии авқотҳоу иؤтўо алзкоаҳ ъанд маҳалҳоу злки алзии амрўо ба дайни алқимаҳ , эй алмлаҳу алшриъаҳи алмстқимаҳ . АзоФи аддӣни илои алқимаҳу ҳаии наътаи лохтлоФи аллФзин ,у алъараби тзиФи алшии ءи илои наътаи ксироу тҷди ҳозои фии алқуръони фии мавозиъи минҳои қавла : «у лдори алохраҳ »у қоли фии мавзе : «у ллдори алохраҳ » лони ?илдори ҳаии алохраҳу тқўл : дахлати масҷиди алҷомъу масҷидулҳарому адхлки аллоҳи ҷинаи алФрдўс , ҳозоу амсола .

وَ ما تَفَرَّقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ ای ما اختلفوا فی امر محمد (ص) و ما کذّبوه إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَیِّنَةُ محمد و القرآن، ای لم یختلفوا فی مبعثه و کونه نبیّا الّا بعد ظهوره بغیا و حسدا. قال قوم من المفسّرین: من اوّل السّورة الی قوله: فِیها کُتُبٌ قَیِّمَةٌ حکمها فیمن آمن مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ وَ الْمُشْرِکِینَ و من قوله: وَ ما تَفَرَّقَ حکمه فیمن لم یؤمن مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ بعد قیام الحجّة ثمّ ذکر ما امروا به فی کتبهم فقال: وَ ما أُمِرُوا إِلَّا لِیَعْبُدُوا اللَّهَ ای ما امر هؤلاء الکفّار «الّا» ان لِیَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ ای موحّدین لا یشرکون «حنفاء» ای مائلین عن الادیان کلّها الی دین الاسلام و قیل: «حُنَفاءَ» مائلین الی الحقّ عادلین عن الباطل و قیل: حاجّین مختتنین واحد الحنفاء حنیف، و الحنیف فی الاصل المستقیم و هو فی اهل الملک المسلم تقول: رجل متحنّف، ای مسلم متعبّد و الحنیف فی المسلمین الحاجّ و المختتن و انّما قیل لمائل الرّجلین احنف تفاؤّلا کما قالوا للاعمی بصیرا و للدیغ سلیما. و یقیموا الصّلاة المکتوبة فی اوقاتها و یؤتوا الزّکاة عند محلّها و ذلک الّذی امروا به دین القیّمة، ای الملّة و الشّریعة المستقیمة. اضاف الدّین الی القیّمة و هی نعته لاختلاف اللّفظین، و العرب تضیف الشّی‌ء الی نعته کثیرا و تجد هذا فی القرآن فی مواضع منها قوله: «وَ لَدارُ الْآخِرَةِ» و قال فی موضع: «وَ لَلدَّارُ الْآخِرَةُ» لانّ الدّار هی الآخرة و تقول: دخلت مسجد الجامع و مسجد الحرام و ادخلک اللَّه جنّة الفردوس، هذا و امثاله.

Ва анси алқимаҳи лони алоёти ҳоӣиаҳи фарди аддӣни илои алмлаҳ . Ва қоли алнзри бен ?шамили сأлти Алхалӣли бен Аҳмади ани қавла :у злки дайни алқимаҳи Фқол : « алқимаҳ » ҷамъи алқиму алқиму алқоӣми воҳиду муҷози алоиаҳу злки дайни алқоӣмини ллаҳи болтўҳиди сами зикри мо ллФриқини Фқол : إни аллазӣнаи кФрўои ман أҳли алкитобу алмшркини фии нори ҷаҳаннами холидин фӣҳо яъне : явми алқёмаҳ . Ва қил : « фӣ » ҳукми аллоҳи أўлӣки ҳам шари албриаҳ эй « шар » алхлиқаҳи қрأи нофеъу ибни омир « албрӣаҳ » болҳмзи фии алҳрФини лонаи ман қўлҳм : броءи аллоҳи алхлқи ибрأҳми баро . Қоли аллоҳи ъзу ҷл : ман қабл أни нбрأҳоу қрأи алохрўни болтшдиди ман ғайри ҳамзу ?лаи ваҷҳон : аҳдҳмои анаи тарки алҳмзу адхли алтшдид ъўзо манеҳу ассонии ани ткўни Фъилаҳи ман албрӣу ҳўи алтроб , эй « ҳам шар » ман халқи ман алтроби кқўлаҳ : إни шар алдўоб ъанд аллоҳи алсми албкм . Нзлти фӣ банӣ абди ?илдори ман Қурайш .

و انّث القیّمة لانّ الآیات هائیة فردّ الدّین الی الملّة. و قال النضر بن شمیل سألت الخلیل بن احمد عن قوله: وَ ذلِکَ دِینُ الْقَیِّمَةِ فقال: «القیّمة» جمع القیّم و القیّم و القائم واحد و مجاز الآیة و ذلک دین القائمین للَّه بالتّوحید ثمّ ذکر ما للفریقین فقال: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ وَ الْمُشْرِکِینَ فِی نارِ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها یعنی: یوم القیامة. و قیل: «فی» حکم اللَّه أُولئِکَ هُمْ شَرُّ الْبَرِیَّةِ ای «شرّ» الخلیقة قرأ نافع و ابن عامر «البرئة» بالهمز فی الحرفین لانّه من قولهم: براء اللَّه الخلق یبرأهم برا. قال اللَّه عزّ و جلّ: مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها و قرأ الآخرون بالتّشدید من غیر همز و له وجهان: احدهما انّه ترک الهمز و ادخل التّشدید عوضا منه و الثّانی ان تکون فعیلة من البری و هو التّراب، ای «هُمْ شَرُّ» من خلق من التّراب کقوله: إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ. نزلت فی بنی عبد الدّار من قریش.

إни аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳоти أўлӣки ҳам хайри албриаҳи хёрҳми фӣаи далели алии анҳми афзали ман алмлоӣкаҳ .

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ خیارهم فیه دلیل علی انّهم افضل من الملائکة.

Ҷзоؤҳм ъанд рбҳми ҷиноти адан эй духули ҷиноти адани иқомаи тҷрии ман таҳтҳо алأнҳори холидин фӣҳо أбдои лои имўтўну лои ихрҷўни разии аллоҳи анҳуам боимонҳму рзўои анҳу ази ноливои мо ародўо ,у қил : разии аллоҳи анҳуам бҷмили сноӣаҳу ҷазили анъомаи алайҳиму иродатаи алоҳсони баҳаму рзўои анҳу ҳайси Фрҳўои бмои отиҳми ман алсўоб . Ва қил : « разӣ » аъмолҳм ва « рзўо » савобау қил : ризои алхлқи ани аллоҳи рзоҳми бмои ирди алайҳи ман аҳкомау ризоаи анҳуам ани иўФқҳми ллрзои анҳу . Ва қил : алрзои инқсми қисмин ризо бау ризои анҳу , Фолрзо ба рибоу мдбро ,у алрзои анҳу Фимои иқзӣу иқдр . Ва қоли алсрӣ : ани канти лои трзии ани аллоҳи ФкиФи тсأлаҳи алрзои ънки злки лмни хашии рабае злки алхлўди фии ҷиноти адану ризои аллоҳи лмни хоФи рабау лзми тоъатау тарки мухолифата . Ва қил : лмни хашии рабае лмни илмаи ман қавла : Фхшинои أни ирҳқҳмои қоли баъзи алмФсрин : Фолълмоءи хиёри аломаҳи болнси азо .

جَزاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ ای دخول جنّات عدن اقامة تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِینَ فِیها أَبَداً لا یموتون و لا یخرجون رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ بایمانهم وَ رَضُوا عَنْهُ اذ نالوا ما ارادوا، و قیل: رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ بجمیل ثنائه و جزیل انعامه علیهم و ارادته الاحسان بهم وَ رَضُوا عَنْهُ حیث فرحوا بما آتیهم من الثّواب. و قیل: «رضی» اعمالهم و «رَضُوا» ثوابه و قیل: رضا الخلق عن اللَّه رضاهم بما یرد علیه من احکامه و رضاه عنهم ان یوفّقهم للرّضا عنه. و قیل: الرّضا ینقسم قسمین رضا به و رضا عنه، فالرّضا به ربّا و مدبّرا، و الرّضا عنه فیما یقضی و یقدّر. و قال السّری: ان کنت لا ترضی عن اللَّه فکیف تسأله الرّضا عنک ذلِکَ لِمَنْ خَشِیَ رَبَّهُ ای ذلک الخلود فی جنّات عدن و رضا اللَّه لمن خاف ربّه و لزم طاعته و ترک مخالفته. و قیل: لِمَنْ خَشِیَ رَبَّهُ ای لمن علمه من قوله: فَخَشِینا أَنْ یُرْهِقَهُما قال بعض المفسّرین: فالعلماء خیار الامّة بالنّصّ اذا.